...«Igor jasaǵy týraly jyr» taqyrybyndaǵy kýrstyq jumysty eki-aq kúnniń ishinde jazyp shyǵýǵa bolar edi. Taraýdy oqýlyq boiynsha óz sózińmen aityp berip, synaqtan óte salasyń. Meni qurtqan «Leninka» boldy. Qyzyq úshin katalogterge qarasam, «Sóz» týraly júzdegen eńbek jazylypty. Áýestikpen birneshe ataýyna tapsyrys bergenmin. Sol kúni keshke qarai kýrs jumysyn «Igor jasaǵy týraly jyrdaǵy» túrki sózderi» dep ataý kerek ekenin túsindim.
Revoliýtsiiaǵa deiingi osynaý ejelgi muranyń zertteýshileri onyń ár sózine bola talasyp-tartysty. Jýrnaldar «koshei» sóziniń shyǵý tórkinine qatysty Korj ben Melioranskiidiń daýlaryna kóptegen betterin arnady. Poema avtory Qonshaq handy jek kórip «jeksuryn koshei» dep atady, kniaz Igor talqandalý men tutqyndalýdan keiin «altyn er-toqymnan koshei erine aýysyp otyrdy».
Kontekste paidalanýdan áldeqashan shyǵyp qalǵan «jeksuryn qul», «quldyń er-toqymy» degen sóz maǵynasy uǵylyp turdy. Mundai sheshim talqylaýdyń qorytyndysy dep tanyldy da, ǵylymǵa endi. Sóitip kelesi jumystardyń birde bireýinde daýǵa túsirilgen joq. Ǵalymdar negiz ben lingvistikany túrki tilderinen tapty: qos – 1) biriktirý, jup, 2) biriktir, qosaqta; qosshy – 1) serik, 2) jer jyrtý kezindegi kómekshi (qyrǵ.). Ǵasyrdyń orta sheninde aýyspaly «qul» degen uǵym paida bolýy múmkin dep dolbarlandy. Alaida mundai ýájge «Sózdiń» tarihi konteksi kedergi keltirdi. Avtor Qonshaq handy qanshalyqty jek kórgenimen, ony – jeńimpazdy «jeksuryn qul» dep atamas edi. Odan soń 12 ǵasyrdaǵy osynaý «qul» degen uǵymnyń barlyq oqyrmandarǵa túsinikti anyq slaviandyq anyqtaýyshy turǵanda, bulyńǵyr túrki sózin qoldanýdyń qanshalyqty qajettiligi bar?
Aqyr aiaǵynda, zertteýshiler Ajalsyz Kosheidiń batyrlyq-ertegilik atyn nelikten eskermegen? Dál osy keiipkerge quldyq ataq eshbir janaspaidy. Tatar-mońǵol shapqynshylyǵy dáýirinde Rýs tótep bergen barlyq zulym, ólmeitin dúlei kúshter osynaý beine arqyly jinaqtala keiipteledi.
Men batyrlyq jyry týraly ádebietti jazdyryp aldym da, óz dolbarymnyń baǵytynda alǵashqy qadamymdy jasadym: ár túrli kezeńderde ár túrli ańyz-ertegishiler jazǵan mátinderde bul esim uiań sozylyńqy yzyń dybystar arqyly keltiriledi – Koshshii, Koshshei, Koshsheishe.
Al eger, «Sózdiń» avtory da ony sozylyńqymen aitsa qaiter edi? Mátindi muqiiat qarap shyqtym – árip qabattasyp jazylatyn bir de bir sóz joq. Shejirelerdi de tekserdim. Sóitip sheshimge keldim – ejelgi orys jazýshylary jazý jolyn únemdeý úshin, teginde, osy «saýatsyzdyqqa» sanaly túrde barǵan eken. Jáne eger tipti Avtordyń ózi «rýsskii», «ottvorisha», «koshshievo», «koshshei» dep sóilegenimen, «rýskii», «otvorisha», «kosheevo», «koshei» dep jazýǵa mindetti bolǵan...
