Toi mádenietin qaitsek qalyptastyramyz?

Foto: ashyq derekkóz

 Osy ideiany alǵash usynyp, máseleniń ózektiligin jetkizgen Jambyl oblysy ákimdiginiń mádeniet jáne tilderdi damytý basqarmasyna qarasty Sherhan Murtaza atyndaǵy Rýhaniiat jáne tarihtaný ortalyǵynyń direktory Jasulan Ábdimanappen suhbat quryp, osy olqylyqtyń ornyn qaitsek toltyramyz degen tóńirektegi saýaldarymyzǵa jaýap aldyq. 

– Jasulan Lesbekuly, jasyratyny joq, búginde el ishinde toi kóbeigen. Keibireýlerge bir aida, tipti bir aptada birneshe toiǵa shaqyrý keletin bolǵan. Másele, buda emes, árine. Basty túitkil toidyń mádenietinde, toi júrgizý ádebiniń syn kótermeitin sapasynda bolyp tur.

– Kúldire bilý – óner, kúlip júrý – ómir, kúlki bolý – ólim. Qazirgi qazaqtyń, onyń ishinde qarapaiym qazaqtyń qynjyla aitatyny toidyń kóptigi. «Qudai toidan aiyrmasyn» deitin qazaq «Qudai toiǵa shaqyrmasyn» deitin deńgeige tústik. Ókinishti hám túsiniksiz. Barlyq toida máz-meiram tilek aityp, toi bitpesin deimiz taǵy. Al syrtqa shyǵa sala «oi, bále boldy, kúnde shaqyrý, kúnde toi» degen qarǵys. «Bar ailyǵym toiǵa ketip jatyr, kredit alyp keldik» dep zar ileitin de ózimiz. Toiyp alyp táltirektegen kempirdi de, shpagatqa otyrǵan shaldy da kórdik, kúldik. Sarqyt urlaǵan, jalańash jorǵalaǵan, shapalaq suraǵan asabalarǵa tipti tań qalmaityn boldyq. Qalypty jaǵdai dep júrgende qoiǵa shapan jaýyp, kári qatyndy taqqa otyrǵyzyp, it pen mysyqtyń nekesin qiia bastadyq.

Endi ne oilap tabamyz? Táit deitin qariia qalmady ma, qariiany tyńdaityn bala-shaǵa qalmady ma, daraqylyq, dańǵazalyq, ysyrapshylyq, saiyp kelgende topastyqtyń neshe túrin kórsetip jatyrmyz. Qorytyndysynda qazaq ózin-ózi mazaqqa ainaldyratyn eń ońai jol taýyp aldy. 

– Osyndai soraqylyqty qaitsek jolǵa qoiamyz? Osylai kete beremiz be? 

– Iá, ne istemek kerek?! Bul suraq qoǵamdy tutas oilandyrýy tiis edi. Biraq olai bolmai tur. Árine, toi – árkimniń, ár áýlettiń jeke qýanyshy, otbasylyq merekesi! Ózi biledi, ózi ótkizedi. Osy ózimbilermendik orǵa jyǵyp, ońbai opyq jep qalmaimyz ba? Tym bolmasa anaý balaǵyńa shalynyp, restorannyń ishinde shubyryp júrgen búldirshinderdi aiaǵan jón shyǵar. Ne úlgi, ne ónege berip jatyrmyz olarǵa?

Aýzymyzdy kópirtip tost sóilep, tórt saǵat terlep bilegenimiz bolmasa búgingi qazaqtyń toiy taǵylym men tárbie, ádet pen ǵuryptan áldeqashan alystap ketken. Biraq bári bulai emes. Rýhyń kóterilip, riiasyz riza bolyp, esti sóz estip elitip, birligiń men tirligińdi aityp, qýanysh iesine qosyla shattanyp qaitatyn toilar bar. Alaida óte az. Endi osy azshylyqtyń sanyn tym bolmasa eki eselesek degen nietpen Áýlieatanyń aqsaqal, ziialysy, ardagerleri, asabalary, ákimdigi qosylyp úndeý joldap otyr. Bul úndeýdi oqyǵandar ár túrli pikirde bolsa da, túsinigi barlardyń, tanymy keńderdiń, kózqarasy birlerdiń qýanatyn jeri osy dep oilaimyn.

