Halyqaralyq adam quqyqtary kúni: Qazaqstannyń jetistikteri men qiyndyqtary

Foto:egemen.kz

10 jeltoqsan Halyqaralyq adam quqyqtary kúni retinde 1948 jyly BUU qabyldaǵan Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdei deklaratsiiasy negizinde bekitilgen. Bul kún adamnyń tegine, jynysyna, ultyna, dini senimine qaramai quqyn qorǵaýdy dáriptedi. Qazirgi ýaqytta ol – barlyq adam úshin bostandyqtyń, teńdiktiń jáne ádildiktiń rámizi.

Alǵashqy qadam

Merekeniń shyǵý tarihy sonaý surapyl soǵystan keiingi kezeńnen bas­taý alǵan, sol kezde BUU-nyń negizin qalaý­shy elder adamnyń negizgi quqyq­taryn belgileitin ámbebap qujattyń qajettigi týraly kelisimge kelgen.

Jalpyǵa birdei deklaratsiia jahan­dyq qoǵamdastyqtyń árbir adamǵa tán ámbebap quqyqtaryn tujyrymdaýǵa, tanýǵa jasaǵan alǵashqy qadam boldy. Osy qujat adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq quqyqtardyń damýyna negiz bola otyryp, dúnie júziniń túkpir-túkpirinde tanylýyna yqpal etti.

Qazirgi ýaqyttaǵy Adam quqyqtary kúni barlyq adamnyń birdei quqyǵyn qorǵaýdaǵy birlesken kúsh-jigerdiń mańyzdylyǵyn aiǵaqtaidy. Jyl sa­iyn BUU ózekti syn-qaterlerdi basa kórsetetin taqyrypty tańdaidy. Osy jylǵa arnalǵan taqyryby «Biz qazirgi jáne bolashaqtaǵy máselelerdi sheshýge daiynbyz. Biz ózimiz qalaǵan bolashaqty birge quramyz». Sondai-aq osy mańyzdy kún barlyq elde, onyń ishinde Qazaqstanda adam quqyǵyn qorǵaý salasyndaǵy aǵymdaǵy syn-qaterlerdi taldaýǵa jáne olardy eńserý joldaryn talqylaýǵa múmkindik beredi.

Qazaqstan adam quqyqtary salasyn­daǵy halyqaralyq standarttardy ulttyq zańnamaǵa engizý boiynsha josparly jumystar atqaryp keledi. Qazaqstan osy baǵytta jasalǵan 70-ten astam kópjaqty sharttardyń qatysýshysy retinde joǵaryda atalǵan qundylyqtardyń berik ustanýshysy boldy jáne bolyp qala beredi.

Qazaqstan BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komissarynyń basqarmasymen belsendi ózara is-qimyl jasaidy jáne Ámbebap merzimdi sholýǵa qatysady.

EQYU-men yntymaqtastyqtyń sheńberinde sóz bostandyǵyn, az qalǵan ulttardyń quqyqtaryn jáne genderlik teńdikti qorǵaý boiynsha bastamalar júrgizilýde. Qazaqstan Eýropa Keńesiniń múshesi bolmaǵanymen, adam quqyqtaryn qorǵaý baǵdarlamalaryna, mysaly Venetsiia komissiiasynyń is-sharalaryna qatysý arqyly únemi belsendi yntymaq­tastyqta. Sonymen qatar TMD-nyń Adam quqyqtary jónindegi komissiiasy sheń­berinde ózara is-qimyl jasaý júzege asyrylyp jatyr.

Respýblika BUU-nyń alty komiteti­niń – Adam quqyqtary jónindegi komitettiń, Azaptaýlarǵa qarsy komitet­tiń, Áielderge qatysty kemsitýshilikti joiý jónindegi komitettiń, Násildik kemsitýshilikti joiý jónindegi komitet­tiń, Múgedekterdiń quqyqtary týraly komitet pen Balalar quqyqtary jónin­degi komitettiń azamattardyń jeke habarlamalaryn qabyldaý jáne qaraý quzyretterin qoldady.

