فوتو: acat.kz
جيھانكەز جۋرناليست دينارا بولاتتىڭ ٶزگە پايىمى Ult.kz-تە.قازاق قوعامىندا جىلدان جىلعا ٶزەكتٸ بولىپ كەلە جاتقان مەسەلە – بٸلٸم بەرۋ وردالارىنداعى وقۋشىلار اراسىنداعى بۋللينگ. 2024 جىلدىڭ ٶزٸندە مەكتەپتە بولعان 149 بۋللينگ جاعدايى سوتتا قارالىپ, ولارعا قاتىستى پروتسەسسۋالدىق شەشٸم شىعارىلعان. بۇل تەك جارييا بولعاندارى عانا. سوڭعى جىلدارى بۋللينگ زاردابىنان ٶز ٶزٸنە قول جۇمساعان جاسٶسپٸرٸم, فيزيكالىق, مورالدىق ەزگٸدەن ٷلكەن سوققى العاندار بارشىلىق. بٷگٸنگٸ تاڭدا اتا-انا, پەداگوگتار ۇجىمى, تۇتاس بيلٸك ٷشٸن ۇرپاققا ساپالى بٸلٸم بەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, كەدەرگٸسٸز, قاۋٸپسٸز ورتانى قامتاماسىز ەتۋ سونشالىق ماڭىزدى بولۋى تيٸس.
بيلٸك
بۋللينگپەن كٷرەسكە زاڭ ارالاسقاندا عانا تيٸمدٸ شەشٸمٸن تابادى. مەسەلەن شۆەتسييادا بۋللينگ بويىنشا وقۋشىنىڭ ارىزىنا قاتىستى شارا قولدانباعان مەكتەپتٸ اتا-انا بٸردەن سوتقا بەرە الادى. جاپونييادا زاڭ ەر بۋللينگ جاعدايىنا تولىق تەرگەۋ جٷرگٸزۋدٸ مەكتەپ قۇزٸرەتٸنە جٷكتەگەن. ال اقش-تىڭ كەي شتاتتارىندا بۋللينگ, كيبەربۋللينگ قىلمىستىق سانكتسييامەن جازالانادى. بٸزدٸڭ ەلگە دە وقۋشىلار اراسىنداعى بۋللينگ جاعدايلارى بويىنشا زاڭ جٷزٸندە جازا تاعايىندالاتىنداي جاڭا باپتار ەنگٸزٸلگەنٸ دۇرىس.
ايتا كەتەيٸك, 2024 جىلى بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا 3 نەگٸزگٸ زاڭ قابىلداندى. سەۋٸر ايىندا 70-تەن استام ٶزگەرٸستٸ قامتيتىن «ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ» تۋرالى زاڭعا قول قويىلىپ, زاڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ كٷشٸنە ەندٸ. Ult.kz تٸلشٸسٸ بۇعان دەيٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتى رينات زايتوۆتان «جاڭادان قابىلدانعان زاڭنىڭ كٷشٸمەن بالالار اراسىنداعى بۋللينگتٸ ازايتا الامىز با?» دەپ سۇراعان بولاتىن. دەپۋتات مەسەلەنٸ جازالاۋمەن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس, ونىڭ الدىن الۋ قاجەت ەكەنٸن ايتقان.
تاقىرىپ بويىنشا: مەكتەپتەگٸ بۋللينگ تەربيەدەن كەتكەن قاتەلٸك پە?
مەكتەپ
مەكتەپ تەك قانا بٸلٸم ەمەس, تەربيەنٸڭ دە ورداسى. مەيلٸ مەملەكەتتٸك, مەيلٸ جەكەمەنشٸك مەكتەپ بولسىن, ەر مەكتەپ وقۋشىنىڭ قولايلى, ەرٸ قاۋٸپسٸز جاعدايدا بٸلٸم الۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس. ەسٸرەسە بۋللينگ جاعدايىن الدىن الۋ باعدارلاماسى ەر مەكتەپتٸڭ ٸشكٸ تەرتٸپتٸك شارالارىنىڭ باسىندا بولۋى شارت. تەك قاعاز جٷزٸندە ەمەس, ەر وقۋ توقسانى سايىن انونيمدٸ ساۋالناما جٷرگٸزٸپ, سىنىپ جەتەكشٸسٸ مەن پسيحولوگتىڭ باقىلاۋلارىن ەسكەرە وتىرىپ, مەكتەپ ٸشٸ, سىنىپ ٸشٸ احۋال مونيتورينگٸن جٷرگٸزەتٸن, قاجەت بولعان جاعدايدا اگرەسسورلار مەن جەبٸرلەنۋشٸلەرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ارنايى توپ جاساقتالۋى ماڭىزدى.