– Jalpy, qoǵamǵa úndeý tastaý, jastarǵa aqyl aitý jaqsy, árine. Degenmen aitylǵan sóz sol jerde qalmas úshin sol úndeýge qozǵaý salar bir tetigi, jumysty júrgizer júiesi túzilý kerek shyǵar...

– Bul betimen ketken asabalarǵa táit deitin, toi ótkizý tártibin túsindiretin, synalap bolsa da zamanaýi toiǵa salt-dástúr engizetin, ysyrapshyldyqty azaitýǵa úndeitin, Sherhan Murtaza atyndaǵy Rýhaniiat jáne tarihtaný ortalyǵy ishinen «Ádet-Ǵuryp, Salt-Dástúr» bólimin ashýdy uiǵardyq. «Enesi tepken qulynnyń eti aýyrmaidy» degendei myna laǵyp ketken asabalardy ortaǵa salatyn, bir kúndik aqsha úshin myń jyldyq dástúrin mazaqqa ainaldyrǵan áperbaqandarǵa «áit» dei alatyn aýzynda ataly sózi bar, mádeni minezi bir betkei «Áýlieatanyń» beldi asabalarynan quralǵan odaq qursaq degen nietimiz bar.

– Sol toidaǵy as máziri de tym ysyrapshyl bolyp ketken deitinder kóp. Buǵan ne deisiz?

– Milliardtap aqsha taýyp jatqan meiramhana qojaiyndaryna da qulaqqaǵysymyz bar. Dastarhan mázirin ysyrapsyz jasasa deimiz. Ainalaiyndar-aý, toiǵa adam as ishý úshin emes, qýanyshyn bólisýge barady. Túngi 12-de tabaq tartý ne ádet, ne ádep? Úsh túrli as berý ne tyrashtyq? Talantpen jarysqan qazaq kórsek te, tamaqpen jarysqan qazaqty qalai toqtatamyz? Sondyqtan toihana, meiramhana ielerine de úndeý joldaimyz. Myna janazadaǵy ysyrapshyldyq kishkene rettelip keledi. Moldalardyń úlesi zor. Endi, toi mázirin durystaityn da ýaqyt bolǵan shyǵar. Kún saiyn kóp restorannan shyǵatyn as-aýqattyń obal men saýaby kimge arnalatynyn bilmeimin.

Ústel siresken kókónis, jemis-jidek, tabaq-tabaq et jep otyryp azyq-túliktiń baǵasy qymbattap ketti dep áńgime soǵamyz. Qalai qymbattamaidy aptanyń alty kúni tonnalap toihanalar tapsyrys berip otyrsa. Minekei, aǵaiyn, toiǵa bailanysty toǵyz kún tolǵaýǵa bolady. Osymen toqtaiyn. Úndeýge ún qosyp, toi mádenietin, as ádebin, dástúr durystyǵyn qalyptastyrýǵa qoǵam qosylar dep senemin!

– Jasulan Lesbekuly, osy tusta úndeýge qysqasha toqtala ketseńiz? Onda ne qamtyldy? Qandai bastama kóterip otyrsyzdar?

– Jambyl oblysynyń ulttyq óner janashyrlarynyń elimizde toi jáne basqa da jiyndardy ótkizýge bailanysty halyqqa Úndeýi taban astynda týǵan dúnie emes. Bul kóp jyldar boiy kókirekte túiilgen aitar oidyń jiyntyǵy, eldiń erteńine degen alańdaýshylyqtan, janashyrlyqtan týǵan bastama.

