حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى كٷنٸ: قازاقستاننىڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن قيىندىقتارى

فوتو:egemen.kz

10 جەلتوقسان حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى كٷنٸ رەتٸندە 1948 جىلى بۇۇ قابىلداعان ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسى نەگٸزٸندە بەكٸتٸلگەن. بۇل كٷن ادامنىڭ تەگٸنە, جىنىسىنا, ۇلتىنا, دٸني سەنٸمٸنە قاراماي قۇقىن قورعاۋدى دەرٸپتەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول – بارلىق ادام ٷشٸن بوستاندىقتىڭ, تەڭدٸكتٸڭ جەنە ەدٸلدٸكتٸڭ رەمٸزٸ.

العاشقى قادام

مەرەكەنٸڭ شىعۋ تاريحى سوناۋ سۇراپىل سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭنەن باس­تاۋ العان, سول كەزدە بۇۇ-نىڭ نەگٸزٸن قالاۋ­شى ەلدەر ادامنىڭ نەگٸزگٸ قۇقىق­تارىن بەلگٸلەيتٸن ەمبەباپ قۇجاتتىڭ قاجەتتٸگٸ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلگەن.

جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسييا جاھان­دىق قوعامداستىقتىڭ ەربٸر ادامعا تەن ەمبەباپ قۇقىقتارىن تۇجىرىمداۋعا, تانۋعا جاساعان العاشقى قادام بولدى. وسى قۇجات ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق قۇقىقتاردىڭ دامۋىنا نەگٸز بولا وتىرىپ, دٷنيە جٷزٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە تانىلۋىنا ىقپال ەتتٸ.

قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى ادام قۇقىقتارى كٷنٸ بارلىق ادامنىڭ بٸردەي قۇقىعىن قورعاۋداعى بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەردٸڭ ماڭىزدىلىعىن ايعاقتايدى. جىل سا­يىن بۇۇ ٶزەكتٸ سىن-قاتەرلەردٸ باسا كٶرسەتەتٸن تاقىرىپتى تاڭدايدى. وسى جىلعا ارنالعان تاقىرىبى «بٸز قازٸرگٸ جەنە بولاشاقتاعى مەسەلەلەردٸ شەشۋگە دايىنبىز. بٸز ٶزٸمٸز قالاعان بولاشاقتى بٸرگە قۇرامىز». سونداي-اق وسى ماڭىزدى كٷن بارلىق ەلدە, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى اعىمداعى سىن-قاتەرلەردٸ تالداۋعا جەنە ولاردى ەڭسەرۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

قازاقستان ادام قۇقىقتارى سالاسىن­داعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگٸزۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدٸ. قازاقستان وسى باعىتتا جاسالعان 70-تەن استام كٶپجاقتى شارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى رەتٸندە جوعارىدا اتالعان قۇندىلىقتاردىڭ بەرٸك ۇستانۋشىسى بولدى جەنە بولىپ قالا بەرەدٸ.

قازاقستان بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ جوعارعى كوميسسارىنىڭ باسقارماسىمەن بەلسەندٸ ٶزارا ٸس-قيمىل جاسايدى جەنە ەمبەباپ مەرزٸمدٸ شولۋعا قاتىسادى.

ەقىۇ-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ شەڭبەرٸندە سٶز بوستاندىعىن, از قالعان ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارىن جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ قورعاۋ بويىنشا باستامالار جٷرگٸزٸلۋدە. قازاقستان ەۋروپا كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولماعانىمەن, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ باعدارلامالارىنا, مىسالى ۆەنەتسييا كوميسسيياسىنىڭ ٸس-شارالارىنا قاتىسۋ ارقىلى ٷنەمٸ بەلسەندٸ ىنتىماق­تاستىقتا. سونىمەن قاتار تمد-نىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميسسيياسى شەڭ­بەرٸندە ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

رەسپۋبليكا بۇۇ-نىڭ التى كوميتەتٸ­نٸڭ – ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ, ازاپتاۋلارعا قارسى كوميتەت­تٸڭ, ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ, نەسٸلدٸك كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت­تٸڭ, مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى كوميتەت پەن بالالار قۇقىقتارى جٶنٸن­دەگٸ كوميتەتتٸڭ ازاماتتاردىڭ جەكە حابارلامالارىن قابىلداۋ جەنە قاراۋ قۇزىرەتتەرٸن قولدادى.