Bizdiń elimiz – aýqymdy demokratiia­lyq jáne saiasi reformalardy, son­dai-aq adam quqyqtaryn qorǵaý sala­syndaǵy bastamalardy iske asyrýda tanylǵan óńirlik kóshbasshylardyń biri. Mundai reformalar adam quqyq­taryn qamtamasyz etý men qorǵaýǵa eleý­li úles qosqan «Ádiletti Qazaqstandy» qurý jolyndaǵy orasan zor saiasi transformatsiianyń bir bóligi sanalady.

Osy baǵytta júieli jumystar sheńberinde 2021 jyly adam quqyqtary salasyndaǵy birinshi kezektegi sharalar jospary jáne 2022 jyly adam quqyq­tary men zańnyń ústemdigi sala­syndaǵy odan ári sharalar jospary qabyldanyp, júzege asyryldy. Ótken jyly Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdei deklaratsiiasynyń 75 jyldyǵy qarsańynda taiaý jyldarǵa arnalǵan adam quqyqtary men zańdylyqty qam­tamasyz etý jónindegi úshinshi is-sharalar jospary qabyldandy.
 

Memleket basshysy tiimdi ádilet pen azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý erekshe oryn alatyn qoǵamda ádildik pen tártipti ornatý qajettigine únemi nazar aýdaryp keledi. Bizdiń eldiń Bala quqyqtary týraly fakýltativtik hattamaǵa qol qoiýy jáne múgedekterdiń quqyqtary týraly fakýltativtik hattamany ratifikatsiialaý adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttardy engizý jónindegi mańyzdy qadamdar boldy.

BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi keńesi 2023 jyly «Beibitshilik pen toleranttylyq múddesi úshin ár balaǵa sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý» týra­ly alǵashqy qazaqstandyq qarardy qabyldady. Qarar 100-den astam memleket­ten, onyń ishinde Eýropalyq odaq múshe­leri, AQSh, Latyn Amerikasy, Aziia, Af­rika jáne Taiaý Shyǵys elderinen bir­­les­ken avtorlyq nysanda keń qoldaý tapty.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidatyn ustana otyryp, adam quqyqtary jónindegi jumystyń sheńberinde Konstitýtsiialyq sot qaita jandanyp, oǵan endi barlyq azamat tikelei júgine alady. Konstitýtsiialyq sot barlyq jaǵdaida derlik máse­leni qaraý kezinde halyqaralyq-quqyq­tyq aktilerdiń normalaryna belsen­di túrde silteme jasai otyryp, óz usta­nym­daryn negizdeidi jáne qoldanys­taǵy halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdiń erejelerin tikelei paidalanady.

Quramyna quqyq qorǵaý uiym­dary, zań­gerler, ekonomister, táýel­siz sarapshy­lar men memlekettik qyz­metkerler kiretin Ulttyq quryl­taidyń qurylýy halyqtyń el basqarý isine qatysýyn arttyrdy.

Ótken jyly «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zańnyń qabyldanýy memlekettik organ­dardyń qyzmetine monitoring júr­gizý jáne qoǵamdyq bastamalardy il­geriletý úshin quqyqtyq negizdi quraidy.

ÚEU-nyń áleýmettik máselelerdi sheshýge belsendi qatysýyna negiz jasaldy. Jalpy somasy 6,4 mlrd teńge bolatyn Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy arqyly berilgen qarjylandyrý júzdegen jobany júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

Byltyr parlamenttik sailaýdyń proportsionaldy-majoritarlyq úlgi­sin engizý sailaýǵa ózin-ózi usynǵan kan­didattardyń qatysýyn qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Sondai-aq ótken jyldyń basynda laýazymdy adamdar­dyń negizsiz baiýy úshin jaýapkershilikti kózdeitin zańnyń qabyldanýy sybailas jemqorlyqqa qarsy saiasatty kúsheitti.
Zańnamaǵa beibit jinalystardy ótkizýdiń habarlamalyq tártibi engizildi. Beibit jinalystardy ótkizýdiń habarlama tártibi piketter, mitingiler, jinalystar úshin kózdelgen.

