Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń X Quryltaiynda memlekettik tildiń qoǵamdy biriktirýdegi róli, onyń bilim men ǵylymdaǵy, meditsinadaǵy, tsifrlyq keńistiktegi jáne áskeri saladaǵy qoldanysy keńinen talqylandy. Jiynda qazaq tiliniń bolashaǵyna qatysty oi bólisken túrli etnos ókilderi memlekettik tildi tek qarym-qatynas quraly retinde emes, ortaq Otanǵa degen qurmet pen azamattyq jaýapkershiliktiń belgisi retinde baǵalady. Olardyń pikirinshe, qazaq tiliniń órisi keńeiýi úshin ony turmystyq deńgeide ǵana emes, qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda qoldanýǵa múmkindik jasaý qajet.
Quryltaida sóz alǵan «UMC» júrek ortalyǵynyń dárigeri Sardor Iýldashov memlekettik tildiń adam taǵdyryna yqpalyn óz ómirimen bailanystyrdy. Ózbek otbasynda dúniege kelip, ózbek mektebinde bilim alǵan ol bala kezinen qazaq balalarymen birge ósip, qazaq tilin aýylda meńgergen. Dárigerdiń aitýynsha, sol kezden boiyna sińgen til keiingi ómir jolyna, kásibi qalyptasýyna jáne qoǵammen qarym-qatynasyna úlken áser etken.
«Men ózbek shańyraǵynda óstim. Ózbek mektebin úzdik bitirdim. Al dalada qazaq balalarymen oinap, birge óstik. Ózara qazaqsha sóilesip, baýyrdai jaqyn boldyq. Sol aýylda úirengen qazaq tili meniń búkil taǵdyrymdy aiqyndady. Keiin meditsina ǵylymynyń qyr-syryn meńgerip, búginde «UMC» Júrek ortalyǵynda eńbek etip júrmin. Qazaq tili maǵan bilim esigin ashty, dárigerlik jolymdy ashty, halqymnyń júregine jol ashty», – dedi Sardor Iýldashov.
Interventsiialyq aritmolog retinde kún saiyn naýqastarmen jumys isteitin dáriger memlekettik tildiń kásibi qyzmettegi mańyzyn da erekshe atap ótti. Onyń sózinshe, meditsinada mamannyń bilimi men tájiribesi qanshalyqty mańyzdy bolsa, naýqaspen durys qarym-qatynas ornatýy da sonshalyqty qajet. Ásirese kúrdeli em-dom men operatsiia aldynda dárigerge senim bildirý úshin naýqas ózin túsinetinin sezinýi kerek.
Memlekettik tildiń azamattyq biregeilikti qalyptastyrýdaǵy róli týraly Quryltai depýtaty Ekaterina Smaliakova da oi qozǵady. Qazaq filologiiasyn meńgerip, uzaq jyl bilim berý salasynda eńbek etken ol qazaq tiline degen qyzyǵýshylyǵy mektep qabyrǵasynan bastalǵanyn aitty. Ýaqyt óte kele bul qyzyǵýshylyq ómirlik tańdaýyna ainalyp, til arqyly qazaq halqynyń tarihyn, dúnietanymyn, salt-dástúri men sóz mádenietin tereńirek tanyǵan.
«Qazaq tili ómirime mektep qabyrǵasynan enip, ýaqyt óte kele ǵumyrlyq tańdaýymnyń ózegine ainaldy. Árbir jańa sóz arqyly halqymyzdyń tarihyna tereńirek boiladym. Til arqyly ulttyq dúnietanymnyń bailyǵyn, salt-dástúrdiń danalyǵyn, sóz mádenietiniń tereńdigin tanydym. Til – halyqtyń jady. Sóz – onyń kilti», – dedi Ekaterina Smaliakova.
