فوتو: tolqyn.kz
«ات – ەر قاناتى» دەيدٸ حالقىمىز. ال جٷيرٸك تۇلپار قاشاندا باتىردىڭ سەرٸگٸ بولا بٸلگەن. سول قىلقۇيرىقتىنىڭ قىتىعىن باسىپ, قولعا ٷيرەتۋ, ياعني اساۋدى جۋاسىتۋ دا ٷلكەن ەپتٸلٸكتٸ, جٷرەكتٸ, جٸگٸتتٸكتٸ تالاپ ەتٸدٸ. قىسقاسى, اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان قازاق ٷشٸن اساۋ ٷيرەتۋ – جاي عانا كەسٸپ ەمەس, ول – رۋحتىڭ تەربيەسٸ, مٸنەزدٸڭ مەكتەبٸ, ەرلٸككە باستار جولدىڭ بٸرٸ. بۇل ٶنەر – باتىرلىقتىڭ بٸر تٷرٸ.اتا-بابامىز ەرتەدە-اق جٷيرٸگٸ مەن تۇلپارىن باپتاپ, جاۋعا شاپقاندا سەرٸك, بەيبٸت كٷندەگٸ بەرەكەم دەپ تانىعان. مەسەلەن, قوبىلاندى باتىر جىرىندا باتىر تايبۋرىلىن ٷش جىل باپتاپ, بەيگەگە قوسقان. اساۋدى ٷيرەتۋ – تەك شٸدەر سالۋ, نوقتا كيگٸزۋ ەمەس, ونىڭ مٸنەزٸن تانۋ, سەزٸمٸن ۇعۋ, سابىرمەن شىڭداۋ.
جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلەتٸن بۇل كٶنە ٶنەردٸڭ بٷگٸندە تاسادا قالىپ بارا جاتقانى ٶكٸنٸشتٸ. اۋىلدا جىلقى بولعانىمەن «اساۋمىن» دەيتٸن قۇلىننىڭ سيرەگەنٸ ٶزەككە ۇرادى. سەبەبٸ قازٸرگٸ مال قولدان ازىقتانىپ, ەركٸن جايىلىمنان الىستاپ كەتتٸ. ال بۇرىنعىداي اساۋمەن الىسىپ, تاقىمىن بەكەمدەيتٸن بالا دا ازايعان. بۇل – تەك دەستٷردٸڭ ەمەس, ۇلتتىق مٸنەزدٸڭ دە جوعالۋى شىعار.
مۇنداي ويدى بٸزگە ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ ەتنوگراف, تانىمال جۋرناليست بەكەن قايراتۇلى قىنجىلا ايتىپ بەردٸ.
«جىلقى – مٸنەزدٸڭ ايناسى. اساۋ ٷيرەتۋ – قازاقتىڭ رۋحاني تەربيەسٸنٸڭ بٸر قىرى, تٸرٸ فيلوسوفيياسى. ەسٸلٸندە مالدىڭ بەرٸ ٷيرەتٸلەدٸ: سيىردى ارباعا جەگەدٸ, تٷيەنٸ جٷككە ٷيرەتەدٸ. بٸراق جىلقىنى ٷيرەتۋ – ەڭ كٷردەلٸ, ەڭ نەزٸك شارۋا. سەبەبٸ ونى تەك مٸنۋ ٷشٸن عانا ەمەس, جورىققا, سايىسقا, شابىسقا, تٸپتٸ, سەرٸكتەستٸككە تەربيەلەيدٸ.
جىلقىنى ٷيرەتۋ جەلٸگە قۇلىن بايلاۋدان باستالادى. جەلٸدەگٸ جاتتىق – اساۋلىقتىڭ باسىلۋىنا العاشقى قادام. قاراپايىم مٸنٸس جىلقىلارىن تاي كەزٸندە ٷيرەتسە, بەيگەگە, جورىققا جارايتىن تۇلپارلاردى قۇنان, دٶنەن شاعىندا باپتاپ ٶسٸرەدٸ. سەبەبٸ تۇلپاردىڭ جٸلٸگٸنٸڭ تولىسۋى, جٷرەگٸنٸڭ جاسىماي, رۋحى سىنباۋى كەرەك», – دەيدٸ ەتنوگراف.
1930 جىلدارى اكادەميك ەلكەي مارعۇلان قىزىلجار ٶڭٸرٸن ارالاپ جٷرٸپ, اساۋ ٷيرەتكەن 12 جاستاعى بالا تۋرالى جازىپ كەتكەن. ول بالا تاڭعى سالقىنمەن ارقانعا بايلانعان قۇلىندى سابىرمەن جۋاسىتىپ, بٸر اپتادا مٸنٸسكە جاراتىپتى. بۇل – بالانىڭ ەمەس, ەلدٸڭ تەربيەسٸ ەدٸ.
جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «اساۋ ٷيرەتكەن كٷن» ەڭگٸمەسٸندە دە بالا قاناتتىڭ العاش رەت اساۋعا مٸنۋٸ – ٷلكەن بەلەس. ٸشكٸ قورقىنىشىن جەڭٸپ, ەركٸندٸككە ۇمتىلعان سەتتەرٸ ارقىلى ول ناعىز ەرجٷرەكتٸككە اياق باسادى. ەڭگٸمە بالانىڭ جان دٷنيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستٸ كٶرسەتٸپ قانا قويماي, بۇل ٸستٸڭ تەرەڭ ماعىناسىن اشادى.
بەكەن قايراتۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ناعىز تۇلپاردىڭ بەلگٸلەرٸ قۇلىن كەزٸنەن-اق بايقالادى. مومىن قۇلىندار جاتا قالادى, ال باتىرعا بۇيىراتىن, ەرگە سەرٸك بولاتىن اساۋلار تىپىرشىپ, جەر تارپىپ تۇرادى. ولار مويىنسۇنبايدى. موينىن قيعىزباي, بۇيرىقتى تىڭداماي, مٸنەز كٶرسەتەدٸ. مٸنە, سوندىقتان اساۋ ٷيرەتۋ – ناعىز ٸلٸم.
