Foto: acat.kz
Jihankez jýrnalist Dinara Bolattyń ózge paiymy Ult.kz-te.Qazaq qoǵamynda jyldan jylǵa ózekti bolyp kele jatqan másele – bilim berý ordalaryndaǵy oqýshylar arasyndaǵy býlling. 2024 jyldyń ózinde mektepte bolǵan 149 býlling jaǵdaiy sotta qaralyp, olarǵa qatysty protsessýaldyq sheshim shyǵarylǵan. Bul tek jariia bolǵandary ǵana. Sońǵy jyldary býlling zardabynan óz ózine qol jumsaǵan jasóspirim, fizikalyq, moraldyq ezgiden úlken soqqy alǵandar barshylyq. Búgingi tańda ata-ana, pedagogtar ujymy, tutas bilik úshin urpaqqa sapaly bilim berý qanshalyqty mańyzdy bolsa, kedergisiz, qaýipsiz ortany qamtamasyz etý sonshalyq mańyzdy bolýy tiis.
Bilik
Býllingpen kúreske zań aralasqanda ǵana tiimdi sheshimin tabady. Máselen Shvetsiiada býlling boiynsha oqýshynyń aryzyna qatysty shara qoldanbaǵan mektepti ata-ana birden sotqa bere alady. Japoniiada zań ár býlling jaǵdaiyna tolyq tergeý júrgizýdi mektep quziretine júktegen. Al AQSh-tyń kei shtattarynda býlling, kiberbýlling qylmystyq sanktsiiamen jazalanady. Bizdiń elge de oqýshylar arasyndaǵy býlling jaǵdailary boiynsha zań júzinde jaza taǵaiyndalatyndai jańa baptar engizilgeni durys.
Aita keteiik, 2024 jyly bala quqyqtaryn qorǵaý salasynda 3 negizgi zań qabyldandy. Sáýir aiynda 70-ten astam ózgeristi qamtityn «áielderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigi» týraly zańǵa qol qoiylyp, zań maýsym aiynan bastap kúshine endi. Ult.kz tilshisi buǵan deiin Májilis depýtaty Rinat Zaitovtan «jańadan qabyldanǵan zańnyń kúshimen balalar arasyndaǵy býllingti azaita alamyz ba?» dep suraǵan bolatyn. Depýtat máseleni jazalaýmen sheshý múmkin emes, onyń aldyn alý qajet ekenin aitqan.
Taqyryp boiynsha: Mekteptegi býlling tárbieden ketken qatelik pe?
Mektep
Mektep tek qana bilim emes, tárbieniń de ordasy. Meili memlekettik, meili jekemenshik mektep bolsyn, ár mektep oqýshynyń qolaily, ári qaýipsiz jaǵdaida bilim alýyn qamtamasyz etýi tiis. Ásirese býlling jaǵdaiyn aldyn alý baǵdarlamasy ár mekteptiń ishki tártiptik sharalarynyń basynda bolýy shart. Tek qaǵaz júzinde emes, ár oqý toqsany saiyn anonimdi saýalnama júrgizip, synyp jetekshisi men psihologtyń baqylaýlaryn eskere otyryp, mektep ishi, synyp ishi ahýal monitoringin júrgizetin, qajet bolǵan jaǵdaida agressorlar men jábirlenýshilermen jumys isteitin arnaiy top jasaqtalýy mańyzdy.
Eske salsaq, ótken aida Májiliste Áleýmettik-mádeni damý komitetiniń «Psihologiia Qazaqstandaǵy kásip jáne ǵylym retinde: problemalary men sheshý joldary» taqyrybynda keńeitilgen otyrysy ótti. Bilik ókilderi men sala mamandary mektep psihologtarynyń jumysy shash etekten jáne jalaqysy tómen ekendigi týraly másele kótergen. Olar mekteptegi býllingpen kúresti de qozǵap, jábirlenýshi tarap qana emes, kúsh kórsetken balamen de psihologiialyq jumys qajet ekenin aitty.
Taqyryp boiynsha: «Qazaqstanda psihologtardyń kóbi ǵylymi negizge súienip jumys istemeidi» – klinikalyq psiholog
Psihologiia mamandyǵy boiynsha joǵarǵy bilim alǵan maman retinde býlling jaǵdaiy birden oryn almaitynyn aitqym keledi. Ol ózgege tiisý, keleke etý, orynsyz synaý, balaǵat sóz aitý, qaǵyp ótý sekildi synyptyń ishinde, sabaq kezinde, múmkin mektep dálizinde bolatyn shaǵyn kikiljińderden bastalady.
