...«يگور جاساعى تۋرالى جىر» تاقىرىبىنداعى كۋرستىق جۇمىستى ەكٸ-اق كٷننٸڭ ٸشٸندە جازىپ شىعۋعا بولار ەدٸ. تاراۋدى وقۋلىق بويىنشا ٶز سٶزٸڭمەن ايتىپ بەرٸپ, سىناقتان ٶتە سالاسىڭ. مەنٸ قۇرتقان «لەنينكا» بولدى. قىزىق ٷشٸن كاتالوگتەرگە قاراسام, «سٶز» تۋرالى جٷزدەگەن ەڭبەك جازىلىپتى. ەۋەستٸكپەن بٸرنەشە اتاۋىنا تاپسىرىس بەرگەنمٸن. سول كٷنٸ كەشكە قاراي كۋرس جۇمىسىن «يگور جاساعى تۋرالى جىرداعى» تٷركٸ سٶزدەرٸ» دەپ اتاۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸم.
رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ وسىناۋ ەجەلگٸ مۇرانىڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ ونىڭ ەر سٶزٸنە بولا تالاسىپ-تارتىستى. جۋرنالدار «كوششەي» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸنە قاتىستى كورج بەن مەليورانسكييدٸڭ داۋلارىنا كٶپتەگەن بەتتەرٸن ارنادى. پوەما اۆتورى قونشاق حاندى جەك كٶرٸپ «جەكسۇرىن كوششەي» دەپ اتادى, كنياز يگور تالقاندالۋ مەن تۇتقىندالۋدان كەيٸن «التىن ەر-توقىمنان كوششەي ەرٸنە اۋىسىپ وتىردى».
كونتەكستە پايدالانۋدان ەلدەقاشان شىعىپ قالعان «جەكسۇرىن قۇل», «قۇلدىڭ ەر-توقىمى» دەگەن سٶز ماعىناسى ۇعىلىپ تۇردى. مۇنداي شەشٸم تالقىلاۋدىڭ قورىتىندىسى دەپ تانىلدى دا, عىلىمعا ەندٸ. سٶيتٸپ كەلەسٸ جۇمىستاردىڭ بٸردە بٸرەۋٸندە داۋعا تٷسٸرٸلگەن جوق. عالىمدار نەگٸز بەن لينگۆيستيكانى تٷركٸ تٸلدەرٸنەن تاپتى: قوس – 1) بٸرٸكتٸرۋ, جۇپ, 2) بٸرٸكتٸر, قوساقتا; قوسشى – 1) سەرٸك, 2) جەر جىرتۋ كەزٸندەگٸ كٶمەكشٸ (قىرع.). عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە اۋىسپالى «قۇل» دەگەن ۇعىم پايدا بولۋى مٷمكٸن دەپ دولبارلاندى. الايدا مۇنداي ۋەجگە «سٶزدٸڭ» تاريحي كونتەكسٸ كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. اۆتور قونشاق حاندى قانشالىقتى جەك كٶرگەنٸمەن, ونى – جەڭٸمپازدى «جەكسۇرىن قۇل» دەپ اتاماس ەدٸ. ودان سوڭ 12 عاسىرداعى وسىناۋ «قۇل» دەگەن ۇعىمنىڭ بارلىق وقىرماندارعا تٷسٸنٸكتٸ انىق سلاۆياندىق انىقتاۋىشى تۇرعاندا, بۇلىڭعىر تٷركٸ سٶزٸن قولدانۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتتٸلٸگٸ بار?
اقىر اياعىندا, زەرتتەۋشٸلەر اجالسىز كوششەيدٸڭ باتىرلىق-ەرتەگٸلٸك اتىن نەلٸكتەن ەسكەرمەگەن? دەل وسى كەيٸپكەرگە قۇلدىق اتاق ەشبٸر جاناسپايدى. تاتار-موڭعول شاپقىنشىلىعى دەۋٸرٸندە رۋس تٶتەپ بەرگەن بارلىق زۇلىم, ٶلمەيتٸن دٷلەي كٷشتەر وسىناۋ بەينە ارقىلى جيناقتالا كەيٸپتەلەدٸ.