بٸزدٸڭ ەلٸمٸز – اۋقىمدى دەموكراتييا­لىق جەنە ساياسي رەفورمالاردى, سون­داي-اق ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالا­سىنداعى باستامالاردى ٸسكە اسىرۋدا تانىلعان ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلاردىڭ بٸرٸ. مۇنداي رەفورمالار ادام قۇقىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قورعاۋعا ەلەۋ­لٸ ٷلەس قوسقان «ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى» قۇرۋ جولىنداعى وراسان زور ساياسي ترانسفورماتسييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ سانالادى.

وسى باعىتتا جٷيەلٸ جۇمىستار شەڭبەرٸندە 2021 جىلى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ شارالار جوسپارى جەنە 2022 جىلى ادام قۇقىق­تارى مەن زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ سالا­سىنداعى ودان ەرٸ شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, جٷزەگە اسىرىلدى. ٶتكەن جىلى ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسىنىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا تاياۋ جىلدارعا ارنالعان ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ ٷشٸنشٸ ٸس-شارالار جوسپارى قابىلداندى.
 

مەملەكەت باسشىسى تيٸمدٸ ەدٸلەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ورىن الاتىن قوعامدا ەدٸلدٸك پەن تەرتٸپتٸ ورناتۋ قاجەتتٸگٸنە ٷنەمٸ نازار اۋدارىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاماعا قول قويۋى جەنە مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامانى راتيفيكاتسييالاۋ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ماڭىزدى قادامدار بولدى.

بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كەڭەسٸ 2023 جىلى «بەيبٸتشٸلٸك پەن تولەرانتتىلىق مٷددەسٸ ٷشٸن ەر بالاعا ساپالى بٸلٸم بەرۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ» تۋرا­لى العاشقى قازاقستاندىق قاراردى قابىلدادى. قارار 100-دەن استام مەملەكەت­تەن, ونىڭ ٸشٸندە ەۋروپالىق وداق مٷشە­لەرٸ, اقش, لاتىن امەريكاسى, ازييا, اف­ريكا جەنە تاياۋ شىعىس ەلدەرٸنەن بٸر­­لەس­كەن اۆتورلىق نىساندا كەڭ قولداۋ تاپتى.

«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ۇستانا وتىرىپ, ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ جۇمىستىڭ شەڭبەرٸندە كونستيتۋتسييالىق سوت قايتا جاندانىپ, وعان ەندٸ بارلىق ازامات تٸكەلەي جٷگٸنە الادى. كونستيتۋتسييالىق سوت بارلىق جاعدايدا دەرلٸك مەسە­لەنٸ قاراۋ كەزٸندە حالىقارالىق-قۇقىق­تىق اكتٸلەردٸڭ نورمالارىنا بەلسەن­دٸ تٷردە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, ٶز ۇستا­نىم­دارىن نەگٸزدەيدٸ جەنە قولدانىس­تاعى حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ ەرەجەلەرٸن تٸكەلەي پايدالانادى.

قۇرامىنا قۇقىق قورعاۋ ۇيىم­دارى, زاڭ­گەرلەر, ەكونوميستەر, تەۋەل­سٸز ساراپشى­لار مەن مەملەكەتتٸك قىز­مەتكەرلەر كٸرەتٸن ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ قۇرىلۋى حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ٸسٸنە قاتىسۋىن ارتتىردى.

ٶتكەن جىلى «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتٸك ورگان­داردىڭ قىزمەتٸنە مونيتورينگ جٷر­گٸزۋ جەنە قوعامدىق باستامالاردى ٸل­گەرٸلەتۋ ٷشٸن قۇقىقتىق نەگٸزدٸ قۇرايدى.

ٷەۇ-نىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بەلسەندٸ قاتىسۋىنا نەگٸز جاسالدى. جالپى سوماسى 6,4 ملرد تەڭگە بولاتىن ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى ارقىلى بەرٸلگەن قارجىلاندىرۋ جٷزدەگەن جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

بىلتىر پارلامەنتتٸك سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق ٷلگٸ­سٸن ەنگٸزۋ سايلاۋعا ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان كان­ديداتتاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونداي-اق ٶتكەن جىلدىڭ باسىندا لاۋازىمدى ادامدار­دىڭ نەگٸزسٸز بايۋى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٶزدەيتٸن زاڭنىڭ قابىلدانۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى كٷشەيتتٸ.
زاڭناماعا بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋدٸڭ حابارلامالىق تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلدٸ. بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋدٸڭ حابارلاما تەرتٸبٸ پيكەتتەر, ميتينگٸلەر, جينالىستار ٷشٸن كٶزدەلگەن.

