14 naýryz - Qazaqstannyń Batys aimaǵyndaǵy jurtshylyq toilaityn kórisý kúni. Kórisý (Mańǵystaý óńirinde "Amal merekesi" dep atalady) - Qazaqstannyń Batys óńiri jáne Reseimen shektesetin aimaqtarynda saqtalǵan kóne dástúr.
Bul kúni halyq qystan aman-esen shyqqanyna qýanyp, bir-birimen qol alysady. Tań sibirlep atysymen, kórisý merekesin asyǵa kútip otyrǵan árbir otbasy aldyn ala daiyndalyp qoiǵan dastarhanyn jaiady. Mindetti túrde baýyrsaq pisirip, dastarhanǵa tátti-páttisimen qosyp úiip qoiady. Otbasynyń kishileri úlkenderine qos qolyn berip, kórisip shyǵady. Bir–birine «Bir jasyńmen!» deidi. Ol «Bir jasqa eseiýińmen! Osy jylǵa aman-esen jetýińmen!» degendi bildiredi. Sodan keiin ár otbasy kórshilerimen kórisedi. Jasy kishi otbasy músheleri jasy úlken januialarǵa kirip, kórisip shyǵady. Mindetti túrde ár adam úsh úidiń esigin ashý kerek, iaǵni túske deiin úsh úige kirip, kórisip úlgerýi kerek. Kishkentai balalarǵa analary shaǵyn paket ustatyp qoiady. Bala qai úige kórisýge kirse, sol úidiń dastarhanynan aýyz tiip, baýyrsaq, táttilerden paketine salyp alady. Qazaq qashanda dastarhanyn airyqsha qasterlegen. Bul joralǵy jyl boiy balalarymyz toq júrsin, dastarhanymyz aralas bolsyn, qarym-qatynasymyzǵa syzat túspesin degen nietten týǵan.
Tatýlyqqa bastaityn bul jol - islam qaǵidattaryna da óte jaqyn. Kórisý merekesi Batys Qazaqstan, Atyraý oblystarynda jáne Aqtóbeniń keibir aýdandarynda, Reseidiń kórshiles Astrahan, Saratov, Orynbor óńirlerinde, Qaraqalpaqstanda atalyp ótiledi. Mańǵystaýda Amal merekesi 14 naýryz kúni bastalyp, jalǵasa beredi. Sońǵy jyldary Qazaqstanda meiram aiasy keńeiip keledi.
Osy meiramnyń shyǵý tórkini haqynda M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń dotsenti, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Jańabek Jaqsyǵaliev bylaisha áńgimeleidi:
"Bul - qazaq halqynyń óskeleń urpaqty izettilik pen meiirimdilikke, aýyzbirshilik pen kishipeiildilikke, tatýlyq pen baýyrmaldyqqa bastaityn erekshe úrdisteriniń biri.
Qazaq halqy jyl basyn Naýryzdyń 22-sinde kún men túnniń teńelý kezinen bastaidy. Biraq Qazaqstannyń batys aimaǵy jyl basyn basqa jerlerdegidei 22-sinde emes, naýryzdyń 14-inde toilaidy.
Batys qazaqtary bertinge deiin ailardyń arabsha ataýyn paidalanyp keldi. Olar: Dálý, Út, Amal, Sáýir, Saratan, Zaýza, Áset, Súmbile, Mizan, Aqyrap, Qaýys, Jedi dep atalady. Olar aidyń týýyn ár aidyń bizdiń esep boiynsha 14-inen bastaǵan. Iaǵni, bizshe 14 naýryzdy aidyń bir jańasy dep eseptegen. Ólkemizde osy eskishe (arabsha) ailardyń atalýyna bailanysty maqal-mátelder jetkilikti.
Qazaq «Tarazyda tań sýyidy, Súmbilede sý sýyidy» deidi. Ásette (iiýl, shilde) tańda tarazy degen juldyz týady. Osy ýaqytta tańnyń salqyndaýyna bailanysty aitylǵan sóz. Mundai mysaldardy soza berýge bolady.
