توي مەدەنيەتٸن قايتسەك قالىپتاستىرامىز?

فوتو: اشىق دەرەككٶز

 وسى يدەيانى العاش ۇسىنىپ, مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جەتكٸزگەن جامبىل وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ مەدەنيەت جەنە تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسىنا قاراستى شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحانييات جەنە تاريحتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاسۇلان ەبدٸماناپپەن سۇحبات قۇرىپ, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قايتسەك تولتىرامىز دەگەن تٶڭٸرەكتەگٸ ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الدىق. 

– جاسۇلان لەسبەكۇلى, جاسىراتىنى جوق, بٷگٸندە ەل ٸشٸندە توي كٶبەيگەن. كەيبٸرەۋلەرگە بٸر ايدا, تٸپتٸ بٸر اپتادا بٸرنەشە تويعا شاقىرۋ كەلەتٸن بولعان. مەسەلە, بۇدا ەمەس, ەرينە. باستى تٷيتكٸل تويدىڭ مەدەنيەتٸندە, توي جٷرگٸزۋ ەدەبٸنٸڭ سىن كٶتەرمەيتٸن ساپاسىندا بولىپ تۇر.

– كٷلدٸرە بٸلۋ – ٶنەر, كٷلٸپ جٷرۋ – ٶمٸر, كٷلكٸ بولۋ – ٶلٸم. قازٸرگٸ قازاقتىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قاراپايىم قازاقتىڭ قىنجىلا ايتاتىنى تويدىڭ كٶپتٸگٸ. «قۇداي تويدان ايىرماسىن» دەيتٸن قازاق «قۇداي تويعا شاقىرماسىن» دەيتٸن دەڭگەيگە تٷستٸك. ٶكٸنٸشتٸ ھەم تٷسٸنٸكسٸز. بارلىق تويدا مەز-مەيرام تٸلەك ايتىپ, توي بٸتپەسٸن دەيمٸز تاعى. ال سىرتقا شىعا سالا «وي, بەلە بولدى, كٷندە شاقىرۋ, كٷندە توي» دەگەن قارعىس. «بار ايلىعىم تويعا كەتٸپ جاتىر, كرەديت الىپ كەلدٸك» دەپ زار يلەيتٸن دە ٶزٸمٸز. تويىپ الىپ تەلتٸرەكتەگەن كەمپٸردٸ دە, شپاگاتقا وتىرعان شالدى دا كٶردٸك, كٷلدٸك. سارقىت ۇرلاعان, جالاڭاش جورعالاعان, شاپالاق سۇراعان اسابالارعا تٸپتٸ تاڭ قالمايتىن بولدىق. قالىپتى جاعداي دەپ جٷرگەندە قويعا شاپان جاۋىپ, كەرٸ قاتىندى تاققا وتىرعىزىپ, يت پەن مىسىقتىڭ نەكەسٸن قييا باستادىق.

ەندٸ نە ويلاپ تابامىز? تەيت دەيتٸن قارييا قالمادى ما, قارييانى تىڭدايتىن بالا-شاعا قالمادى ما, داراقىلىق, داڭعازالىق, ىسىراپشىلىق, سايىپ كەلگەندە توپاستىقتىڭ نەشە تٷرٸن كٶرسەتٸپ جاتىرمىز. قورىتىندىسىندا قازاق ٶزٸن-ٶزٸ مازاققا اينالدىراتىن ەڭ وڭاي جول تاۋىپ الدى. 

– وسىنداي سوراقىلىقتى قايتسەك جولعا قويامىز? وسىلاي كەتە بەرەمٸز بە? 

– يە, نە ٸستەمەك كەرەك?! بۇل سۇراق قوعامدى تۇتاس ويلاندىرۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق ولاي بولماي تۇر. ەرينە, توي – ەركٸمنٸڭ, ەر ەۋلەتتٸڭ جەكە قۋانىشى, وتباسىلىق مەرەكەسٸ! ٶزٸ بٸلەدٸ, ٶزٸ ٶتكٸزەدٸ. وسى ٶزٸمبٸلەرمەندٸك ورعا جىعىپ, وڭباي وپىق جەپ قالمايمىز با? تىم بولماسا اناۋ بالاعىڭا شالىنىپ, رەستوراننىڭ ٸشٸندە شۇبىرىپ جٷرگەن بٷلدٸرشٸندەردٸ اياعان جٶن شىعار. نە ٷلگٸ, نە ٶنەگە بەرٸپ جاتىرمىز ولارعا?