2023 jyldyń qazan aiynda «petitsiia» uǵymy bekitildi. Petitsiiany berý jáne qaraý tártibi rettelip, daýystardyń shekti sany belgilendi.

Azamattardyń quqyqtyq qurylym­darmen ózara is-qimylyn jaqsartýǵa kómektesetin memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr.

Adam saýdasyna qarsy kúres úshin ulttyq zańnamany halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáikestendiretin jańa Zań qabyl­dandy. Adam saýdasynyń barlyq túri, onyń ishinde májbúrli eńbek, qaiyr suraý, jynystyq qanaý jáne múshelerdi alyp tastaý úshin jaza túrleri kózdelgen.

Ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý eń mańyzdy sheshimderdiń biri boldy. Bul 2022 jylǵy referendýmda azamattardyń qoldaýyna ie bolǵan Konstitýtsiiaǵa tiisti túzetýler engizýdiń arqasynda múmkin boldy.

Qazaqstan azaptaýlarǵa múldem tózbeý­shilik tanytady. Mundai qylmys­tar úshin jazalar qatańdatyldy, Ystan­bul hattamasyna negizdelgen tergeý ádistemesi engizildi, beinejazbalary bar ashyq jaýap alý bólmeleri quryl­dy. Mundai isterdi tergeý tek prokýra­týranyń quzyretine berilgen.

Qazaqstan jaýapkershilik pen zardap shekkenderge qoldaý kórsetýdiń jańa sharalaryn engize otyryp zorlyq-zombylyqqa qarsy belsendi kúresip jatyr. Turmystyq zorlyq-zombylyq, balalardy qorlaý, pedofiliia jáne basqa da qylmystar úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýaptylyq kúsheitilip, sonymen qatar jetim balalarǵa arnalǵan jańa tálimgerlik institýttary quryldy. Politsiia mundai qylmystardy tirkeý­den anyqtaýshylyq sipatyna kóshti. Ótken jylǵy 1 shildeden bastap tatýlasýdy tek bir ret, sot arqyly jasaýǵa bolady. Áielder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq qylmystaryn tergep-tekserý sapasyn qamtamasyz etý úshin barlyq politsiia departamentinde turaqty tergeý-jedel toptary quryldy. Olardyń quramynda 260-tan astam áiel tergeýshi, sondai-aq áielderdi zorlyq-zom­bylyqtan qorǵaý bólimshe­leri­niń, jedel-kriminalistika, krimi­nal­dyq jáne iývenaldyq politsiia bólim­sheleriniń qyzmetkerleri kiredi. Elimiz­de turmystyq zorlyq-zombylyq qurban­dary­na arnaýly áleýmettik qyzmet kór­se­tetin 46 daǵdarys ortalyǵy jumys isteidi.
 

Áielder eńbegin paidalanýdy shek­tei­tin «kónergen» jumystar tizimi jo­iylyp, áielderge, múgedekterge jáne jastarǵa arnalǵan mindetti parlamenttik kvotalar 30%-ǵa deiin ulǵaityldy. BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń 1325 «Áielder, beibitshilik jáne qaýipsizdik» rezoliýtsiiasyn iske asyrý boiynsha Ulttyq is-qimyl jospary qabyldandy.

Biyldan bastap «Balalarǵa arnalǵan ulttyq qor» jobasy iske qosyldy, onyń sheńberinde Ulttyq qordyń inves­titsiialyq kirisiniń 50%-y 18 jasqa deiin­gi barlyq balaǵa bólinedi.