مەن باتىرلىق جىرى تۋرالى ەدەبيەتتٸ جازدىرىپ الدىم دا, ٶز دولبارىمنىڭ باعىتىندا العاشقى قادامىمدى جاسادىم: ەر تٷرلٸ كەزەڭدەردە ەر تٷرلٸ اڭىز-ەرتەگٸشٸلەر جازعان مەتٸندەردە بۇل ەسٸم ۇياڭ سوزىلىڭقى ىزىڭ دىبىستار ارقىلى كەلتٸرٸلەدٸ – كوششششيي, كوششششەي, كوششششەيششە.
ال ەگەر, «سٶزدٸڭ» اۆتورى دا ونى سوزىلىڭقىمەن ايتسا قايتەر ەدٸ? مەتٸندٸ مۇقييات قاراپ شىقتىم – ەرٸپ قاباتتاسىپ جازىلاتىن بٸر دە بٸر سٶز جوق. شەجٸرەلەردٸ دە تەكسەردٸم. سٶيتٸپ شەشٸمگە كەلدٸم – ەجەلگٸ ورىس جازۋشىلارى جازۋ جولىن ٷنەمدەۋ ٷشٸن, تەگٸندە, وسى «ساۋاتسىزدىققا» سانالى تٷردە بارعان ەكەن. جەنە ەگەر تٸپتٸ اۆتوردىڭ ٶزٸ «رۋسسكيي», «وتتۆوريشا», «كوششششيەۆو», «كوششششەي» دەپ سٶيلەگەنٸمەن, «رۋسكيي», «وتۆوريشا», «كوششەەۆو», «كوششەي» دەپ جازۋعا مٸندەتتٸ بولعان...
كورج-مەليورانسكيي پٸكٸرتالاسىندا كەلتٸرٸلگەن «قوسشى» سٶزٸ ورىسشا ايتىلۋىندا سوزىلىڭقى ىزىڭ, تٸپتٸ بەلكٸم, ۇياڭ دىبىستى بولىپ ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن. ەيتكەنمەن, ورىستانعان سٶزدٸڭ ٶز ماعىناسىمەن سەيكەسپەۋٸ قادٸرلٸ تٷركٸ تٸلدەرٸ ماماندارىنىڭ قاعيداسىمەن كەلٸسۋگە بٶگەت جاسادى.
مەن بەس ايلىق گەولوگييالىق پراكتيكامدا جەر بەتٸنە تاياۋ مۇناي كٶزدەرٸن ٸزدەۋمەن اينالىستىم. بٸزدٸڭ شاعىن وتريادىمىز ٷستٸرت پەن ماڭعىشىلاق شٶلدەرٸن شارلاپ, بۇلاقتاردى تاۋىپ, ايدالادا بوس قالعان قۇدىقتاردىڭ سۋىن زەرتتەي جٷرٸپ, سيرەك ەلدٸ-مەكەن تۇرعىندارىنىڭ قوناقجايلىعىنا كۋە بولدى. سولاردىڭ بٸرٸنەن بٸز ٷستٸرت پەن كاسپييدٸڭ اراسىنداعى ەربٸر قۇم تٶبەنٸ جاتقا بٸلەمٸن دەگەن بٸر شيراق اقساقالدى جۇمىسقا الدىق: «مەن ەندٸ عانا وتىرىقشىمىن, ال بۇرىن جاس كەزٸمدە ناعىز كٶششٸ ەدٸم. بٷكٸل دالانى كەزدٸم, كٶلٸكپەن دە, جاياۋ دا جورتتىم!» – ول بٸزدٸڭ وتريادقا قابىلدانۋعا جانىن سالدى! اناۋ – ٶزٸ مەن ونىڭ اتا-تەگٸ «كٶشپەندٸ» دەگەن ۇعىمعا ماعىنا سٸڭٸرگەن سونىڭ سٶزٸ; مەن «اجالسىز كوششششەيدٸ» وقىعان سەتتە سونى ەسكە الدىم. مۇنداي سەمانتيكا تەرميننٸڭ ەجەلگٸ ورىس ەدەبيەتٸنە اۋىزشا دا, جازباشا دا بٸردەي قابىلدانۋ جاعدايىن ەبدەن اقتايدى. حريستياندىق رۋستٸڭ پۇتقا تابىنۋدىڭ جابايى ٶرٸسٸنە قارسى تۇرعان كەزەڭٸندە كٶشپەندٸ – «پوگانىي كوچەۆنيك» – «جەكسۇرىن كٶشپەندٸ», ياعني, «باسقا دٸندەگٸ كٶشپەندٸ, پۇتقا تابىنۋشى» دەگەن حريستياندىق مٸنەزدەمەگە يە بولۋى مٷمكٸن. («پوگانوس» گرەكشەدەن العاندا – حريستيان ەمەس.) سونداي-اق تايىنباس-فاتاليستٸك «اجالسىز», ٶلمەيتٸن دەگەن سيپات العان. «تۇتقىنعا تٷسكەن يگور التىن ەر-توقىمنان كٶشپەندٸنٸڭ ەرٸنە اۋىسىپ وتىردى».