ەسكە سالساق, ٶتكەن ايدا مەجٸلٸستە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني دامۋ كوميتەتٸنٸڭ «پسيحولوگييا قازاقستانداعى كەسٸپ جەنە عىلىم رەتٸندە: پروبلەمالارى مەن شەشۋ جولدارى» تاقىرىبىندا كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتتٸ. بيلٸك ٶكٸلدەرٸ مەن سالا ماماندارى مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ جۇمىسى شاش ەتەكتەن جەنە جالاقىسى تٶمەن ەكەندٸگٸ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن. ولار مەكتەپتەگٸ بۋللينگپەن كٷرەستٸ دە قوزعاپ, جەبٸرلەنۋشٸ تاراپ قانا ەمەس, كٷش كٶرسەتكەن بالامەن دە پسيحولوگييالىق جۇمىس قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
تاقىرىپ بويىنشا: «قازاقستاندا پسيحولوگتاردىڭ كٶبٸ عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنٸپ جۇمىس ٸستەمەيدٸ» – كلينيكالىق پسيحولوگ
پسيحولوگييا ماماندىعى بويىنشا جوعارعى بٸلٸم العان مامان رەتٸندە بۋللينگ جاعدايى بٸردەن ورىن المايتىنىن ايتقىم كەلەدٸ. ول ٶزگەگە تيٸسۋ, كەلەكە ەتۋ, ورىنسىز سىناۋ, بالاعات سٶز ايتۋ, قاعىپ ٶتۋ سەكٸلدٸ سىنىپتىڭ ٸشٸندە, ساباق كەزٸندە, مٷمكٸن مەكتەپ دەلٸزٸندە بولاتىن شاعىن كيكٸلجٸڭدەردەن باستالادى.
مۇعالٸم
مۇنداي سيگنالداردى بايقاعان مۇعالٸم دەر كەزٸندە مەسەلەنٸ شەشٸپ, ەر تاراپقا تەربيەلٸك باعىتتارىن نۇسقاپ, تٷزەتٸپ وتىرۋى تيٸس. مۇعالٸمنٸڭ مٸندەتٸ مۇنىمەن اياقتالمايدى. ەر وقۋشىنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ, ورتاداعى بەدەلٸ, قاتارلاستارىمەن قاتىناسى بارلىعى ساباق پروتسەسسٸندە دە بايقالادى. بالانىڭ تۇيىقتالىپ كەتۋٸ, مازاسىزدىعى نەمەسە ساباق ٷلگەرٸمٸنٸڭ ناشارلاي باستاۋى ونىڭ ٸشكٸ جاي كٷيٸنەن حابار بەرەدٸ. مۇنى ۋاقىتىلى بايقاپ, جەكە سٶيلەسٸپ, قاجەت بولسا اتا اناسىن ەسكەرتٸپ, جارييا قىلماي پسيحولوگقا باعىتتاۋ ەر مۇعالٸمنٸڭ قولىنان كەلەتٸن جاناشىرلىق, ەرٸ پەداگوگ پارىزى.
اتا-انا
اتا-انانىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بالا اسىراپ, قاجەتٸن تاۋىپ بەرۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ۇرپاعىنىڭ بولاشاق تۇلعاسىنا ٸرگەتاس بوپ قالاناتىن مورالدىق نورمالاردى ٷيرەتٸپ, ٶزدەرٸ ٷلگٸ بولىپ, ەلەم بەرە المايتىن جىلۋلىق پەن ماحابباتتى ٶز پەرزەنتٸنە سەزٸندٸرۋ – ناعىز اتا-انالىق قامقورلىق. سەبەبٸ, ەدەتتە بۋللينگ جاسايتىن اگرەسسور ٷيٸندە كٶرگەن مودەلدٸ قايتالايدى. اتا-اناسى ٶزگەلەردٸ مەنسٸنبەي ەڭگٸمە ايتىپ, باسقالارعا ٷستەمدٸك جٷرگٸزگٸسٸ كەلسە, بۇل بالا ٷشٸن قالىپتى ەرەكەت مودەلٸ بولىپ كەتۋٸ ىقتيمال. ال كٶپ جاعدايدا ٷيٸندەگٸ ٷلكەندەردەن ٶزٸ قورلىق كٶرگەن نەمەسە ٶزٸ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كۋەسٸ بولىپ, جاقىنىن قورعاي الماعان بالا بار ٶشٸن ەلٸ كەلەتٸن ٶزٸنەن ەلسٸز قاتارلاس, كٸشٸ بالالاردان الادى. سول سەبەپتٸ كەز كەلگەن ەكە-شەشە بالانىڭ كٶز الدىنا نەنٸ ٷلگٸ قىلىپ, قانداي وي ايتىپ, قانداي سەزٸم سىيلاپ جاتقانىن, ونىڭ سالدارى قالاي بولارىن الىستان ويلاۋى تيٸس. بالا تەربيەسٸندەگٸ ەركەلٸك پەن ەركٸندٸكتٸڭ دە ورنىمەن بولعانىن قاداعالاۋ, ٶزگەنٸڭ جەكە شەكاراسىن, سەزٸمدەرٸن سىيلاۋدى ٷيرەتۋ ٷلكەن قاتەردٸڭ الدىن الادى.