Kórisý qashan jáne qalai paida boldy? Nelikten bul dástúr Qazaqstannyń ózge óńirlerinde kezdespeidi? Atalmysh ǵuryptyń túp-tórkini qandai jaǵdailardan týyndaýy múmkin? Ázirshe Otan tarihy ǵylymynda munyń ǵylymi turǵyda tujyrymdalǵan naqty jaýaby joq. Biraq ár túrli boljamdar men joramaldar bar.
Arheolog-ǵalym Andrei Astafev bul dástúrdi ǵylymi turǵydan túsindirip berýge tyrysty. Ol Mańǵystaý ólkesiniń tarihyn uzaq ýaqyt boiy zerttei otyryp, Amal merekesiniń tamyry mońǵol men tývalyq halyqtarda jatyr degen qorytyndyǵa keldi. Adai rýynyń ańyzdary boiynsha adamdar Ústirt aimaǵy men Mańǵystaý túbegine shyǵystan kelgen. Bálkim, osy jerden ózderimen birge kúntizbelik júiesin alyp kelgen. Mońǵoldar kúntizbesine sáikes bir aptada toǵyz kún bolǵan edi. Al kúntizbeniń ózi 22 jeltoqsannan bastalady. Kúntizbedegi tórt maýsym (kóktem-jaz-kúz-qys) toǵyz kúnnen turatyn kezeńderge bólingen. Qysqy kún toqyraýy kezeńinen Jańa jyl bastalyp, sodan beri kún uzaqtyǵy sozylady. Al 23 jeltoqsan-14 naýryz aralyǵyndaǵy ýaqyt - qysqy osyndai toǵyz aptadan turatyn kezeń. 14 naýryz kúni kóktem kelip, japyraqtar búrshik túrinde bolyp, kókek án salyp turǵan. Kóktemniń toǵyzynshy kúni kún men túnniń teńesý kúni toilanady.
Qolda bar keibir tam-tum derekter 14 naýryz Qazaqstannyń ózge óńirlerinde de Ulystyń uly kúni retinde atalǵandai áser beredi. Etnograf Serik Erǵali: «Shyn máninde halqymyz Naýryz aiynyń alǵashqy (eskishe - 1 naýryz qazirgi 14-ne sáikes) kúninen bastap, Naýryz merekesin bir ai boiy meiramdaǵan. Qazaqtyń ǵulama ǵalymy - Máshhúr Júsip Kópeiuly óziniń jazbasynda 8 kúndik naýryzdama ótetinin jazady. Ol eskishe:1-8 naýryz, qazirgi kúntizbede 14-21 naýryz aralyǵy», - dep jazady.
Al kemeńger aqyn Shákárimniń uly Ahattyń jazbalarynda: «14 mart - eskishe 1 mart. Ákei aitty: búgin eskishe 1 mart - qazaqsha Jańa jyl Ulystyń uly kúni. Jańa jyldyń burynǵy aty - Naýryz, bul parsy tilinde jańa kún» degendi bildiredi. Jańa jyl basynyń Ulys ekenine mynadai dálel bar «Ulys kúni qazan tolsa, ol jyly aq mol bolady. Úlken kisiden bata alsa, sonda oljaly jol bolar degen», delingen.
Keńes ókimetiniń Halkom keńesi 1918 jyldyń 24 qańtarynda «Batys Eýropa kúntizbesiniń Keńes ókimetine engizilýi» týraly dekretin qoldanysqa engizdi. Bul kezde eki kúntizbeniń aiyrmashylyǵy 13 kúnge jetken edi. Eski kúntizbeni 1918 jyldyń 31 qańtarynda jaýyp, kelesi kúndi 14 aqpannan bastap sanady.
Osy málimetterdi júielei kele túigenimiz, ǵalymdardyń biri bul Ońtústik Sibir túrkilerinen kele jatqan dástúr dese, ekinshileri Grigorian kúntizbesine engizilgen ózgerispen bailanystyrady.