مەن سوندا العاش رەت ٶتە تانىمال, قادٸرلٸ عالىمداردىڭ قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸندٸم. سٶيتٸپ ولاردىڭ قاتەلٸگٸ تارالا-تارالا عىلىمي اقيقاتقا اينالماقشى. كورج پەن مەليورانسكيي, ودان سوڭ ورىستىڭ بارلىق تٷركٸ تٸلٸ ماماندارى قازاقتىڭ كٶش دەگەن سٶزٸن اڭداماعان – 1) كٶشۋ, 2) كٶش. (ودان سوڭ ارادا كٶپتەگەن جىلدار ٶتكەندە كٶنە سٶز, مەسەلەن, «ەتٸستٸك - ەسٸم» رەتٸندە قوسىمشاسىز ەكٸ-ٷش گرامماتيكالىق ماعىنادا كٶرٸنەتٸن – «گرامماتيكالىق سينكرەتيزم» ۇعىمىن تەرەڭ سەزٸندٸم. بۇل سٶز ەسكٸ اتاۋلى پٸشٸنٸندە قازٸر ٶتە سيرەك قولدانىلادى, سوندىقتان, تاياۋدا قاز. سسر تەرمينكومى ەتٸستٸكتەنگەن كٶشپە – «كٶشۋ» زات ەسٸمٸن جاسادى جەنە وسىدان كەلٸپ كٶشپەلi ادام – «كٶشپەندٸ» تٷسٸنٸگٸ شىعادى. سٶزبە-سٶز – «كٶشەتٸن ەل». حح عاسىرعا دەيٸن وسىناۋ ٶمٸر سالتى مەن شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ عۇرپىن ساقتاعان ورتا ازييانىڭ ەڭ سوڭعى كٶشپەندٸلەرٸ ٶزدەرٸن وسىنشا كٷردەلٸ دە استارلى ەسٸممەن اتاۋعا مەجبٷر. سوندا مىڭداعان جىلدار ٸشٸندە نەعۇرلىم تيٸمدٸ تەرمين ويلاپ تابا الماعاندارى ما?
ٶلەڭ – بۇل اسسوتسياتسييالار اعىنى. وعان تەك گەومەترييالىق پروگرەسسييامەن ٸرگە كەڭەيتەتٸن مٷمكٸندٸك بەرسەڭ بولعانى, باستاپقى ويىڭ باتىپ كەتەدٸ. بۇل شىعارماشىلىقتاعى ەڭ قيىن نەرسە – ەۋەستٸك حاوسىندا دٸتتەگەن وي باعىتىن ساقتاۋ. ەيتەۋٸر, ەشقاشان دا ەۋەلگٸ جوسپارلاعانداي اياقتالىپ كٶرگەن ەمەس. مەنٸڭ كۋرستىق جۇمىسىمدا دا زات ەسٸمگە جالعانىپ, قازاقشادا – «شٸ/شى», باسقا تٷركٸ تٸلدەرٸندە – «چي/چi» قىزمەتشٸ جۇرناعى رەتٸندە «تٸرشٸلٸك يەسٸ ەسٸمٸن» جاسايتىن جاڭا تاراۋ پايدا بولدى: «تەمiر» – «تەمiر-شi» – ۇستا; «بالىق» – «بالىقشى»... ٶزگە تٷركٸ تٸلدەرٸندە: «كازنا» – قازىنا, «قازىناشى» – كازناچەي (ەسكٸ تات.) جەنە ت.ب.
وسىلايشا مەن قازاقتىڭ ەجەلگٸ كٶش دەگەن سٶزٸنەن تۋىندايتىن كٶش-شٸ – كٶشپەندٸ – 1) كٶشۋ, 2) كٶش لەكسەماسىنا شىقتىم.