2023 جىلدىڭ قازان ايىندا «پەتيتسييا» ۇعىمى بەكٸتٸلدٸ. پەتيتسييانى بەرۋ جەنە قاراۋ تەرتٸبٸ رەتتەلٸپ, داۋىستاردىڭ شەكتٸ سانى بەلگٸلەندٸ.

ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قۇرىلىم­دارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.

ادام ساۋداسىنا قارسى كٷرەس ٷشٸن ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستان­دارت­تارعا سەيكەستەندٸرەتٸن جاڭا زاڭ قابىل­داندى. ادام ساۋداسىنىڭ بارلىق تٷرٸ, ونىڭ ٸشٸندە مەجبٷرلٸ ەڭبەك, قايىر سۇراۋ, جىنىستىق قاناۋ جەنە مٷشەلەردٸ الىپ تاستاۋ ٷشٸن جازا تٷرلەرٸ كٶزدەلگەن.

ٶلٸم جازاسىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ ەڭ ماڭىزدى شەشٸمدەردٸڭ بٸرٸ بولدى. بۇل 2022 جىلعى رەفەرەندۋمدا ازاماتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولعان كونستيتۋتسيياعا تيٸستٸ تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى.

قازاقستان ازاپتاۋلارعا مٷلدەم تٶزبەۋ­شٸلٸك تانىتادى. مۇنداي قىلمىس­تار ٷشٸن جازالار قاتاڭداتىلدى, ىستان­بۇل حاتتاماسىنا نەگٸزدەلگەن تەرگەۋ ەدٸستەمەسٸ ەنگٸزٸلدٸ, بەينەجازبالارى بار اشىق جاۋاپ الۋ بٶلمەلەرٸ قۇرىل­دى. مۇنداي ٸستەردٸ تەرگەۋ تەك پروكۋرا­تۋرانىڭ قۇزىرەتٸنە بەرٸلگەن.

قازاقستان جاۋاپكەرشٸلٸك پەن زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ جاڭا شارالارىن ەنگٸزە وتىرىپ زورلىق-زومبىلىققا قارسى بەلسەندٸ كٷرەسٸپ جاتىر. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بالالاردى قورلاۋ, پەدوفيلييا جەنە باسقا دا قىلمىستار ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جەنە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق كٷشەيتٸلٸپ, سونىمەن قاتار جەتٸم بالالارعا ارنالعان جاڭا تەلٸمگەرلٸك ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. پوليتسييا مۇنداي قىلمىستاردى تٸركەۋ­دەن انىقتاۋشىلىق سيپاتىنا كٶشتٸ. ٶتكەن جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ تاتۋلاسۋدى تەك بٸر رەت, سوت ارقىلى جاساۋعا بولادى. ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىن تەرگەپ-تەكسەرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸندە تۇراقتى تەرگەۋ-جەدەل توپتارى قۇرىلدى. ولاردىڭ قۇرامىندا 260-تان استام ەيەل تەرگەۋشٸ, سونداي-اق ەيەلدەردٸ زورلىق-زوم­بىلىقتان قورعاۋ بٶلٸمشە­لەرٸ­نٸڭ, جەدەل-كريميناليستيكا, كريمي­نال­دىق جەنە يۋۆەنالدىق پوليتسييا بٶلٸم­شەلەرٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ كٸرەدٸ. ەلٸمٸز­دە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربان­دارى­نا ارناۋلى ەلەۋمەتتٸك قىزمەت كٶر­سە­تەتٸن 46 داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ.
 

ەيەلدەر ەڭبەگٸن پايدالانۋدى شەك­تەي­تٸن «كٶنەرگەن» جۇمىستار تٸزٸمٸ جو­يىلىپ, ەيەلدەرگە, مٷگەدەكتەرگە جەنە جاستارعا ارنالعان مٸندەتتٸ پارلامەنتتٸك كۆوتالار 30%-عا دەيٸن ۇلعايتىلدى. بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 1325 «ەيەلدەر, بەيبٸتشٸلٸك جەنە قاۋٸپسٸزدٸك» رەزوليۋتسيياسىن ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلتتىق ٸس-قيمىل جوسپارى قابىلداندى.

بيىلدان باستاپ «بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق قور» جوباسى ٸسكە قوسىلدى, ونىڭ شەڭبەرٸندە ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەس­تيتسييالىق كٸرٸسٸنٸڭ 50%-ى 18 جاسقا دەيٸن­گٸ بارلىق بالاعا بٶلٸنەدٸ.

كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىقتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ­دىڭ ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرٸندە 555 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاسۋعا جەردەمدەسۋ شارالارىن الدى, ال شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتىنا اينالدى. كەسٸپكەرلٸك قىزمەتتەگٸ ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى: قاۋٸپسٸز ەڭبەك جاعدايلارىنا قويىلاتىن تالاپتار كٷشەيتٸلدٸ جەنە جازاسىن ٶتەپ جاتقان ادامدارعا قايتا قالىپقا كەلۋ شارالارى قارالدى.

ەلەۋمەتتٸك وسال ساناتتاعى ازامات­تاردىڭ ٶمٸرٸن جاقسارتۋ ٷشٸن جاڭا ەلەۋمەتتٸك باستامالار ەنگٸزٸلدٸ. ەلەۋ­مەتتٸك كودەكس شەڭبەرٸندە ٶتكەن جىلدىڭ شٸلدەسٸنەن باستاپ مٷگەدەكتەر تسيفرلىق پلاتفورما ارقىلى زاماناۋي قىزمەتتەرگە قول جەتكٸزە الدى. بۇدان باسقا, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن جەنە ولارعا كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىن قاداعالايتىن مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ ينسپەكتورلارى ەنگٸزٸلدٸ. مەكتەپتەر­دٸڭ 86%-دان استامى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋگە بەيٸمدەلگەن جەنە بۇل كٶرسەتكٸش ٶسۋدە. ەلٸمٸزدە ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالاردى سٷيەمەلدەۋ ٷشٸن مىڭداعان مامان مەن كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارى بار جۇمىس اتقارادى.

كٷن كٶرٸسٸ تٶمەن ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قالپىنا كەلتٸرۋمەن بٸرگە مەم­لەكەتتٸك جەنە قوعامدىق قۇرىلىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋمەن اينالىساتىن حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتىن قۇرۋ ماڭىزدى قادامداردىڭ بٸرٸ بولدى. سونداي-اق كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل, ينۆەستيتسييالىق ومبۋدسمەن, بانك جەنە ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەندەرٸ مەملەكەتتە قىزمەت ەتەدٸ.
 

ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينستيتۋتى – قوعام مەن مەملەكەتتٸك ورگاندار اراسىنداعى دەلدال رەتٸندە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلا­نىستى كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە كٶمەك­تەسەتٸن تەۋەلسٸز ورگان.

ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ينس­تيتۋتى 2002 جىلى بەكٸتٸلدٸ, بٸراق ونىڭ قازٸرگٸ زامانعى رٶلٸ سوڭعى جىلدارى عانا قالىپتاسا باستادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ول زاڭنامالىق تۇرعىدا  تەۋەلسٸز جەنە ونىڭ ٸسٸنە نەگٸزسٸز ارالاسۋدان قورعالعان.
كەيٸنگٸ جىلدارى ومبۋدسمەننٸڭ قولداۋىنا جٷگٸنگەن ازاماتتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ٶسٸپ كەلەدٸ. ٶتكەن جىلى 2,5 مىڭعا جۋىق جەكە قابىلداۋ ٶتكٸزٸلدٸ, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا بەس ەسە كٶپ. وسى جىلدىڭ 11 ايىندا قابىلداۋ­لار سانى 2723-كە جەتتٸ. بۇل كەزەڭدەگٸ ارىزداردىڭ جالپى سانى 6 209 بولدى, بۇل 2023 جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 16%-عا كٶپ.

ازاماتتار جٷگٸنەتٸن باستى مەسەلە­لەرگە سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگان­دارىنىڭ ەرەكەتتەرٸ/ەرەكەتسٸزدٸگٸ, سوت شەشٸم­دەرٸمەن كەلٸسپەۋشٸلٸك جەنە سوت­تالع­ان­داردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جاتادى.

2013 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ازا­ماتتىق قوعاممەن جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم­دارمەن بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىق­تى كٶزدەيتٸن «ومبۋدسمەن+» ٷلگٸسٸ بويىن­شا جۇمىس ٸستەيتٸن ۇلتتىق الدىن الۋ تەتٸگٸ (ۇات) قولدانىلادى. بٷگٸندە ۇات 3,5 مىڭ­نان استام مەكەمەنٸ قامتيدى, ونىڭ قۇرامىنا 20 ٶڭٸرلٸك توپ كٸرەدٸ.

بىلتىر ومبۋدسمەن ٶكٸلدەرٸ جابىق مە­كە­مەلەرگە 684 رەت بارىپ, 600 ۇسىنىم بەرگەن, ونىڭ 78%-ى ورىندالدى. وسى جىلدىڭ 11 ايىندا 770 قاتىناس جٷر­گٸزٸلٸپ, 1014 ۇسىنىم بەرٸلگەن, ونىڭ 81%-ى ورىن­دالدى. مۇنداي ٸس-شارالار قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ الدىن الۋعا جەنە سوتتالعان­داردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كٶمەكتەسەدٸ.