«اساۋدى ٷركٸتپەۋ كەرەك. جاس بالانى تەربيەلەگەندەي تٶزٸم, مەيٸرٸم, ۇستام كەرەك. قامشىمەن باس سالۋ ەمەس, جٷرەكپەن جەڭۋ ماڭىزدى. اساۋدى شوشىتساڭ, ول قايتىپ يلٸكپەيدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆ بٸر ەڭگٸمەسٸندە ايتقانداي, «شەلەكتەن شوشىنعان جىلقى سەكٸلدٸ – مەڭگٸ كٶنبەي كەتەدٸ». سوندىقتان اساۋ ٷيرەتەتٸن ادام – اقىلدى, سابىرلى, مٸنەزٸ ورنىقتى جان بولۋى كەرەك. ول جىلقىنى ٷركٸتپەي, باسىن تٷسٸرٸپ, جانىنا سەنٸمدٸلٸك ۇيالاتۋى تيٸس. سوندا عانا ٷيرەتٸلگەن تۇلپار ەرتەڭ سەرٸگٸنە ادال, جۇمساق, تٸلالعىش, سەرگەك كەلەدٸ», – دەيدٸ ب.قايراتۇلى.
جالپى, جىلقى تەك مٸنٸس مالى عانا ەمەس. ول – ۇلتتىڭ مٸنەزٸ, تەكتٸلٸگٸ, نامىسى. «جىلقى مٸنەزدٸ قازاق» دەگەن سٶزدٸڭ استارىندا وسى رۋح جاتىر. «اتتىڭ سىرى يەسٸنە مەلٸم» دەگەندەي, قازاق جىلقىنى تانىپ قانا قويماي, ونى ٶز بولمىسىنا بالاعان.
قازٸر بٸزگە اساۋ ٷيرەتەتٸن ەمەس, اساۋىن ۇمىتپاعان ۇرپاق كەرەك. اساۋدى ٷيرەتۋ – سىرتقى كٷشتٸ ەمەس, ٸشكٸ سابىر مەن اقىلدىڭ جەڭٸسٸ. سوندىقتان بۇل ٶنەر – بٷگٸنگٸ بالاعا دا, ەرتەڭگٸ ەلگە دە كەرەك.
«جىلقى نەعۇرلىم اساۋ بولسا, سوعۇرلىم ونىڭ ٷيٸرٸ ساپالى بولادى. مۋستانگتەردٸڭ قوزعالىسىن كٶز الدىڭا ەلەستەتشٸ – ەركٸن, ەكپٸندٸ, ەسەم. اساۋ – تابيعاتتاعى بوستاندىقتىڭ سۇلۋ سيمۆولى. ال بٸزدە قالاي? وسىدان التى-جەتٸ جىل بۇرىن اساۋ ٷيرەتۋدەن رەسپۋبليكالىق جارىس ٶتكٸزدٸك. بٸراق ەلٸمٸزدەن بٸر دە بٸر اساۋ ٷيرەتۋشٸ تابىلمادى. امال جوق موڭعولييادان جەتٸ ادام الدىردى. ودان قالسا, قورعالجىن دالاسىنداعى بەس مىڭ جىلقىنىڭ ٸشٸنەن بٸر اساۋ تابىلمادى. نەگە? ٶيتكەنٸ جىلقى قولدان جەم جەپ, مٸنەزٸ جويىلىپ بارادى», – دەگەن ەتنوگراف جۋرناليست اساۋدىڭ جويىلۋىن مٸنەزدٸڭ جويىلۋىنا بالايدى.
ايتۋىنشا, بۇل – قوعامنىڭ كٶرٸنٸسٸ. قازاقتىڭ ٶزٸ ٸشكٸ اساۋلىعىن جوعالتىپ العان.
«بٸزدٸڭ اساۋلار مٶڭكي المايدى, قۋا المايدى, جٷرەك جوق. جىلقىنىڭ اساۋلىعى حالىقتىڭ رۋحىمەن بٸرگە جٷرەدٸ. حالىق جۋاسىپ بارا جاتسا, جىلقى دا جۋاسيدى. بىلايشا ايتقاندا, ايداعانعا جٷرەتٸن, ايتقانعا كٶنەتٸن ەلگە اينالىپ بارا جاتقان سيياقتىمىز», – دەيدٸ بەكەن قايراتۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جىلقىنىڭ دا مەدەنيەتٸ بار: تابىنداسۋ, ٷيٸرلەسۋ, توپتاسۋ, سايىسۋ... دەپ كەتە بەرەدٸ.
«وسى مەدەنيەت جوعالىپ بارادى. قىسقاسى جىلقى – قوعامنىڭ ايناسى. بٸراق بٷگٸنگٸ جىلقى – بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ كٶلەڭكەسٸ ٸسپەتتٸ.
سوندىقتان اساۋ ٷيرەتۋ – تەك اتقا مٸنۋ ەمەس. بۇل – مٸنەز قايىرۋ, رۋحتى تٸرٸلتۋ, ۇلتتىڭ بويىنداعى بۇيىعى وتتى قايتا جاعۋ. جاقسى ٷيرەتٸلگەن جىلقى قانداي بولسا, دۇرىس تەربيەلەنگەن ۇرپاق تا سونداي – سەرگەك, ەستٸ, سابىرلى ەرٸ ەلٸنە ادال كەلەدٸ», – دەيدٸ ب.قايراتۇلى.
جاسۇلان باقىتبەك
.jpg)