Kásipkerlerdiń quqyqtaryna erekshe nazar aýdarylýda. Kásipkerlikti damytý­dyń ulttyq jobasy sheńberinde 555 myńnan astam adam jumysqa ornalasýǵa járdemdesý sharalaryn aldy, al shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý memlekettik saiasattyń negizgi baǵytyna ainaldy. Kásipkerlik qyzmettegi adam quqyqtaryn saqtaý boiynsha sharalar qabyldandy: qaýipsiz eńbek jaǵdailaryna qoiylatyn talaptar kúsheitildi jáne jazasyn ótep jatqan adamdarǵa qaita qalypqa kelý sharalary qaraldy.

Áleýmettik osal sanattaǵy azamat­tardyń ómirin jaqsartý úshin jańa áleýmettik bastamalar engizildi. Áleý­mettik kodeks sheńberinde ótken jyldyń shildesinen bastap múgedekter tsifrlyq platforma arqyly zamanaýi qyzmetterge qol jetkize aldy. Budan basqa, múmkindigi shekteýli jandardyń quqyqtarynyń saqtalýyn jáne olarǵa kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn qadaǵalaityn memlekettik áleýmettik qamsyzdandyrý inspektorlary engizildi. Mektepter­diń 86%-dan astamy qazirdiń ózinde inkliýzivti bilim berýge beiimdelgen jáne bul kórsetkish ósýde. Elimizde erekshe qajettilikteri bar balalardy súiemeldeý úshin myńdaǵan maman men keńes berý ortalyqtary bar jumys atqarady.

Kún kórisi tómen azamattardyń quqyq­taryn qalpyna keltirýmen birge mem­lekettik jáne qoǵamdyq qurylymdarmen ózara is-qimyl jasaýmen ainalysatyn Halyqtyń áleýmettik osal sanattarynyń quqyqtary jónindegi ýákil institýtyn qurý mańyzdy qadamdardyń biri boldy. Sondai-aq Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil, investitsiialyq ombýdsmen, bank jáne saqtandyrý ombýdsmenderi memlekette qyzmet etedi.
 

Adam quqyqtary jónindegi ýákil institýty – qoǵam men memlekettik organdar arasyndaǵy deldal retinde adam quqyqtarynyń buzylýyna baila­nysty kúrdeli máselelerdi sheshýge kómek­tesetin táýelsiz organ.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil ins­titýty 2002 jyly bekitildi, biraq onyń qazirgi zamanǵy róli sońǵy jyldary ǵana qalyptasa bastady. Búgingi tańda ol zańnamalyq turǵyda  táýelsiz jáne onyń isine negizsiz aralasýdan qorǵalǵan.
Keiingi jyldary Ombýdsmenniń qoldaýyna júgingen azamattardyń sany aitarlyqtai ósip keledi. Ótken jyly 2,5 myńǵa jýyq jeke qabyldaý ótkizildi, bul 2022 jylmen salystyrǵanda bes ese kóp. Osy jyldyń 11 aiynda qabyldaý­lar sany 2723-ke jetti. Bul kezeńdegi aryzdardyń jalpy sany 6 209 boldy, bul 2023 jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 16%-ǵa kóp.

Azamattar júginetin basty másele­lerge sotqa deiingi tergep-tekserý organ­darynyń áreketteri/áreketsizdigi, sot sheshim­derimen kelispeýshilik jáne sot­talǵ­an­dardyń quqyqtarynyń buzylýy jatady.

2013 jyldan bastap Qazaqstanda aza­mattyq qoǵammen jáne úkimettik emes uiym­darmen belsendi yntymaqtastyq­ty kózdeitin «Ombýdsmen+» úlgisi boiyn­sha jumys isteitin Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) qoldanylady. Búginde UAT 3,5 myń­nan astam mekemeni qamtidy, onyń quramyna 20 óńirlik top kiredi.