Saiyp kelgende, kórisý kúniniń tarih sahnasyna qai ýaqytta kóterilgeni týraly tarihshylar arasynda ortaq pikir joq. Sondyqtan onyń shyǵý tórkini áli de jan-jaqty, egjei-tegjeili zertteýlerdi qajet etedi.
Keibir áriptesterimiz atalmysh dástúrdiń paida bolýyn óńirimizdiń geografiialyq ereksheligimizden izdeidi. Tarqatyp aitsaq, Batys Qazaqstan aimaǵynda ómir súrgen ata-babalarymyzdyń ǵasyrlar boiy negizinen kóshpeli mal sharýashylyǵymen ainalysqandyǵyn alǵa tartady. Máselen, qar erip, jer jibi bastaǵanda, sheti men shegi joq saiyn dalada tarydai shashylǵan halyq týǵan-týysyn, jaqyn-jýyǵyn izdep, bir-birimen saǵyna kórisetin bolǵan.
Osy oraida taǵy bir nazar aýdararlyq nárse, dástúrdiń tarihi mánin burmalap, atalmysh ulttyq meiramǵa ait sóziniń qosa aitylýynyń durys emestigin kóterip júrgen qalamgerlerdiń bar ekendigi. Ashyp aitsaq, kórisý ait dep aitýdyń túbegeili qate ekendigi. Óitkeni ait bul dini mereke. Dinimizde Orazadan keiin úsh kún aittaidy, odan soń jetpis kúnnen soń Qurban ait ótedi. Aittyń kóriske esh qatysy joq. Sondyqtan kórisýdi el bolyp ulttyq naqyshta, salt dástúrimizge bailanysty ótkizýimiz kerek".
«Oiymyzdy tobyqtai túisek, búgingidei jahandaný zamanynda qazaqtyń ult bolyp, memleket bolyp saqtalyp qalýynyń birden-bir kepili - ulttyq immýnitetti kúsheitý, ulttyq salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy saqtap, ulttyq qundylyqtarymyzdy jas urpaqtyń sanasyna sińirý. Sondyqtan el birligine, yntymaqqa bastaityn Kórisý meiramyn toilaýdyń esh artyqtyǵy joq. Mereke qutty bolsyn, aǵaiyn!», dep túiindedi oiyn Jańabek Jaqsyǵaliev.
Aita, keteiik, keibir sarapshylar Kórisýdi Iýlian kúntizbesinen Grigorian kúntizbesine aýysýmen bailanystyrady. Alaida eseptep qaraǵanda, bul qisynǵa kelmeidi. Kórisý eń aldymen qazaq halqynyń kóship-qoný saltyna bailanysty. Erterekte qazaqtardyń negizgi kúnkórisi mal sharýashylyǵy bolǵandyqtan, ár rýdyń óziniń kókteýi, jailaýy, kúzdeýi jáne qystaýy bolǵan.
Amal merekesin Naýryzdan bóle-jara qaraýǵa bolmaidy, ol - Naýryzdyń alǵashqy jarshysy ispettes.
«Naýryzdan bir apta buryn bastalatyn Kórisý - shap berip qol alysyp, qushaqtasý ǵana emes. Qys boiy bir-biriniń óli-tirisin bile almai saǵynǵan eldiń jasaityn joralǵysy. Ertedegi jurt bir-birin qushaqtap, keide ólgenderin joqtap, keide tiri qalǵanyna shúkirlik aitady. «Qystan aman shyqtyń ba, mal-jan aman ba, sharýashylyǵyń jaqsy ma?» degen sarynda óleńdetip kórisken», - deidi tarihshy, etnograf Jambyl Artyqbaev.
Amal nemese Kórisý salty bir kúnniń aiasymen shektelip qalmai, jyl boiy jalǵasady. Áldeqandai sebeptermen 14 naýryz kúni bolmaǵan nemese syrt jaqta júrgen kez kelgen adam aýylǵa joly túsken boida qariialardyń qolyn alyp, sálem berýge tiis.