«قارا-تاۋدىڭ باسىنان
كٶش كەلەدi,
كٶشكەن سايىن بip تايلاق
بوس كەلeدi... »
قازاقتىڭ ەڭ مۇڭدى ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ.
(مەن وسىناۋ ىرعاق پەن وبرازدى تاريحي تسيكلدەگٸ ٶز ٶلەڭدەرٸمە پايدالاندىم:
«كوچۋەت س چيورنىح گور
رودنوي اۋل
ي كاجدىي گود
ودنو سەدلو – پۋستوە... »)
ەن مەتٸنٸندە سٶز ەكٸ گرامماتيكالىق مەندە قولدانىلعان: 1) «كٶش كەلەدi» – «كٶش تٷسٸپ كەلەدٸ» – زات ەسٸم. جەنە ەتٸستٸك نەگٸزٸ رەتٸندەگٸ ٶتكەن شاق ەسٸمشەسٸ 2) – كٶشكەن – قونىس اۋدارعان.
ورىستار ۇياڭ ەرٸندٸك داۋىستى دىبىستى ايتا الماعان – كٶششٸ > كوششششي.
بۇل قۇبىلىس جٷيەلٸ تٷردە كٶرٸنەدٸ: ۋلٸك – «ٶلٸك» (ەسكٸ تات.) > ۋليكا – قىلمىستىڭ زاتتاي ايعاعى (ورىس.), ÿيمە – «ٷيٸندٸ», ٷي – قاباتتاپ كٶبەيت (قاز.) > ۋيما – ٷيٸندٸ (ورىس.).
بۇل سٶزدٸ يگەرۋ كەزٸندە جالعاۋ بارىس سەپتٸگٸ كٶرسەتكٸشٸمەن قاتار كەلٸپ قالادى دا, ونى اتاۋ سەپتٸگٸنە «قايتا ورالتۋعا» تۋرا كەلەدٸ: ۋيمە > ۋيما. سٶيتٸپ تٷركٸ جەنە باسقا دا تٸلدەردەن الىنعان «ي» جالعاۋى يگەرۋ بارىسىندا تٷزەتٸلدٸ: ول ورىس ەسٸمدەرٸندەگٸ كٶپشە تٷرمەن سەيكەستٸرٸلدٸ. ەجەلگٸ ورىس تٸلٸندەگٸ ديالەكتٸلەردە ورىنسىز دىبىستاردى بەيتاراپتاندىرۋدىڭ ٷش تەسٸلٸ جاسالىپ شىقتى:
1) ەگەر بارىس سەپتٸگٸ اففيكسٸمەن قاتار كەلٸپ قالاتىن جالعاۋ كەزدەسسە (ۋيمە), وندا ول اتاۋ سەپتٸگٸ قوسىمشاسىمەن الماستىرىلدى (ۋيما);
2) سوڭعى «ي» كٶپشە تٷردٸڭ جالعاۋى دەپ تانىلعان جوق, بٸراق ونى سوندايمەن شاتىستىرماۋ ٷشٸن سەپتٸكتٸك تە, باسقا دا گرامماتيكالىق مازمۇنى جوق بەيتاراپ داۋىستى «ي» جالعاندى (زودشى> زودچيي; قازىناشى> كازناچيي> كازناچەي);
3) ەگەر سوڭعى «ي» كٶپتٸك تٷردٸڭ كٶرسەتكٸشٸ دەپ قابىلدانسا, وندا جالعاۋدى قىسقارتۋ ارقىلى جەكەشە تٷرگە ەنگٸزٸلدٸ: پالا – پالاش, جٷزٸ جالپاق سەمسەر, ٶلتٸرۋ قۇرالى: پالادجي – جەندەت (تٷرك.). ورىس تٸلٸندە: پالاچ (جەكەشە.), پالاچي (كٶپشە.) 1.
سولايشا قايتا جاسالعان كٶپتەگەن تٷركٸ سٶزدەرٸ ورىستارعا مورفولوگييالىق سحەما بەلگٸلەپ الۋعا جەردەمدەستٸ «زات ەسٸم + چ(شش) = تٸرشٸلٸك يەسٸ», وسىلاي ٶز نەگٸزٸ بويىنشا تەرميندەر جاسالدى: ترۋبا – ترۋباچ – ترۋباچي; توۆار – توۆاريشش – توۆاريششي.
