قازاق قوعامىندا «دەستٷر» دەگەن ۇعىمنىڭ سالماعى اۋىر. ول – ۇلتتىڭ جادىن, بولمىسىن, رۋحاني ٶزەگٸن ساقتايتىن قۇندىلىق. الايدا ۋاقىت ٶتە كەلە كەيبٸر كەلەڭسٸز ەرەكەتتەر دە سول «دەستٷر» دەگەن اتپەن بٷركەمەلەنٸپ, اقتالۋعا تىرىساتىنى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ بٸرٸ – قىز الىپ قاشۋ.
بٷگٸندە زاڭ جٷزٸندە قىلمىس دەپ تانىلعان بۇل ەرەكەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرتالاس تولاستاعان ەمەس. ال شىن مەنٸندە, بۇل قۇبىلىستىڭ تاريحي تامىرى قانداي? قازاق مۇنى راسىمەن دە دەستٷر ساناعان با?
ەتنوگراف تەتتٸگٷل كارتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, قىزدى كٷشتەپ الىپ قاشۋ قازاق قوعامىندا ەشقاشان قالىپتى دەستٷر بولماعان.
«قىزدى باسىپ الىپ قاشۋ – قىلمىستىق ٸس. قازاق مۇنداي ەرەكەتتٸ «باتا بۇزۋ» دەپ اتاعان. بۇل – تەك ەكٸ جاستىڭ ەمەس, ەكٸ ەۋلەتتٸڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمدٸ اياققا تاپتاۋ دەگەن سٶز», – دەيدٸ تەتتٸگٷل كارتاەۆا.
بايىرعى قازاق قوعامىندا مۇنداي ٸستەر بيلەر سوتىندا قارالىپ, كٸنەلٸ تاراپ جاۋاپقا تارتىلعان. ياعني, قىز تاعدىرى ەشقاشان ەلەۋسٸز قالماعان.
كٶنە دەۋٸردەگٸ «قاشىپ كەتۋ» وقيعالارىن بٷگٸنگٸ «الىپ قاشۋمەن» شاتاستىرۋعا بولمايدى. ەتنوگرافتىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, بۇرىنعى زاماندا ورىن العان جاعدايلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – ٶزارا كەلٸسٸمگە نەگٸزدەلگەن.
سٷيگەنٸنە قوسىلا الماعان جاستار كەيدە قوعام قىسىمىنان قاشىپ, ٶز ەركٸمەن باس قوسقان. ال قىزدى كٷشپەن الىپ كەتۋ تەك سوعىس, شاپقىنشىلىق جاعدايلارىندا عانا كەزدەسكەن.
قازاقتىڭ ەدەتتٸك قۇقىق جٷيەسٸ دە بۇل مەسەلەگە بەيجاي قاراماعان. قىز الىپ قاشۋ فاكتٸلەرٸ بيلەردٸڭ الدىندا قارالىپ, ناقتى ايىپتار بەلگٸلەنگەن.
ەگەر جٸگٸت جاعى قىزدى ەسكەرتۋسٸز الىپ قاشسا, ايىپ كٶلەمٸ اۋىر بولعان. ال الدىن الا كەلٸسٸمدەر ورىندالسا, جازا جەڭٸلدەگەن. كەي جاعدايدا داۋ ٷش جاقتىڭ قاتىسۋىمەن شەشٸلٸپ, ماتەريالدىق ٶتەممەن رەتتەلگەن.
بۇل – قازاق قوعامىندا ەدٸلدٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ قاتار جٷرگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاقتىڭ عاشىقتىق جىرلارى دا بۇل تاقىرىپتى اينالىپ ٶتپەيدٸ. «ەڭلٸك-كەبەك» داستانىندا ەكٸ جاستىڭ ماحابباتى رۋارالىق تارتىستىڭ قۇربانىنا اينالادى. ال «قىز جٸبەك» جىرىنىڭ بٸر نۇسقاسىندا كەيٸپكەر ٶز تاڭداۋىن جاساپ, سٷيگەنٸمەن بٸرگە كەتەدٸ.
بۇل مىسالداردىڭ بەرٸندە باستىسى – زورلىق ەمەس, تاڭداۋ مەن سەزٸم.
قىز الىپ قاشۋعا قاتىستى «ٶز ەركٸممەن كەلدٸم» دەگەن تٸلحات جازدىرۋ تەجٸريبەسٸ كەيٸنگٸ كەزەڭدەردە قالىپتاسقان. ەسٸرەسە ٶتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قيىندىقتار توي دەستٷرٸنە دە ەسەر ەتتٸ.
قۇدا تٷسۋگە شاماسى كەلمەگەن جاستار كەيدە كەلٸسٸممەن قوسىلىپ, كەيٸن قىز جاعىنا حابار جٸبەرگەن. سول كەزدە تٸلحات – امالسىزدان تۋعان «دەلەلدٸڭ» بٸر تٷرٸ بولعان.
قازٸرگٸ تاڭدا دا قىز الىپ قاشۋ فاكتٸلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸ – قوعامداعى قايشىلىقتاردىڭ كٶرٸنٸسٸ. ساراپشىلار مۇنى كٶبٸنە ٷيلەنۋ تويلارىنداعى شەكتەن تىس ىسىراپپەن بايلانىستىرادى.
ەتنوگرافتىڭ پٸكٸرٸنشە, مەسەلەنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ دەستٷردٸڭ ٶزٸندە ەمەس, ونى بۇرمالاۋدا.
«نەكەلەسۋدە اتا سالتىمىزدى ساقتاپ, ەكٸ جاق كەلٸسٸپ, قىزدى باتامەن ۇزاتقان دۇرىس. الىپ قاشۋدىڭ الدىن الۋ – ىسىراپشىلدىقپەن كٷرەسۋدەن باستالادى», – دەيدٸ مامان.
قىز الىپ قاشۋ تاريحتا دا, بٷگٸن دە اقتالمايتىن ەرەكەت. ونى دەستٷر دەپ دەرٸپتەۋ شىندىقتى بۇرمالاۋ.
ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن ساقتاۋ ەڭ الدىمەن ادام قۇقىعىن قۇرمەتتەۋدەن باستالادى.