Muǵalim
Mundai signaldardy baiqaǵan muǵalim der kezinde máseleni sheship, ár tarapqa tárbielik baǵyttaryn nusqap, túzetip otyrýy tiis. Muǵalimniń mindeti munymen aiaqtalmaidy. Ár oqýshynyń kóńil kúii, ortadaǵy bedeli, qatarlastarymen qatynasy barlyǵy sabaq protsessinde de baiqalady. Balanyń tuiyqtalyp ketýi, mazasyzdyǵy nemese sabaq úlgeriminiń nasharlai bastaýy onyń ishki jai kúiinen habar beredi. Muny ýaqytyly baiqap, jeke sóilesip, qajet bolsa ata anasyn eskertip, jariia qylmai psihologqa baǵyttaý ár muǵalimniń qolynan keletin janashyrlyq, ári pedagog paryzy.
Ata-ana
Ata-ananyń negizgi mindeti bala asyrap, qajetin taýyp berýmen shektelmeidi. Urpaǵynyń bolashaq tulǵasyna irgetas bop qalanatyn moraldyq normalardy úiretip, ózderi úlgi bolyp, álem bere almaityn jylýlyq pen mahabbatty óz perzentine sezindirý – naǵyz ata-analyq qamqorlyq. Sebebi, ádette býlling jasaityn agressor úiinde kórgen modeldi qaitalaidy. Ata-anasy ózgelerdi mensinbei áńgime aityp, basqalarǵa ústemdik júrgizgisi kelse, bul bala úshin qalypty áreket modeli bolyp ketýi yqtimal. Al kóp jaǵdaida úiindegi úlkenderden ózi qorlyq kórgen nemese ózi turmystyq zorlyq-zombylyqtyń kýási bolyp, jaqynyn qorǵai almaǵan bala bar óshin áli keletin ózinen álsiz qatarlas, kishi balalardan alady. Sol sebepti kez kelgen áke-sheshe balanyń kóz aldyna neni úlgi qylyp, qandai oi aityp, qandai sezim syilap jatqanyn, onyń saldary qalai bolaryn alystan oilaýy tiis. Bala tárbiesindegi erkelik pen erkindiktiń de ornymen bolǵanyn qadaǵalaý, ózgeniń jeke shekarasyn, sezimderin syilaýdy úiretý úlken qaterdiń aldyn alady.
Jábirlenýshi taraptyń ata-anasyna keler bolsaq, balany qansha jerden ózimiz jaqsy tárbielep, ony mahabbat pen jylýlyqqa bólesek te, bir qoǵamda túrli minez qulyq ielerimen birge ómir súrip jatqan soń, ony basqalardan tolyq qorǵaý múmkin emes. Eń basty maqsat balamen árqashan turaqty bailanysta bolý. Onyń kún saiynǵy kóńil kúii men jaǵdaiynan habardar bolý úshin dostyq, senimdilik qatynas ornatý qajet. Balanyń túrli aýyr sezimderimen bir ózi qalmai, onymen bólisetin, qoldaý tabatyn eń jaqyn adamyn ata-anasynan tapqany jón. Qandai otbasynda ómir súrip jatqanynan táýelsiz óz qaiǵysymen bir ózi qalyp, másele nasyrǵa shaýyp, ábden ýshyqqan kezde qorǵany, tiregi bolmaǵan jasóspirimder óz ózderine qol jumsaǵan talai oqiǵa ata-analarǵa sabaq bolsyn.
PAIYM
Deni saý, sanasy saý, sapaly qazaqtyń tárbiesine ata-ana da, balabaqsha men mektep te, ony qadaǵalaityn zańnama júzindegi bilik te birdei jaýapty. Saý qoǵamda barlyǵy bir birine janashyr. Ásirese úlkeni kishige, myqtysy álsizge. «Bir balany tárbieleý úshin bir aýyl kerek» deidi qazaq. Sol sebepti bala qaýipsizdigin bilik mektepke, muǵalim ata-anaǵa jaýyp qoiyp, bir-birine siltep otyrý úlken jaýapsyzdyq bolar edi. Ata-ana men mektep birigip, balalardyń óz emotsiiasyn basqara alatyn, ony izgi maqsatqa jumsaityn janashyr tulǵany tárbielep shyǵarýy tiis. Al bilik býllingke qarsy zańnama men sharalardy kúsheitip, eshqandai qylmys jazasyz qalmaitynyn kórsetkeni jón. Qoǵamnyń ár múshesi býllingke qarsy kúreste beijai qalmai, ózgege qurmet mádenietin qalyptastyrsa mindetti túrde oń nátijege jetýge bolady.
Dinara Bolat
.jpg)