Korj-Melioranskii pikirtalasynda keltirilgen «qosshy» sózi oryssha aitylýynda sozylyńqy yzyń, tipti bálkim, uiań dybysty bolyp ózgerýi múmkin. Áitkenmen, orystanǵan sózdiń óz maǵynasymen sáikespeýi qadirli túrki tilderi mamandarynyń qaǵidasymen kelisýge bóget jasady.
Men bes ailyq geologiialyq praktikamda jer betine taiaý munai kózderin izdeýmen ainalystym. Bizdiń shaǵyn otriadymyz Ústirt pen Mańǵyshylaq shólderin sharlap, bulaqtardy taýyp, aidalada bos qalǵan qudyqtardyń sýyn zerttei júrip, sirek eldi-meken turǵyndarynyń qonaqjailyǵyna kýá boldy. Solardyń birinen biz Ústirt pen Kaspiidiń arasyndaǵy árbir qum tóbeni jatqa bilemin degen bir shiraq aqsaqaldy jumysqa aldyq: «Men endi ǵana otyryqshymyn, al buryn jas kezimde naǵyz kóshshi edim. Búkil dalany kezdim, kólikpen de, jaiaý da jorttym!» – Ol bizdiń otriadqa qabyldanýǵa janyn saldy! Anaý – ózi men onyń ata-tegi «kóshpendi» degen uǵymǵa maǵyna sińirgen sonyń sózi; men «Ajalsyz Koshsheidi» oqyǵan sátte sony eske aldym. Mundai semantika terminniń ejelgi orys ádebietine aýyzsha da, jazbasha da birdei qabyldaný jaǵdaiyn ábden aqtaidy. Hristiandyq Rýstiń putqa tabynýdyń Jabaiy órisine qarsy turǵan kezeńinde Kóshpendi – «poganyi kochevnik» – «jeksuryn kóshpendi», iaǵni, «basqa dindegi kóshpendi, putqa tabynýshy» degen hristiandyq minezdemege ie bolýy múmkin. («Poganos» greksheden alǵanda – hristian emes.) Sondai-aq taiynbas-fatalistik «ajalsyz», ólmeitin degen sipat alǵan. «Tutqynǵa túsken Igor altyn er-toqymnan kóshpendiniń erine aýysyp otyrdy».
Men sonda alǵash ret óte tanymal, qadirli ǵalymdardyń qatelesýi múmkin ekenin túsindim. Sóitip olardyń qateligi tarala-tarala ǵylymi aqiqatqa ainalmaqshy. Korj pen Melioranskii, odan soń orystyń barlyq túrki tili mamandary qazaqtyń kósh degen sózin ańdamaǵan – 1) kóshý, 2) kósh. (Odan soń arada kóptegen jyldar ótkende kóne sóz, máselen, «etistik - esim» retinde qosymshasyz eki-úsh grammatikalyq maǵynada kórinetin – «grammatikalyq sinkretizm» uǵymyn tereń sezindim. Bul sóz eski ataýly pishininde qazir óte sirek qoldanylady, sondyqtan, taiaýda Qaz. SSR Terminkomy etistiktengen kóshpe – «kóshý» zat esimin jasady jáne osydan kelip kóshpeli adam – «kóshpendi» túsinigi shyǵady. Sózbe-sóz – «kóshetin el». HH ǵasyrǵa deiin osynaý ómir salty men sharýashylyq júrgizý ǵurpyn saqtaǵan Orta Aziianyń eń sońǵy kóshpendileri ózderin osynsha kúrdeli de astarly esimmen ataýǵa májbúr. Sonda myńdaǵan jyldar ishinde neǵurlym tiimdi termin oilap taba almaǵandary ma?