اۋزىمىزدى كٶپٸرتٸپ توست سٶيلەپ, تٶرت ساعات تەرلەپ بيلەگەنٸمٸز بولماسا بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تويى تاعىلىم مەن تەربيە, ەدەت پەن عۇرىپتان ەلدەقاشان الىستاپ كەتكەن. بٸراق بەرٸ بۇلاي ەمەس. رۋحىڭ كٶتەرٸلٸپ, ريياسىز ريزا بولىپ, ەستٸ سٶز ەستٸپ ەلٸتٸپ, بٸرلٸگٸڭ مەن تٸرلٸگٸڭدٸ ايتىپ, قۋانىش يەسٸنە قوسىلا شاتتانىپ قايتاتىن تويلار بار. الايدا ٶتە از. ەندٸ وسى ازشىلىقتىڭ سانىن تىم بولماسا ەكٸ ەسەلەسەك دەگەن نيەتپەن ەۋليەاتانىڭ اقساقال, زييالىسى, ارداگەرلەرٸ, اسابالارى, ەكٸمدٸگٸ قوسىلىپ ٷندەۋ جولداپ وتىر. بۇل ٷندەۋدٸ وقىعاندار ەر تٷرلٸ پٸكٸردە بولسا دا, تٷسٸنٸگٸ بارلاردىڭ, تانىمى كەڭدەردٸڭ, كٶزقاراسى بٸرلەردٸڭ قۋاناتىن جەرٸ وسى دەپ ويلايمىن.

– جالپى, قوعامعا ٷندەۋ تاستاۋ, جاستارعا اقىل ايتۋ جاقسى, ەرينە. دەگەنمەن ايتىلعان سٶز سول جەردە قالماس ٷشٸن سول ٷندەۋگە قوزعاۋ سالار بٸر تەتٸگٸ, جۇمىستى جٷرگٸزەر جٷيەسٸ تٷزٸلۋ كەرەك شىعار...

– بۇل بەتٸمەن كەتكەن اسابالارعا تەيت دەيتٸن, توي ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸن تٷسٸندٸرەتٸن, سىنالاپ بولسا دا زاماناۋي تويعا سالت-دەستٷر ەنگٸزەتٸن, ىسىراپشىلدىقتى ازايتۋعا ٷندەيتٸن, شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحانييات جەنە تاريحتانۋ ورتالىعى ٸشٸنەن «ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷر» بٶلٸمٸن اشۋدى ۇيعاردىق. «ەنەسٸ تەپكەن قۇلىننىڭ ەتٸ اۋىرمايدى» دەگەندەي مىنا لاعىپ كەتكەن اسابالاردى ورتاعا سالاتىن, بٸر كٷندٸك اقشا ٷشٸن مىڭ جىلدىق دەستٷرٸن مازاققا اينالدىرعان ەپەرباقاندارعا «ەيت» دەي الاتىن اۋزىندا اتالى سٶزٸ بار, مەدەني مٸنەزٸ بٸر بەتكەي «ەۋليەاتانىڭ» بەلدٸ اسابالارىنان قۇرالعان وداق قۇرساق دەگەن نيەتٸمٸز بار.

– سول تويداعى اس مەزٸرٸ دە تىم ىسىراپشىل بولىپ كەتكەن دەيتٸندەر كٶپ. بۇعان نە دەيسٸز?