جەبٸرلەنۋشٸ تاراپتىڭ اتا-اناسىنا كەلەر بولساق, بالانى قانشا جەردەن ٶزٸمٸز جاقسى تەربيەلەپ, ونى ماحاببات پەن جىلۋلىققا بٶلەسەك تە, بٸر قوعامدا تٷرلٸ مٸنەز قۇلىق يەلەرٸمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان سوڭ, ونى باسقالاردان تولىق قورعاۋ مٷمكٸن ەمەس. ەڭ باستى ماقسات بالامەن ەرقاشان تۇراقتى بايلانىستا بولۋ. ونىڭ كٷن سايىنعى كٶڭٸل كٷيٸ مەن جاعدايىنان حاباردار بولۋ ٷشٸن دوستىق, سەنٸمدٸلٸك قاتىناس ورناتۋ قاجەت. بالانىڭ تٷرلٸ اۋىر سەزٸمدەرٸمەن بٸر ٶزٸ قالماي, ونىمەن بٶلٸسەتٸن, قولداۋ تاباتىن ەڭ جاقىن ادامىن اتا-اناسىنان تاپقانى جٶن. قانداي وتباسىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىنان تەۋەلسٸز ٶز قايعىسىمەن بٸر ٶزٸ قالىپ, مەسەلە ناسىرعا شاۋىپ, ەبدەن ۋشىققان كەزدە قورعانى, تٸرەگٸ بولماعان جاسٶسپٸرٸمدەر ٶز ٶزدەرٸنە قول جۇمساعان تالاي وقيعا اتا-انالارعا ساباق بولسىن.
پايىم
دەنٸ ساۋ, ساناسى ساۋ, ساپالى قازاقتىڭ تەربيەسٸنە اتا-انا دا, بالاباقشا مەن مەكتەپ تە, ونى قاداعالايتىن زاڭناما جٷزٸندەگٸ بيلٸك تە بٸردەي جاۋاپتى. ساۋ قوعامدا بارلىعى بٸر بٸرٸنە جاناشىر. ەسٸرەسە ٷلكەنٸ كٸشٸگە, مىقتىسى ەلسٸزگە. «بٸر بالانى تەربيەلەۋ ٷشٸن بٸر اۋىل كەرەك» دەيدٸ قازاق. سول سەبەپتٸ بالا قاۋٸپسٸزدٸگٸن بيلٸك مەكتەپكە, مۇعالٸم اتا-اناعا جاۋىپ قويىپ, بٸر-بٸرٸنە سٸلتەپ وتىرۋ ٷلكەن جاۋاپسىزدىق بولار ەدٸ. اتا-انا مەن مەكتەپ بٸرٸگٸپ, بالالاردىڭ ٶز ەموتسيياسىن باسقارا الاتىن, ونى ٸزگٸ ماقساتقا جۇمسايتىن جاناشىر تۇلعانى تەربيەلەپ شىعارۋى تيٸس. ال بيلٸك بۋللينگكە قارسى زاڭناما مەن شارالاردى كٷشەيتٸپ, ەشقانداي قىلمىس جازاسىز قالمايتىنىن كٶرسەتكەنٸ جٶن. قوعامنىڭ ەر مٷشەسٸ بۋللينگكە قارسى كٷرەستە بەيجاي قالماي, ٶزگەگە قۇرمەت مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرسا مٸندەتتٸ تٷردە وڭ نەتيجەگە جەتۋگە بولادى.
دينارا بولات
.jpg)