Óleń – bul assotsiatsiialar aǵyny. Oǵan tek geometriialyq progressiiamen irge keńeitetin múmkindik berseń bolǵany, bastapqy oiyń batyp ketedi. Bul shyǵarmashylyqtaǵy eń qiyn nárse – áýestik haosynda dittegen oi baǵytyn saqtaý. Áiteýir, eshqashan da áýelgi josparlaǵandai aiaqtalyp kórgen emes. Meniń kýrstyq jumysymda da zat esimge jalǵanyp, qazaqshada – «shi/shy», basqa túrki tilderinde – «chi/chi» qyzmetshi jurnaǵy retinde «tirshilik iesi esimin» jasaityn jańa taraý paida boldy: «temir» – «temir-shi» – usta; «balyq» – «balyqshy»... Ózge túrki tilderinde: «kazna» – qazyna, «qazynashy» – kaznachei (eski tat.) jáne t.b.
Osylaisha men qazaqtyń ejelgi kósh degen sózinen týyndaityn kósh-shi – kóshpendi – 1) kóshý, 2) kósh leksemasyna shyqtym.
«Qara-taýdyń basynan
kósh keledi,
Kóshken saiyn bip tailaq
bos keledi... »
Qazaqtyń eń muńdy ánderiniń biri.
(Men osynaý yrǵaq pen obrazdy tarihi tsikldegi óz óleńderime paidalandym:
«Kochýet s Chiornyh gor
rodnoi aýl
i kajdyi god
odno sedlo – pýstoe... »)
Án mátininde sóz eki grammatikalyq mánde qoldanylǵan: 1) «kósh keledi» – «kósh túsip keledi» – zat esim. Jáne etistik negizi retindegi ótken shaq esimshesi 2) – kóshken – qonys aýdarǵan.
Orystar uiań erindik daýysty dybysty aita almaǵan – kóshshi > koshshi.
Bul qubylys júieli túrde kórinedi: ýlik – «ólik» (eski tat.) > ýlika – qylmystyń zattai aiǵaǵy (orys.), ÿime – «úiindi», úi – qabattap kóbeit (qaz.) > ýima – úiindi (orys.).
Bul sózdi igerý kezinde jalǵaý barys septigi kórsetkishimen qatar kelip qalady da, ony ataý septigine «qaita oraltýǵa» týra keledi: ýime > ýima. Sóitip túrki jáne basqa da tilderden alynǵan «i» jalǵaýy igerý barysynda túzetildi: ol orys esimderindegi kópshe túrmen sáikestirildi. Ejelgi orys tilindegi dialektilerde orynsyz dybystardy beitaraptandyrýdyń úsh tásili jasalyp shyqty:
1) eger barys septigi affiksimen qatar kelip qalatyn jalǵaý kezdesse (ýime), onda ol ataý septigi qosymshasymen almastyryldy (ýima);
2) sońǵy «i» kópshe túrdiń jalǵaýy dep tanylǵan joq, biraq ony sondaimen shatystyrmaý úshin septiktik te, basqa da grammatikalyq mazmuny joq beitarap daýysty «i» jalǵandy (zodshy> zodchii; qazynashy> kaznachii> kaznachei);
3) eger sońǵy «i» kóptik túrdiń kórsetkishi dep qabyldansa, onda jalǵaýdy qysqartý arqyly jekeshe túrge engizildi: pala – palash, júzi jalpaq semser, óltirý quraly: paladji – jendet (túrk.). Orys tilinde: palach (jekeshe.), palachi (kópshe.) 1.
Solaisha qaita jasalǵan kóptegen túrki sózderi orystarǵa morfologiialyq shema belgilep alýǵa járdemdesti «zat esim + ch(sh) = tirshilik iesi», osylai óz negizi boiynsha terminder jasaldy: trýba – trýbach – trýbachi; tovar – tovarish – tovarishi.