قۇقىقتىق وقىتۋ نەگٸزگٸ قىزمەت باعىتىنا اينالدى. 2024 جىلدىڭ 11 ايىندا 330 مىڭنان استام ادامدى قامتىعان 1092 سىرتقى كەزدەسۋلەر, دەرٸستەر مەن كەڭەستەر ٶتكٸزٸلدٸ, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20 ەسە جوعارى.

ۋەكٸل ينستيتۋتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە ەرٸپتەستەرٸمەن ٶزارا بەلسەندٸ ەرەكەتتەسەدٸ. ەلشٸلٸكتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا 98 كەزدەسۋ ٶتكٸزٸلٸپ, 27 حالىقارالىق ٸس-شاراعا قاتىستى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىس ٷنەمٸ جەتٸلدٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ جەنە قازاقستانداعى ۋەكٸل ينستيتۋتى ەدٸل جەنە قۇقىقتىق قوعام قۇرۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸن اقتاۋعا ۇمتىلادى.

وسىلايشا, قازاقستان ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق ستاندارتتاردى ساقتاي وتىرىپ, ادام قۇقىقتارى مەسەلەلەرٸنە جٷيەلٸ جەنە كەشەندٸ كٶزقاراستى ۇس­تانادى. جاڭا زاڭنامالىق باستا­مالار­دىڭ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸك­تەرٸن كەڭەيتۋدٸڭ جەنە دەموكرا­تييا­لىق رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا رەسپۋب­­ليكا ٶزٸنٸڭ ەدٸلدٸك, تەڭدٸك جەنە زاڭ ٷستەم­دٸگٸ قاعيداتتارىنا ادالدىعىن راستايدى.

بۇل قادامدار قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق ارەنادا سۇحبات پەن سەرٸكتەس­تٸككە اشىق, وزىق جەنە ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن ەل رەتٸندەگٸ ۇستانىمىن نىعايتادى.

تەك مەملەكەتتٸڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنٸڭ مٸندەتٸ – ادام قۇقىعىن قورعاۋ. بۇل سالادا تۇراقتى نەتيجەلەرگە جەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ, ازاماتتىق قوعامنىڭ, بيزنەستٸڭ جەنە ازاماتتاردىڭ كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرۋ قاجەت.

مەملەكەتتٸك ورگاندار قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەتٸن ولقىلىقتاردى جويۋ ٷشٸن زاڭنامانى ۇدايى جەتٸلدٸرۋگە, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ سوت تٶرەلٸگٸ مەن ەلەۋمەتتٸك قورعاۋعا قول جەتكٸزۋٸن قام­تاماسىز ەتە وتىرىپ, قۇقىق قولدانۋ تەجٸ­ري­بەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٸندەتتٸ.

قوعامدىق ۇيىمدار, بەلسەندٸلەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلار پروبلەمالاردى انىقتاۋدا, وسال توپتاردىڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋدا جەنە قۇقىقتاردىڭ ساقتالۋىن باقى­لاۋ­دا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ولار­دى مەم­لەكەت تاراپىنان, ونىڭ ٸشٸن­دە زاڭ­نا­­مالىق دەڭگەيدە قولداۋ ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن نىعايتۋ ٷشٸن قاجەت.

قورىتىندىلاي كەلە, ادام قۇقىق­تارى وسى باعىتتاعى ٷزدٸكسٸز جۇمىستىڭ ماڭىزىن ەسكە سالاتىنىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. تەك بارلىق تاراپتىڭ, ياعني مەملەكەتتٸڭ, ازاماتتىق قوعام مەن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن تابىسقا جەتۋ مٷمكٸن. بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر ادام قۇقىقتارىنىڭ تەتٸكتەرٸن نىعايتۋعا, ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋعا, سونداي-اق بارلىق ادامعا بٸردەي سوت تٶرەلٸگٸ مەن نەگٸزگٸ قۇقىقتارىنا قول جەتكٸزۋگە كەپٸلدٸك بەرەدٸ.

ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل بارلىق ازاماتقا بەيجاي قاراماۋعا شاقىرادى. ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ, قورعاۋ جەنە ٸلگەرٸلەتۋ – كٷشتٸ, ەدٸل جەنە دەموكراتييالىق قوعام قۇرۋدىڭ نەگٸزٸ.