Foto: tolqyn.kz
«At – er qanaty» deidi halqymyz. Al júirik tulpar qashanda batyrdyń serigi bola bilgen. Sol qylquiryqtynyń qytyǵyn basyp, qolǵa úiretý, iaǵni asaýdy jýasytý da úlken eptilikti, júrekti, jigittikti talap etidi. Qysqasy, attyń qulaǵynda oinaǵan qazaq úshin asaý úiretý – jai ǵana kásip emes, ol – rýhtyń tárbiesi, minezdiń mektebi, erlikke bastar joldyń biri. Bul óner – batyrlyqtyń bir túri.Ata-babamyz ertede-aq júirigi men tulparyn baptap, jaýǵa shapqanda serik, beibit kúndegi berekem dep tanyǵan. Máselen, Qobylandy batyr jyrynda batyr Taibýrylyn úsh jyl baptap, báigege qosqan. Asaýdy úiretý – tek shider salý, noqta kigizý emes, onyń minezin taný, sezimin uǵý, sabyrmen shyńdaý.
Jaýgershilik zamanda ekiniń biriniń qolynan keletin bul kóne ónerdiń búginde tasada qalyp bara jatqany ókinishti. Aýylda jylqy bolǵanymen «asaýmyn» deitin qulynnyń siregeni ózekke urady. Sebebi qazirgi mal qoldan azyqtanyp, erkin jaiylymnan alystap ketti. Al burynǵydai asaýmen alysyp, taqymyn bekemdeitin bala da azaiǵan. Bul – tek dástúrdiń emes, ulttyq minezdiń de joǵalýy shyǵar.
Mundai oidy bizge elimizge belgili etnograf, tanymal jýrnalist Beken Qairatuly qynjyla aityp berdi.
«Jylqy – minezdiń ainasy. Asaý úiretý – qazaqtyń rýhani tárbiesiniń bir qyry, tiri filosofiiasy. Ásilinde maldyń bári úiretiledi: siyrdy arbaǵa jegedi, túieni júkke úiretedi. Biraq jylqyny úiretý – eń kúrdeli, eń názik sharýa. Sebebi ony tek miný úshin ǵana emes, joryqqa, saiysqa, shabysqa, tipti, seriktestikke tárbieleidi.
Jylqyny úiretý jelige qulyn bailaýdan bastalady. Jelidegi jattyq – asaýlyqtyń basylýyna alǵashqy qadam. Qarapaiym minis jylqylaryn tai kezinde úiretse, báigege, joryqqa jaraityn tulparlardy qunan, dónen shaǵynda baptap ósiredi. Sebebi tulpardyń jiliginiń tolysýy, júreginiń jasymai, rýhy synbaýy kerek», – deidi etnograf.
1930 jyldary akademik Álkei Marǵulan Qyzyljar óńirin aralap júrip, asaý úiretken 12 jastaǵy bala týraly jazyp ketken. Ol bala tańǵy salqynmen arqanǵa bailanǵan qulyndy sabyrmen jýasytyp, bir aptada miniske jaratypty. Bul – balanyń emes, eldiń tárbiesi edi.
Jazýshy Saiyn Muratbekovtyń «Asaý úiretken kún» áńgimesinde de bala Qanattyń alǵash ret asaýǵa minýi – úlken beles. Ishki qorqynyshyn jeńip, erkindikke umtylǵan sátteri arqyly ol naǵyz erjúrektikke aiaq basady. Áńgime balanyń jan dúniesindegi ózgeristi kórsetip qana qoimai, bul istiń tereń maǵynasyn ashady.
Beken Qairatulynyń aitýynsha, naǵyz tulpardyń belgileri qulyn kezinen-aq baiqalady. Momyn qulyndar jata qalady, al batyrǵa buiyratyn, erge serik bolatyn asaýlar typyrshyp, jer tarpyp turady. Olar moiynsunbaidy. Moinyn qiǵyzbai, buiryqty tyńdamai, minez kórsetedi. Mine, sondyqtan asaý úiretý – naǵyz ilim.
«Asaýdy úrkitpeý kerek. Jas balany tárbielegendei tózim, meiirim, ustam kerek. Qamshymen bas salý emes, júrekpen jeńý mańyzdy. Asaýdy shoshytsań, ol qaityp ilikpeidi. Muhtar Áýezov bir áńgimesinde aitqandai, «shelekten shoshynǵan jylqy sekildi – máńgi kónbei ketedi». Sondyqtan asaý úiretetin adam – aqyldy, sabyrly, minezi ornyqty jan bolýy kerek. Ol jylqyny úrkitpei, basyn túsirip, janyna senimdilik uialatýy tiis. Sonda ǵana úiretilgen tulpar erteń serigine adal, jumsaq, tilalǵysh, sergek keledi», – deidi B.Qairatuly.
Jalpy, jylqy tek minis maly ǵana emes. Ol – ulttyń minezi, tektiligi, namysy. «Jylqy minezdi qazaq» degen sózdiń astarynda osy rýh jatyr. «Attyń syry iesine málim» degendei, qazaq jylqyny tanyp qana qoimai, ony óz bolmysyna balaǵan.
Qazir bizge asaý úiretetin emes, asaýyn umytpaǵan urpaq kerek. Asaýdy úiretý – syrtqy kúshti emes, ishki sabyr men aqyldyń jeńisi. Sondyqtan bul óner – búgingi balaǵa da, erteńgi elge de kerek.
«Jylqy neǵurlym asaý bolsa, soǵurlym onyń úiiri sapaly bolady. Mýstangterdiń qozǵalysyn kóz aldyńa elestetshi – erkin, ekpindi, ásem. Asaý – tabiǵattaǵy bostandyqtyń sulý simvoly. Al bizde qalai? Osydan alty-jeti jyl buryn asaý úiretýden respýblikalyq jarys ótkizdik. Biraq elimizden bir de bir asaý úiretýshi tabylmady. Amal joq Mońǵoliiadan jeti adam aldyrdy. Odan qalsa, Qorǵaljyn dalasyndaǵy bes myń jylqynyń ishinen bir asaý tabylmady. Nege? Óitkeni jylqy qoldan jem jep, minezi joiylyp barady», – degen etnograf jýrnalist asaýdyń joiylýyn minezdiń joiylýyna balaidy.
Aitýynsha, bul – qoǵamnyń kórinisi. Qazaqtyń ózi ishki asaýlyǵyn joǵaltyp alǵan.
«Bizdiń asaýlar móńki almaidy, qýa almaidy, júrek joq. Jylqynyń asaýlyǵy halyqtyń rýhymen birge júredi. Halyq jýasyp bara jatsa, jylqy da jýasidy. Bylaisha aitqanda, aidaǵanǵa júretin, aitqanǵa kónetin elge ainalyp bara jatqan siiaqtymyz», – deidi Beken Qairatuly.
Onyń aitýynsha, jylqynyń da mádenieti bar: tabyndasý, úiirlesý, toptasý, saiysý... dep kete beredi.
«Osy mádeniet joǵalyp barady. Qysqasy jylqy – qoǵamnyń ainasy. Biraq búgingi jylqy – búgingi qoǵamnyń kóleńkesi ispetti.
Sondyqtan asaý úiretý – tek atqa miný emes. Bul – minez qaiyrý, rýhty tiriltý, ulttyń boiyndaǵy buiyǵy otty qaita jaǵý. Jaqsy úiretilgen jylqy qandai bolsa, durys tárbielengen urpaq ta sondai – sergek, esti, sabyrly ári eline adal keledi», – deidi B.Qairatuly.
Jasulan Baqytbek
.jpg)