Bulardyń birde biri týraly oqýlyqtar jaq ashpady. Men qatarly adamdar sóz tarihy men halqymyzdyń tarihy jaiynda daiyn nárseni oqi salmai, qanshama jyldar boiy búkil jer betine shashyrap ketken mozaika kórinisterin qurastyryp, óz qiialyńda bir buryshynan seniń de rý-taipańa oryn tabylatyndai ejelgi dáýirler kartinasyn qaita tiriltý úshin julma-julma derekterdi saraptap, ózderi bilip alýǵa májbúr boldy. Geolog retinde men jer qyrtysynyń – jergilikti jáne organikalyq jynystardyń paida bolý tarihynan sol kezde-aq habardar edim. Kómir, altyn men munai, granitter, saz balshyq pen ák tas genezisin biletinmin. Jaryq dúniedegi halyqtar tarihy týraly da edáýir túsinigim bar edi. Rýs-Reseidiń kniazdyq-patshalyq ótkeni týraly mektepte júrip-aq jap-jaqsy bilip alǵanbyz. Eýropa, Soltústik Amerika, Qytai, Úndistan, Araviia, Osman Imperiiasy – muny da orta bilimdi adam deńgeiinde biletinbiz.
Qazaqtar jóninde maǵan tek, 17-shi jylǵy tóńkeriske deiin bizdiń eki birdei ezginiń – patshalyq tepki men jergilikti feodaldardyń qanaýynda bolǵanymyz ǵana málim edi. Oqý baǵdarlamasy boiynsha budan artyq eshteńe usynylǵan da joq. Jáne bárin tereń bilýge onsha qumartpaityn ek.
Professor Sidelnikov maǵan sol kýrs jumysyn tapsyryp turyp, orta ǵasyrlyq kniaz Igordiń Edil boiynda kóship júrgen qypshaqtarǵa joryǵy týraly Sózdiń maǵan kútpegen jerden túrtki bolatynyn, ásirese bárinen buryn meniń Qazaq tarihyna degen keremet qyzyǵýshylyǵymdy týǵyzatynyn oilamaǵany anyq. Óz babalarymnyń sózi kezinde bir tamyrdan ósip-óngen túrki tilderi tobyna kiretinin bilgende men alǵash ret qandas baýyrlastyqtyń airyqsha sezimin bastan keshtim. Atavizm túisigi, biraq bul adamdy jas bolsań da qatty qanattandyryp jiberedi eken.
Túrkilik rýhty túisingen soń men óz jan-júregimde buryn-sońdy bolmaǵan qasietterdiń boi kótergenin sezindim, ony sýrettep te otyrǵym kelmeidi, biraq osy meni tulǵa retinde qalyptastyryp, dúnietanymymnyń irgetasy bólshegindei túrki dúniesine degen albyrt kózqarasymdy damytýǵa túrtki boldy.
...Sonda tuńǵysh ret sanaly túrde orys tiline degen qurmetim oianǵanyn ańdadym. Kópshiligi ózderin týǵyzǵan sóileý mánerinen shyǵyp qalǵan ejelgi túrki sózderiniń túri men mazmunyn asa ózgertpei saqtai alǵan qasitetine bola. Shyǵys slaviandardyń sóileý apparaty túrki dybystaryn, ásirese, til arty, iaǵni, qatań dybystardy kóp buzbai aitqyzady. Tek jasandy uiań – ó, ú, á dybystaryn shyǵarý qiynǵa soqty, bular – o, ý, a dep aityldy. Orys tilindegi túrki sózderiniń saqtalýy arqasynda men ejelgi qazaq jáne kóne tatar jurnaqtarynyń dybystalý syryn túsindim. Tatarshadaǵy -chi > -che dybysynyń aýysýy orys tilinde de dál osylaisha ózgerdi. Búginde «kaznachei» = «kaznache» (tat.). Tek eger sóz orys tiline dál osy pishinde engende, onda jalǵaý septik fleksiiamen sáikes keler edi de, biz qazir oryssha «kaznacha» sózin qazynashy, «kaznache» sózin qazynashyǵa dep uqqan bolar edik. Demek, slaviandar bastapqyda kaznachi sózin qabyldaǵan, sóitip jalǵaýdy iotamen dáiektegen: kaznachii > kaznachei. Daýysty dybystyń mundai keńeitilýin koshshii > koshei uǵymy da bastan ótkerdi. Eki pishin de dialektilerde sinhrondy túrde qoldanyldy.