بۇلاردىڭ بٸردە بٸرٸ تۋرالى وقۋلىقتار جاق اشپادى. مەن قاتارلى ادامدار سٶز تاريحى مەن حالقىمىزدىڭ تاريحى جايىندا دايىن نەرسەنٸ وقي سالماي, قانشاما جىلدار بويى بٷكٸل جەر بەتٸنە شاشىراپ كەتكەن موزايكا كٶرٸنٸستەرٸن قۇراستىرىپ, ٶز قييالىڭدا بٸر بۇرىشىنان سەنٸڭ دە رۋ-تايپاڭا ورىن تابىلاتىنداي ەجەلگٸ دەۋٸرلەر كارتيناسىن قايتا تٸرٸلتۋ ٷشٸن جۇلما-جۇلما دەرەكتەردٸ ساراپتاپ, ٶزدەرٸ بٸلٸپ الۋعا مەجبٷر بولدى. گەولوگ رەتٸندە مەن جەر قىرتىسىنىڭ – جەرگٸلٸكتٸ جەنە ورگانيكالىق جىنىستاردىڭ پايدا بولۋ تاريحىنان سول كەزدە-اق حاباردار ەدٸم. كٶمٸر, التىن مەن مۇناي, گرانيتتەر, ساز بالشىق پەن ەك تاس گەنەزيسٸن بٸلەتٸنمٸن. جارىق دٷنيەدەگٸ حالىقتار تاريحى تۋرالى دا ەدەۋٸر تٷسٸنٸگٸم بار ەدٸ. رۋس-رەسەيدٸڭ كنيازدىق-پاتشالىق ٶتكەنٸ تۋرالى مەكتەپتە جٷرٸپ-اق جاپ-جاقسى بٸلٸپ العانبىز. ەۋروپا, سولتٷستٸك امەريكا, قىتاي, ٷندٸستان, اراۆييا, وسمان يمپەريياسى – مۇنى دا ورتا بٸلٸمدٸ ادام دەڭگەيٸندە بٸلەتٸنبٸز.
قازاقتار جٶنٸندە ماعان تەك, 17-شٸ جىلعى تٶڭكەرٸسكە دەيٸن بٸزدٸڭ ەكٸ بٸردەي ەزگٸنٸڭ – پاتشالىق تەپكٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ فەودالداردىڭ قاناۋىندا بولعانىمىز عانا مەلٸم ەدٸ. وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا بۇدان ارتىق ەشتەڭە ۇسىنىلعان دا جوق. جەنە بەرٸن تەرەڭ بٸلۋگە ونشا قۇمارتپايتىن ەك.
پروفەسسور سيدەلنيكوۆ ماعان سول كۋرس جۇمىسىن تاپسىرىپ تۇرىپ, ورتا عاسىرلىق كنياز يگوردٸڭ ەدٸل بويىندا كٶشٸپ جٷرگەن قىپشاقتارعا جورىعى تۋرالى سٶزدٸڭ ماعان كٷتپەگەن جەردەن تٷرتكٸ بولاتىنىن, ەسٸرەسە بەرٸنەن بۇرىن مەنٸڭ قازاق تاريحىنا دەگەن كەرەمەت قىزىعۋشىلىعىمدى تۋعىزاتىنىن ويلاماعانى انىق. ٶز بابالارىمنىڭ سٶزٸ كەزٸندە بٸر تامىردان ٶسٸپ-ٶنگەن تٷركٸ تٸلدەرٸ توبىنا كٸرەتٸنٸن بٸلگەندە مەن العاش رەت قانداس باۋىرلاستىقتىڭ ايرىقشا سەزٸمٸن باستان كەشتٸم. اتاۆيزم تٷيسٸگٸ, بٸراق بۇل ادامدى جاس بولساڭ دا قاتتى قاناتتاندىرىپ جٸبەرەدٸ ەكەن.
تٷركٸلٸك رۋحتى تٷيسٸنگەن سوڭ مەن ٶز جان-جٷرەگٸمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قاسيەتتەردٸڭ بوي كٶتەرگەنٸن سەزٸندٸم, ونى سۋرەتتەپ تە وتىرعىم كەلمەيدٸ, بٸراق وسى مەنٸ تۇلعا رەتٸندە قالىپتاستىرىپ, دٷنيەتانىمىمنىڭ ٸرگەتاسى بٶلشەگٸندەي تٷركٸ دٷنيەسٸنە دەگەن البىرت كٶزقاراسىمدى دامىتۋعا تٷرتكٸ بولدى.