– ميللياردتاپ اقشا تاۋىپ جاتقان مەيرامحانا قوجايىندارىنا دا قۇلاققاعىسىمىز بار. داستارحان مەزٸرٸن ىسىراپسىز جاساسا دەيمٸز. اينالايىندار-اۋ, تويعا ادام اس ٸشۋ ٷشٸن ەمەس, قۋانىشىن بٶلٸسۋگە بارادى. تٷنگٸ 12-دە تاباق تارتۋ نە ەدەت, نە ەدەپ? ٷش تٷرلٸ اس بەرۋ نە تىراشتىق? تالانتپەن جارىسقان قازاق كٶرسەك تە, تاماقپەن جارىسقان قازاقتى قالاي توقتاتامىز? سوندىقتان تويحانا, مەيرامحانا يەلەرٸنە دە ٷندەۋ جولدايمىز. مىنا جانازاداعى ىسىراپشىلدىق كٸشكەنە رەتتەلٸپ كەلەدٸ. مولدالاردىڭ ٷلەسٸ زور. ەندٸ, توي مەزٸرٸن دۇرىستايتىن دا ۋاقىت بولعان شىعار. كٷن سايىن كٶپ رەستوراننان شىعاتىن اس-اۋقاتتىڭ وبال مەن ساۋابى كٸمگە ارنالاتىنىن بٸلمەيمٸن.

ٷستەل سٸرەسكەن كٶكٶنٸس, جەمٸس-جيدەك, تاباق-تاباق ەت جەپ وتىرىپ ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتتٸ دەپ ەڭگٸمە سوعامىز. قالاي قىمباتتامايدى اپتانىڭ التى كٷنٸ توننالاپ تويحانالار تاپسىرىس بەرٸپ وتىرسا. مٸنەكەي, اعايىن, تويعا بايلانىستى توعىز كٷن تولعاۋعا بولادى. وسىمەن توقتايىن. ٷندەۋگە ٷن قوسىپ, توي مەدەنيەتٸن, اس ەدەبٸن, دەستٷر دۇرىستىعىن قالىپتاستىرۋعا قوعام قوسىلار دەپ سەنەمٸن!

– جاسۇلان لەسبەكۇلى, وسى تۇستا ٷندەۋگە قىسقاشا توقتالا كەتسەڭٸز? وندا نە قامتىلدى? قانداي باستاما كٶتەرٸپ وتىرسىزدار?

– جامبىل وبلىسىنىڭ ۇلتتىق ٶنەر جاناشىرلارىنىڭ ەلٸمٸزدە توي جەنە باسقا دا جيىنداردى ٶتكٸزۋگە بايلانىستى حالىققا ٷندەۋٸ تابان استىندا تۋعان دٷنيە ەمەس. بۇل كٶپ جىلدار بويى كٶكٸرەكتە تٷيٸلگەن ايتار ويدىڭ جيىنتىعى, ەلدٸڭ ەرتەڭٸنە دەگەن الاڭداۋشىلىقتان, جاناشىرلىقتان تۋعان باستاما.

ەرينە قازٸر تويدىڭ كٶبەيگەنٸن سۇحباتتىڭ باسىندا ايتتىق. مٸنە, وسىنىڭ سالدارىنان توي بيزنەسٸ قالاپتاستى دا, وعان قىزمەت قىلار اسابا, مۋزىكانت, بيشٸلەر, ت.ب. ٶزگە دە «ٶنەر يەلەرٸ» ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ جٷر. تويدىڭ كٶپتٸگٸنەن عوي اسابالاردىڭ سٶزٸ سۇيىلىپ, ماعىناسىنان مەن كەتكەنٸ. ال توي يەلەرٸنٸڭ تويحاناعا ات, تٷيە, كٶلٸك كٸرگٸزٸپ, ابىروي جارىستىرعان سيياقتى داراقىلىعى ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. تٸپتٸ سٷيٸكتٸ يت-مىسىقتارىنىڭ دا قۋانىشىن جاساپ بەرەتٸن كٷنگە جەتتٸك. داستارحاننىڭ ىسىرابى تٸپتٸ ماسقارا. ايتا بەرسەك, سىن كٶپ, تٷزەتٸلۋٸ تيٸس مٸن دە كٶپ. وسى ولقىلىقتاردى جٷيەلەپ, قاعازعا تٷسٸرٸپ, جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىندىق.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت! 

توي – حالىق قازىناسى. تەلٸم مەن تەربيەنٸڭ ٶنەگەسٸ. الىس-جاقىن اعايىن مەن كٶڭٸلٸ جاقىن ادامداردىڭ باس قوسىپ, ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ٷلگٸ كٶرسەتەتٸن ورتاسى. 

