Qazaq qoǵamynda «dástúr» degen uǵymnyń salmaǵy aýyr. Ol – ulttyń jadyn, bolmysyn, rýhani ózegin saqtaityn qundylyq. Alaida ýaqyt óte kele keibir keleńsiz áreketter de sol «dástúr» degen atpen búrkemelenip, aqtalýǵa tyrysatyny jasyryn emes. Sonyń biri – qyz alyp qashý.
Búginde zań júzinde qylmys dep tanylǵan bul áreket tóńiregindegi pikirtalas tolastaǵan emes. Al shyn máninde, bul qubylystyń tarihi tamyry qandai? Qazaq muny rasymen de dástúr sanaǵan ba?
Etnograf Táttigúl Kartaevanyń aitýynsha, qyzdy kúshtep alyp qashý qazaq qoǵamynda eshqashan qalypty dástúr bolmaǵan.
«Qyzdy basyp alyp qashý – qylmystyq is. Qazaq mundai áreketti «bata buzý» dep ataǵan. Bul – tek eki jastyń emes, eki áýlettiń arasyndaǵy kelisimdi aiaqqa taptaý degen sóz», – deidi Táttigúl Kartaeva.
Baiyrǵy qazaq qoǵamynda mundai ister biler sotynda qaralyp, kináli tarap jaýapqa tartylǵan. Iaǵni, qyz taǵdyry eshqashan eleýsiz qalmaǵan.
Kóne dáýirdegi «qashyp ketý» oqiǵalaryn búgingi «alyp qashýmen» shatastyrýǵa bolmaidy. Etnograftyń túsindirýinshe, burynǵy zamanda oryn alǵan jaǵdailardyń basym bóligi – ózara kelisimge negizdelgen.
Súigenine qosyla almaǵan jastar keide qoǵam qysymynan qashyp, óz erkimen bas qosqan. Al qyzdy kúshpen alyp ketý tek soǵys, shapqynshylyq jaǵdailarynda ǵana kezdesken.
Qazaqtyń ádettik quqyq júiesi de bul máselege beijai qaramaǵan. Qyz alyp qashý faktileri bilerdiń aldynda qaralyp, naqty aiyptar belgilengen.
Eger jigit jaǵy qyzdy eskertýsiz alyp qashsa, aiyp kólemi aýyr bolǵan. Al aldyn ala kelisimder oryndalsa, jaza jeńildegen. Kei jaǵdaida daý úsh jaqtyń qatysýymen sheshilip, materialdyq ótemmen rettelgen.
Bul – qazaq qoǵamynda ádildik pen jaýapkershiliktiń qatar júrgenin kórsetedi.
Qazaqtyń ǵashyqtyq jyrlary da bul taqyrypty ainalyp ótpeidi. «Eńlik-Kebek» dastanynda eki jastyń mahabbaty rýaralyq tartystyń qurbanyna ainalady. Al «Qyz Jibek» jyrynyń bir nusqasynda keiipker óz tańdaýyn jasap, súigenimen birge ketedi.
Bul mysaldardyń bárinde bastysy – zorlyq emes, tańdaý men sezim.
Qyz alyp qashýǵa qatysty «óz erkimmen keldim» degen tilhat jazdyrý tájiribesi keiingi kezeńderde qalyptasqan. Ásirese ótken ǵasyrdyń orta tusyndaǵy áleýmettik-ekonomikalyq qiyndyqtar toi dástúrine de áser etti.
Quda túsýge shamasy kelmegen jastar keide kelisimmen qosylyp, keiin qyz jaǵyna habar jibergen. Sol kezde tilhat – amalsyzdan týǵan «dáleldiń» bir túri bolǵan.
Qazirgi tańda da qyz alyp qashý faktileriniń kezdesýi – qoǵamdaǵy qaishylyqtardyń kórinisi. Sarapshylar muny kóbine úilený toilaryndaǵy shekten tys ysyrappen bailanystyrady.
Etnograftyń pikirinshe, máseleniń túp-tórkini dástúrdiń ózinde emes, ony burmalaýda.
«Nekelesýde ata saltymyzdy saqtap, eki jaq kelisip, qyzdy batamen uzatqan durys. Alyp qashýdyń aldyn alý – ysyrapshyldyqpen kúresýden bastalady», – deidi maman.
Qyz alyp qashý tarihta da, búgin de aqtalmaityn áreket. Ony dástúr dep dáripteý shyndyqty burmalaý.
Ulttyń rýhani bolmysyn saqtaý eń aldymen adam quqyǵyn qurmetteýden bastalady.