Byltyr Ombýdsmen ókilderi jabyq me­ke­melerge 684 ret baryp, 600 usynym bergen, onyń 78%-y oryndaldy. Osy jyldyń 11 aiynda 770 qatynas júr­gizilip, 1014 usynym berilgen, onyń 81%-y oryn­daldy. Mundai is-sharalar quqyq buzý­shylyqtyń aldyn alýǵa jáne sottalǵan­dardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kómektesedi.

Quqyqtyq oqytý negizgi qyzmet baǵytyna ainaldy. 2024 jyldyń 11 aiynda 330 myńnan astam adamdy qamtyǵan 1092 syrtqy kezdesýler, dárister men keńester ótkizildi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 20 ese joǵary.

Ýákil institýty halyqaralyq uiymdarmen jáne áriptesterimen ózara belsendi árekettesedi. Elshilikter men halyqaralyq uiymdardyń ókilderimen keiingi eki jylda 98 kezdesý ótkizilip, 27 halyqaralyq is-sharaǵa qatysty.
Adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy jumys únemi jetildirýdi talap etedi jáne Qazaqstandaǵy Ýákil institýty ádil jáne quqyqtyq qoǵam qurýǵa óz úlesin qosa otyryp, azamattardyń senimin aqtaýǵa umtylady.

Osylaisha, Qazaqstan ulttyq jáne halyqaralyq standarttardy saqtai otyryp, adam quqyqtary máselelerine júieli jáne keshendi kózqarasty us­tanady. Jańa zańnamalyq basta­malar­dyń, adam quqyqtaryn qorǵaý tetik­terin keńeitýdiń jáne demokra­tiia­lyq reformalardyń arqasynda respýb­­lika óziniń ádildik, teńdik jáne zań ústem­digi qaǵidattaryna adaldyǵyn rastaidy.

Bul qadamdar Qazaqstannyń halyq­aralyq arenada suhbat pen seriktes­tikke ashyq, ozyq jáne adam quqyqtaryn qorǵaityn el retindegi ustanymyn nyǵaitady.

Tek memlekettiń ǵana emes, qoǵamnyń árbir múshesiniń mindeti – adam quqyǵyn qorǵaý. Bul salada turaqty nátijelerge jetý úshin memlekettiń, azamattyq qoǵamnyń, biznestiń jáne azamattardyń kúsh-jigerin biriktirý qajet.

Memlekettik organdar quqyqtardyń buzylýyna yqpal etetin olqylyqtardy joiý úshin zańnamany udaiy jetildirýge, sondai-aq azamattardyń sot tóreligi men áleýmettik qorǵaýǵa qol jetkizýin qam­tamasyz ete otyryp, quqyq qoldaný táji­ri­besiniń tiimdiligin arttyrýǵa mindetti.

Qoǵamdyq uiymdar, belsendiler men quqyq qorǵaýshylar problemalardy anyqtaýda, osal toptardyń múddelerin qorǵaýda jáne quqyqtardyń saqtalýyn baqy­laý­da mańyzdy ról atqarady. Olar­dy mem­leket tarapynan, onyń ishin­de zań­na­­malyq deńgeide qoldaý adam quqyq­taryn qorǵaý tetikterin nyǵaitý úshin qajet.

Qorytyndylai kele, Adam quqyq­tary osy baǵyttaǵy úzdiksiz jumystyń mańyzyn eske salatynyn atap ótýge bolady. Tek barlyq taraptyń, iaǵni memlekettiń, azamattyq qoǵam men azamattardyń qatysýymen tabysqa jetý múmkin. Birlesken kúsh-jiger adam quqyqtarynyń tetikterin nyǵaitýǵa, áleýmettik teńsizdikti azaitýǵa, sondai-aq barlyq adamǵa birdei sot tóreligi men negizgi quqyqtaryna qol jetkizýge kepildik beredi.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil barlyq azamatqa beijai qaramaýǵa shaqyrady. Adam quqyqtaryn qurmetteý, qorǵaý jáne ilgeriletý – kúshti, ádil jáne demokratiialyq qoǵam qurýdyń negizi.