Depýtat Qazaqstannyń basty bailyǵynyń biri – eldegi qoǵamdyq kelisim men halyqtyń birligi ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, elimizdegi ár etnos óz ana tili men mádenietin saqtaýǵa múmkindik alǵan.
«Tamyrymyz san taraý, taǵdyrymyz bir arna. Sol arnany toǵystyratyn rýhani kúsh – qazaq tili», – dep túiindedi depýtat.
Quryltaida memlekettik tildiń bolashaǵy tek kúndelikti turmystyq qarym-qatynaspen shektelmeýi kerektigi de aityldy. «Mobail-Telekom» kompaniiasynyń operator-injeneri Maksim Kýznetsov qazaq tiliniń tsifrlyq keńistiktegi múmkindigin keńeitý, ony ǵylym men tehnologiianyń tiline ainaldyrý máselesin kóterdi.
«Qazaqsha aitqan sózimizdiń durys tanylyp, suraqtardyń saýatty óńdelýine múmkindik beretin jasandy intellekt modelderi asa qajet. Jasandy intellektini qazaqsha sóiletý memlekettik tildiń órisin keńeitedi. Bul tildi úirengisi keletin jastar úshin de, elimizdiń barlyq azamaty úshin de mańyzdy», – dedi Maksim Kýznetsov.
Qazaq tiliniń qoǵamdyq mádeniet pen ekologiialyq jaýapkershilikti qalyptastyrýdaǵy áleýetine Qazaqstan Halyq keńesiniń múshesi, qazaq tili pániniń oqytýshysy Alina Kan da nazar aýdardy. Ol «Taza Qazaqstan» bastamasyn júzege asyrýda halyqtyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan dúnietanymy men tildik murasyn tiimdi paidalanýdy usyndy. Onyń pikirinshe, qazaq tilindegi maqal-mátelder men naqyl sózder jas urpaqqa tabiǵatty qorǵaý, qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen qaraý jáne qoǵamdyq ádepti saqtaý qundylyqtaryn túsindirýdiń pármendi quraly bola alady.
«Qoǵamdyq etika eń áýeli tildiń tazalyǵynan bastalady. Halqymyz «Ádep basy – til» dep dál aitqan. Al «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» degen mátel el aýmaǵyn jasyl ormanǵa ainaldyrý jónindegi bastamamen úndesedi. «Jazdyń bir kúni – qystyń myń kúni» degen sóz jastardy eńbekqorlyqqa úndese, «Sýdyń da suraýy bar» degen uǵym tabiǵi resýrstardy únemdi paidalanýǵa shaqyrady. Tilimizde «Taza Qazaqstan» ideiasyn qýattaityn osyndai tirkester óte kóp», – dedi Alina Kan.
Al Qorǵanys ministrligi Ortalyq ansambliniń solisi Eldana Gaberman qazaq tiliniń áskeri ortadaǵy orny men ulttyq armiianyń rýhani kelbeti týraly pikir bildirdi. Shyqqan tegi nemis ánshi áskeri ansamblde 16 jyldan beri óner kórsetip keledi. Ol alǵash ret qazaq tilinde «Áliia» ánin oryndaǵan sátin erekshe yqylaspen eske aldy. Bastapqyda kórermenniń qalai qabyldaitynyna alańdaǵanymen, án aiaqtalǵan soń júrekten shyqqan únniń tyńdarmanǵa jetkenin sezingenin aitty.
«Meniń únim – armiiamyzdyń ulttyq úni. Sebebi meniń rýhym da, tilim de, júregim de – qazaq, shyqqan tegim – nemis. Gerold Belger de nemis, al bolmysy qazaq edi. Geraǵa bárimizge qazaq tiline degen súiispenshilikti úiretip ketti», – dedi ol.
Ol qazaq tiliniń ózine óner men abyroi syilaǵanyn aita kele, endi memlekettik tildiń sarbazdarǵa da bilim men jiger beretin kúshke ainalýyn qalaitynyn jetkizdi.