توي مەدەنيەتٸ – ۇلت مەدەنيەتٸ دەسەك, ٶزگەلەردەن ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىن قازاق تويى ۇلتتىق سيپاتىنان اجىراپ قالعان جوق پا? قۇندىلىقتار قۇردىمعا كەتٸپ, كەلەكە مازاققا اينالعان جوقپىز با? جالپى, «قازٸرگٸ تويلار قالاي تويلانىپ جٷر?» دەگەن سۇراقتار بەرٸمٸزدٸ مازالايتىنى بەلگٸلٸ. وسىعان بايلانىستى توي ٶتكٸزۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسى ەكٸمدٸگٸ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, ارداگەرلەر, اسابالار وداعى بٸرلەسٸپ, ٷندەۋ جولداپ وتىرمىز.

قۇرمەتتٸ باۋىرلار! قازٸرگٸ ۋاقىتتا تويدىڭ تٷرٸ كٶبەيدٸ. دەمەك ولاردىڭ ٶتكٸزٸلۋ جوباسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بولۋى تيٸس. سوندىقتان تويدى جاساماس بۇرىن, ونىڭ ماڭىزى مەن ماعىناسىنا مەن بەرٸپ, شاقىرىلاتىن قوناقتاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ونى دۇرىس توپتاستىرۋ جەنە توي ٶتكٸزۋ ۋاقىتىن رەتتەۋ, بوس داڭعازالىق پەن ىسىراپشىلىققا جول بەرمەۋ قاجەت.

تويدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋگە اسا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراپ, ەۋلەتتٸڭ ٷلكەندەرٸ نەمەسە تەجٸربيەلٸ ەرٸ جاناشىر جاقىندارىمەن اقىلداسۋدى قولعا العان ابزال. ٶيتكەنٸ تويدىڭ ماعىنالى ٶتۋٸ – توي يەسٸنٸڭ ابىرويى, ەۋلەتتٸڭ بەدەلٸ, ۇلت مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ.

تويدىڭ مەندٸ ٶتۋٸنٸڭ تاعى بٸر نەگٸزگٸ شارتى – اسابا مەن ٶنەرپازداردى دۇرىس تاڭداۋ جەنە جيىندى ٶتكٸزۋ جوسپارى مەن ستسەنارييٸن بٸرلەسٸپ جاساۋ. توي بارىسىندا ۇلتتىڭ ابىرويى مەن قادٸرٸن تٷسٸرەتٸن كٶرٸنٸستەرگە, توي قوناقتارىنىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن ورىنسىز ەزٸلدەر مەن تاقىرىپتان تىس ەن-بيلەرگە جول بەرمەۋ كەرەك.

ٶتكٸزٸلەتٸن توي-جيىندار وتباسىلىق قۋانىشتار, ەۋلەتپەن بٸرگە اتقاراتىن سالت-دەستٷرلەر, كەڭ كٶلەمدە اتالىپ ٶتەتٸن سالتاناتتى كەشتەر بولىپ توپتاستىرىلۋىنا اسا كٶڭٸل بٶلۋ ماڭىزدى. 

قۇرمەتتٸ اعايىن! سوڭعى كەزدەرٸ ەل اراسىندا ورىن الىپ جٷرگەن كەلەڭسٸز جاعدايلار, اتاپ ايتقاندا جان-جانۋارلاردى داستارحان جايىلعان تويحاناعا كٸرگٸزۋ, قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن كەلەكە ەتٸپ – ەرەسەك ادامدى بەسٸككە سالۋ مەن تاققا وتىرعىزۋ, قازاقى شاپاندى مالعا جابۋ, يت-مىسىققا توي جاساۋ توي مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەتكٸزٸپ وتىر. 
وسى مەسەلەلەر وڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن ٶڭٸرٸمٸزدە قۇرىلىپ جاتقان اسابالار وداعى توي مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋدىڭ ۇيىتقىسى بولادى دەپ ەسەپتەيمٸز!

ەندەشە, حالقىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعى مەن بابالار ٶسيەتٸن ساقتاپ, تويدى تەربيە ورداسىنا اينالدىرايىق!