...سوندا تۇڭعىش رەت سانالى تٷردە ورىس تٸلٸنە دەگەن قۇرمەتٸم ويانعانىن اڭدادىم. كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸن تۋعىزعان سٶيلەۋ مەنەرٸنەن شىعىپ قالعان ەجەلگٸ تٷركٸ سٶزدەرٸنٸڭ تٷرٸ مەن مازمۇنىن اسا ٶزگەرتپەي ساقتاي العان قاسيتەتٸنە بولا. شىعىس سلاۆيانداردىڭ سٶيلەۋ اپپاراتى تٷركٸ دىبىستارىن, ەسٸرەسە, تٸل ارتى, ياعني, قاتاڭ دىبىستاردى كٶپ بۇزباي ايتقىزادى. تەك جاساندى ۇياڭ – ٶ, ٷ, ە دىبىستارىن شىعارۋ قيىنعا سوقتى, بۇلار – و, ۋ, ا دەپ ايتىلدى. ورىس تٸلٸندەگٸ تٷركٸ سٶزدەرٸنٸڭ ساقتالۋى ارقاسىندا مەن ەجەلگٸ قازاق جەنە كٶنە تاتار جۇرناقتارىنىڭ دىبىستالۋ سىرىن تٷسٸندٸم. تاتارشاداعى -چي > -چە دىبىسىنىڭ اۋىسۋى ورىس تٸلٸندە دە دەل وسىلايشا ٶزگەردٸ. بٷگٸندە «كازناچەي» = «كازناچە» (تات.). تەك ەگەر سٶز ورىس تٸلٸنە دەل وسى پٸشٸندە ەنگەندە, وندا جالعاۋ سەپتٸك فلەكسييامەن سەيكەس كەلەر ەدٸ دە, بٸز قازٸر ورىسشا «كازناچا» سٶزٸن قازىناشى, «كازناچە» سٶزٸن قازىناشىعا دەپ ۇققان بولار ەدٸك. دەمەك, سلاۆياندار باستاپقىدا كازناچي سٶزٸن قابىلداعان, سٶيتٸپ جالعاۋدى يوتامەن دەيەكتەگەن: كازناچيي > كازناچەي. داۋىستى دىبىستىڭ مۇنداي كەڭەيتٸلۋٸن كوششششيي > كوششەي ۇعىمى دا باستان ٶتكەردٸ. ەكٸ پٸشٸن دە ديالەكتٸلەردە سينحروندى تٷردە قولدانىلدى.
بٸراق بۇل قورىتىندى «ە» جالعاۋىنىڭ اتاۋ سەپتٸگٸنە مٷلدە كەلمەيتٸنٸ تۋرالى بولجامعا قايشى: الىسقا بارماي-اق ورىستىڭ «كوچەۆە», «زيموۆە»... سٶزدەرٸن الىڭىز. مۇنى تٷسٸندٸرۋدٸڭ ەر تٷرلٸ جولدارى بار, بٸراق كوچەۆيە; زيموۆيە سٶزدەرٸنٸڭ العاشقى پٸشٸندەرٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ الۋ قاجەت. مۇنداي تٷپكٸ پٸشٸندەردٸڭ مٷمكٸندٸگٸن – «ۋسلوۆيە», «سوسلوۆيە», «ياۆلەنيە», «پوكولەنيە» پاراللەلدەرٸ دە دەلەلدەپ بەرەدٸ. «ە» شولاق «ي» دىبىسىن الماستىراتىن «-يە» فورمانتى دا ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. و كەزدە الدىڭعى قاتارداعى داۋىستى دىبىس باستاپقى نەگٸزگە الىنعان. بۇل تۇجىرىم – نيك جۇرناعى جەڭٸل بٶلٸنٸپ قالاتىن كوچەۆنيك سٶزٸ ارقىلى تەكسەرٸلەدٸ: كوچەۆ < كوچەۆي.