Árine qazir toidyń kóbeigenin suhbattyń basynda aittyq. Mine, osynyń saldarynan toi biznesi qalaptasty da, oǵan qyzmet qylar asaba, mýzykant, bishiler, t.b. ózge de «óner ieleri» oiyna kelgenin istep júr. Toidyń kóptiginen ǵoi asabalardyń sózi suiylyp, maǵynasynan mán ketkeni. Al toi ieleriniń toihanaǵa at, túie, kólik kirgizip, abyroi jarystyrǵan siiaqty daraqylyǵy óz aldyna bólek áńgime. Tipti súiikti it-mysyqtarynyń da qýanyshyn jasap beretin kúnge jettik. Dastarhannyń ysyraby tipti masqara. Aita bersek, syn kóp, túzetilýi tiis min de kóp. Osy olqylyqtardy júielep, qaǵazǵa túsirip, jurttyń nazaryna usyndyq.

– Áńgimeńizge rahmet! 

Toi – halyq qazynasy. Tálim men tárbieniń ónegesi. Alys-jaqyn aǵaiyn men kóńili jaqyn adamdardyń bas qosyp, óskeleń urpaqqa úlgi kórsetetin ortasy. 

Toi mádenieti – ult mádenieti desek, ózgelerden erekshelenip turatyn qazaq toiy ulttyq sipatynan ajyrap qalǵan joq pa? Qundylyqtar qurdymǵa ketip, keleke mazaqqa ainalǵan joqpyz ba? Jalpy, «qazirgi toilar qalai toilanyp júr?» degen suraqtar bárimizdi mazalaityny belgili. Osyǵan bailanysty toi ótkizý mádenietin qalyptastyrý maqsatynda Jambyl oblysy ákimdigi, ziialy qaýym ókilderi, ardagerler, asabalar odaǵy birlesip, úndeý joldap otyrmyz.

Qurmetti baýyrlar! Qazirgi ýaqytta toidyń túri kóbeidi. Demek olardyń ótkizilý jobasynyń ózindik ereksheligi bolýy tiis. Sondyqtan toidy jasamas buryn, onyń mańyzy men maǵynasyna mán berip, shaqyrylatyn qonaqtardyń jas erekshelikterine qarai ony durys toptastyrý jáne toi ótkizý ýaqytyn retteý, bos dańǵazalyq pen ysyrapshylyqqa jol bermeý qajet.

Toidy durys uiymdastyrý men ótkizýge asa jaýapkershilikpen qarap, áýlettiń úlkenderi nemese tájirbieli ári janashyr jaqyndarymen aqyldasýdy qolǵa alǵan abzal. Óitkeni toidyń maǵynaly ótýi – toi iesiniń abyroiy, áýlettiń bedeli, ult mádenietiniń kórsetkishi.

Toidyń mándi ótýiniń taǵy bir negizgi sharty – asaba men ónerpazdardy durys tańdaý jáne jiyndy ótkizý jospary men stsenariiin birlesip jasaý. Toi barysynda ulttyń abyroiy men qadirin túsiretin kórinisterge, toi qonaqtarynyń bedeline nuqsan keltiretin orynsyz ázilder men taqyryptan tys án-bilerge jol bermeý kerek.

Ótkiziletin toi-jiyndar otbasylyq qýanyshtar, áýletpen birge atqaratyn salt-dástúrler, keń kólemde atalyp ótetin saltanatty keshter bolyp toptastyrylýyna asa kóńil bólý mańyzdy. 

Qurmetti aǵaiyn! Sońǵy kezderi el arasynda oryn alyp júrgen keleńsiz jaǵdailar, atap aitqanda jan-janýarlardy dastarhan jaiylǵan toihanaǵa kirgizý, qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn keleke etip – eresek adamdy besikke salý men taqqa otyrǵyzý, qazaqy shapandy malǵa jabý, it-mysyqqa toi jasaý toi mádenietiniń tómendeýine jetkizip otyr. 
Osy máseleler oń sheshimin tabý úshin óńirimizde qurylyp jatqan asabalar odaǵy toi mádenietin qalyptastyrýdyń uiytqysy bolady dep esepteimiz!

Endeshe, halqymyzdyń qadir-qasietin, ultymyzdyń ulylyǵy men babalar ósietin saqtap, toidy tárbie ordasyna ainaldyraiyq!