Biraq bul qorytyndy «e» jalǵaýynyń ataý septigine múlde kelmeitini týraly boljamǵa qaishy: alysqa barmai-aq orystyń «kocheve», «zimove»... sózderin alyńyz. Muny túsindirýdiń ár túrli joldary bar, biraq kochevie; zimovie sózderiniń alǵashqy pishinderin qalpyna keltirip alý qajet. Mundai túpki pishinderdiń múmkindigin – «ýslovie», «soslovie», «iavlenie», «pokolenie» parallelderi de dáleldep beredi. «E» sholaq «i» dybysyn almastyratyn «-ie» formanty da erekshe kózge túsedi. O kezde aldyńǵy qatardaǵy daýysty dybys bastapqy negizge alynǵan. Bul tujyrym – nik jurnaǵy jeńil bólinip qalatyn kochevnik sózi arqyly tekseriledi: kochev < kochevi.
Túrik tilinde tarihi sóz tirkesi bar «köch evi» – «kóshpendiniń úii», arba ústindegi kiiz úi. Biraq bul termin retinde saqtalǵan joq, óitkeni buiymnyń ózi turmystyq qoldanýdan shyǵyp qalǵan. Frazeologizmniń jekelegen bólikteri qazir de bar köch – 1) kóshý, 2) kóshpendi, 3) kósh; ev – úi. «I» jurnaǵy juptasqan birinshi sózdiń ilik septigin bildiredi. Ejelgi orystar bul úndesýdi myzǵymaityn tutas «kochevi» dep qabyldap, onyń «ilikshe septelýi» kúiin saqtai otyra, oǵan ózderiniń «kópshe túrdegi» túsinikterin qosady. Osyndai óte sirek kezdesetin, airyqsha kontaminatsiia sózdi «óz ornyna» qoiady – ilik septigindegi, kópshe túrli zat esim: kochevi(i). Degenmen, bul túri jaǵynan «ataý» septigi qataryna kiredi – zodchii, lovchii, lesnichii...
Mundai aýystyrý basqalaryna da qatysty bolýy kerek-ti. Sóitip barys septigindegi pishin ataý septigi rólinde kórinedi. Eń bastysy, «e» oryssha negizde paida boldy, eger syrttan engen jalǵaýmen kelgeninde, mindetti túrde aýystyrylar edi.
Bir kezderi koshshii jalpy orys tilinde saiyn saqara, Jabaiy Dala turǵynynyń ataýy edi. Budan soń kúrdeli túrki sózi jeńiske jetedi. Túrki-saljuqtar orystyń ońtústik shekarasyna 11 ǵasyrda, Vizantiiamen kúres kezeńinde kele bastaidy. Buǵan jeiin Taǵy Dalada qazaqtardyń, tatarlardyń, qaraqalpaq, noǵai, balqarlardyń ata-babalary – qypshaqtar kóship-qonyp júrgen edi. Jáne bular shyǵys ádebietinde Deshti-Qypshaqtar («Qypshaq Dalasy») dep ataldy. «Koch-evi» «kosh-shini» qashan yǵystyryp shyǵarady?
«Igor jasaǵy týraly Jyr» (1185 g.) «koshei», «koshievo» sózderin túp nusqa maǵynasynda – kóshpendi, kóshý maǵynasynda qoldanady. Sóitip batyrlyq jyrlary sol dáýirden bastap, sonaý qyspaq kezeńinde ábden jaǵymsyz maǵyna sińgen daqpyrtty-ańyz sózdi otyryqshy Rýs qasyretindegi eń súikimsiz keiipkerdiń – Ajalsyz Kóshpendiniń aty arqyly jetkizedi.
___________________________________________________
1) Tipti HH ǵasyrda shyqqan «basmachi» – okkýpant, zorlyqshyl («basma» – kúshteý, janshý – ózb.) «basmach» (jekeshe.), «basmachi» (kópshe.) sózderine ainalǵan.
Orys tilinen aýdarǵan Qultóleý Muqash
"Ult portaly"