تٷرٸك تٸلٸندە تاريحي سٶز تٸركەسٸ بار «كöچ ەۆي» – «كٶشپەندٸنٸڭ ٷيٸ», اربا ٷستٸندەگٸ كيٸز ٷي. بٸراق بۇل تەرمين رەتٸندە ساقتالعان جوق, ٶيتكەنٸ بۇيىمنىڭ ٶزٸ تۇرمىستىق قولدانۋدان شىعىپ قالعان. فرازەولوگيزمنٸڭ جەكەلەگەن بٶلٸكتەرٸ قازٸر دە بار كöچ – 1) كٶشۋ, 2) كٶشپەندٸ, 3) كٶش; ەۆ – ٷي. «ي» جۇرناعى جۇپتاسقان بٸرٸنشٸ سٶزدٸڭ ٸلٸك سەپتٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. ەجەلگٸ ورىستار بۇل ٷندەسۋدٸ مىزعىمايتىن تۇتاس «كوچەۆي» دەپ قابىلداپ, ونىڭ «ٸلٸكشە سەپتەلۋٸ» كٷيٸن ساقتاي وتىرا, وعان ٶزدەرٸنٸڭ «كٶپشە تٷردەگٸ» تٷسٸنٸكتەرٸن قوسادى. وسىنداي ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن, ايرىقشا كونتاميناتسييا سٶزدٸ «ٶز ورنىنا» قويادى – ٸلٸك سەپتٸگٸندەگٸ, كٶپشە تٷرلٸ زات ەسٸم: كوچەۆي(ي). دەگەنمەن, بۇل تٷرٸ جاعىنان «اتاۋ» سەپتٸگٸ قاتارىنا كٸرەدٸ – زودچيي, لوۆچيي, لەسنيچيي...
مۇنداي اۋىستىرۋ باسقالارىنا دا قاتىستى بولۋى كەرەك-تٸ. سٶيتٸپ بارىس سەپتٸگٸندەگٸ پٸشٸن اتاۋ سەپتٸگٸ رٶلٸندە كٶرٸنەدٸ. ەڭ باستىسى, «ە» ورىسشا نەگٸزدە پايدا بولدى, ەگەر سىرتتان ەنگەن جالعاۋمەن كەلگەنٸندە, مٸندەتتٸ تٷردە اۋىستىرىلار ەدٸ.
بٸر كەزدەرٸ كوششششيي جالپى ورىس تٸلٸندە سايىن ساقارا, جابايى دالا تۇرعىنىنىڭ اتاۋى ەدٸ. بۇدان سوڭ كٷردەلٸ تٷركٸ سٶزٸ جەڭٸسكە جەتەدٸ. تٷركٸ-سالجۇقتار ورىستىڭ وڭتٷستٸك شەكاراسىنا 11 عاسىردا, ۆيزانتييامەن كٷرەس كەزەڭٸندە كەلە باستايدى. بۇعان جەيٸن تاعى دالادا قازاقتاردىڭ, تاتارلاردىڭ, قاراقالپاق, نوعاي, بالقارلاردىڭ اتا-بابالارى – قىپشاقتار كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن ەدٸ. جەنە بۇلار شىعىس ەدەبيەتٸندە دەشتٸ-قىپشاقتار («قىپشاق دالاسى») دەپ اتالدى. «كوچ-ەۆي» «كوشش-ششينٸ» قاشان ىعىستىرىپ شىعارادى?
«يگور جاساعى تۋرالى جىر» (1185 گ.) «كوششەي», «كوششيەۆو» سٶزدەرٸن تٷپ نۇسقا ماعىناسىندا – كٶشپەندٸ, كٶشۋ ماعىناسىندا قولدانادى. سٶيتٸپ باتىرلىق جىرلارى سول دەۋٸردەن باستاپ, سوناۋ قىسپاق كەزەڭٸندە ەبدەن جاعىمسىز ماعىنا سٸڭگەن داقپىرتتى-اڭىز سٶزدٸ وتىرىقشى رۋس قاسىرەتٸندەگٸ ەڭ سٷيكٸمسٸز كەيٸپكەردٸڭ – اجالسىز كٶشپەندٸنٸڭ اتى ارقىلى جەتكٸزەدٸ.
___________________________________________________
1) تٸپتٸ حح عاسىردا شىققان «باسماچي» – وككۋپانت, زورلىقشىل («باسما» – كٷشتەۋ, جانشۋ – ٶزب.) «باسماچ» (جەكەشە.), «باسماچي» (كٶپشە.) سٶزدەرٸنە اينالعان.
ورىس تٸلٸنەن اۋدارعان قۇلتٶلەۋ مۇقاش
"ۇلت پورتالى"
