Foto: qandastar.kz alyndy
Ózbekstan aýmaǵynda qazaqtardyń qonystaný tarihy ejelgi dáýirlerden bastaý alady. Orta Aziianyń keń dalasynda qazaqtar men ózbekter ǵasyrlar boiy kórshi turyp, mádeni, ekonomikalyq ári rýhani qarym-qatynasta bolǵan. Sondyqtan da Ózbekstan aýmaǵynda qandastarymyzdyń ómir súrýi – zańdylyq.
ULT.KZ tilshisi Ózbekstandaǵy qandastardyń tynys-tirshiligimen tanysyp, olardyń mádeni ómiri men tarihi otany týraly pikirin bildi.
"Kelin bolyp, salt-dástúrdi saqtaimyz"
Búgingi keiipkerlerimiz Ózbekstandaǵy qazaqtardyń mádeni ómirinde mańyzdy oryn alatyn jandar. Olardyń ómir salty men ǵasyrlar boiy qalyptasqan ádet-ǵuryptaryn saqtaýy kópshilikke qyzyq. Aziza Anarbekova Ózbekstandaǵy áielderdiń, ásirese qazaq kelinderiniń qoǵamdaǵy orny jaiynda áńgimelep berdi. Onyń aitýynsha, qyz-kelinshekterge degen qurmet qandas baýyrlar arasynda erekshe.
«Bizdiń qazaqi qalpymyzdyń buzylmai, osy kúnge deiin salt-dástúrlerdi saqtaýymyz – ata-enemiz ben áke-sheshemizdiń arqasy. Sol úshin úlkenderdi qurmetteýimiz, qadirleýimiz kerek. Ózbekstanda turatyn qazaqtar arasynda qyzdardyń tárbiesi, kelinderdiń ózin qalai ustaýy burynnan qalyptasqan ádet-ǵuryptarǵa bailanysty. Syrt kózge bul tártip qatal kórinýi múmkin. Biraq dástúrler men qaǵidalardy ustaný – bizdiń mindetimiz», – deidi ol.
Aziza tańǵy 6-da turyp, aýla sypyryp, siyr saýyp, ata-enesine tańǵy as daiyndaidy. Odan keiin bala tárbiesi, úi sharýasy men úlkenderdi kútý jumysyna kirisedi. Ol mundai tirshilikti kóptegen qandastardyń ustanatynyn jáne esh qiyndyq kórmeitinin aitady. Sondai-aq, kelinderdiń úlkenderge sálem salý dástúrin saqtaitynyn jetkizdi.
«Úlkenderge sálem berý – olardy qurmetteitinimizdiń belgisi. Sálem salmaǵan kelin ata-enesi men erine sóz keltiredi. Eriniń uzaq, baqytty ómir súrýin qalaǵan kelin sálem salýǵa mindetti. Bizge bul dástúrdi bala kúnimizden analarymyz úiretse, kelin bolyp túskende enemiz jalǵastyrýǵa baýlidy», – dedi Aziza.
Aziza tarihi otanyna kóshý armany jaiynda da sóz qozǵady.
«Biz Qazaqstanǵa kóshýdi armandaimyz. Biraq internetten túrli videolardy kórgen soń oilanyp qalamyz. Munda qazaqtarǵa qurmetpen qaraidy. Al Qazaqstanda kelinder erkinirek ómir súredi dep estimiz. Barlyq óńirdi bilmeimin, biraq qalanyń kelinderi oramalsyz, ashyq kiingeni, oǵash kórinedi eken», – deidi ol.
Fotoda: Nariman Nurmahambetuly men Aziza Anarbekova (jubailardyń jeke muraǵatynan)
"Ózbekterden eńbekqorlyqty úirendik"
Ózbek halqynyń eńbekqorlyǵy men qiyndyqqa tózimdiligi tarihtan belgili. Qandastar da ózbektermen birge júrip, olardyń eńbekqorlyǵyn boilaryna sińirgen. Aziza Anarbekovanyń kúieýi Nariman Nurmahambetuly bul jaiynda oiymen bólisti.
«Biz aýyl sharýashylyǵymen ainalysamyz. Egin egemiz, mal baǵamyz, baqsha ósiremiz. Uzaq jyldar boiy qalyptasqan tirshiligimiz – osy. Ata-babamyz osy salany kásip etken, biz de jalǵastyryp kelemiz. Qazir jeltoqsan aiy, osy kezde shalǵam egýdi bastaimyz. Bizde jer jyldyń on aiynda bos turmaidy. Tashkent oblysyndaǵy qandastardyń 70-80 paiyzy osy kásippen ainalysady», – deidi Nariman.
Nariman shashtaraz kásibin de meńgergen. Ol bul isti áýeli ákesinen úirenip, keiin qaladaǵy sheberlerden bilim alǵan. Tańǵy 5-ten bastap eginmen ainalysyp, kúndiz shashtaraz jumysyn atqarady.
«Shashtaraz bolyp, kóp adammen sóilesemin, bilmegenimdi úirenemin. Ózbekstandaǵy ustazym eńbekqorlyqtyń ne ekenin úiretti. Ol qazaqtarǵa erekshe qurmetpen qaraityn», – deidi Nariman.
Nariman tarihi otanyna kóshý týraly oiyn da aitty. Ol bir kezderi Qazaqstanǵa baryp, Astanada shashtaraz bolyp jumys istegenin, biraq keibir qiyndyqtardan keiin qaitadan Ózbekstanǵa oralǵanyn jetkizdi.
«Astananyń sýyǵy meni ábden álsiretti. Aýyryp qalǵanda, shetel azamaty retinde em alýda qiyndyq kórdim. Degenmen eń aýyr tigeni – kei adamdardyń sózi. Bir klientim: “Senderdiń ata-babalaryń asharshylyq kezinde kóship, qashyp ketken” dedi. Bul sóz janyma qatty batty. Biz ata-babamyzdyń tarihi jerindemiz, eshqaida qashqan joqpyz. Buǵan dálel bar. Bizdiń rýymyz týraly “Qyryq sadaq” degen tarihi kitap shyqqan. Sol jerde Tashkent qazaqtary týraly, olardyń qonystanýy týraly tolyq jazylǵan», – deidi Nariman.
Fotoda: Nariman Nurmahambetuly Astanada shashtaraz bolyp istep júrgen kezinen (N. Nurmahambetulynyń jeke muraǵatynan)
"Bizge tek qujat rásimdeý jaǵyn jeńildetse"
Soǵan qaramastan, Nariman bolashaqta Qazaqstanǵa qonys aýdarýdy josparlap otyrǵanyn, qazir baspanaǵa aqsha jinap júrgenin aitty.
«Qazir Qazaqstanda qandastarǵa qarjylai qoldaý kóp degen kózqaras qalyptasqan. Bul keibir azamattardyń qyzǵanyshyn týdyrady. Qazir qandastarǵa qyrýyr qarjy jumsalmaidy. Olar aiqyndalǵan, jumys tapshy óńirlerge kóshse ǵana qoldaý bar. Biraq shyn máninde, ár qandas óz kúshimen elge baryp, eńbek etkisi keledi. Bizge tek qujat rásimdeý jaǵyn jeńildetse, jaqsy bolar edi», – deidi ol.
Búgingi tańda Ózbekstanda shamamen 1 millionnan astam qazaq turady. Bul ózbek jerindegi eń iri etnikalyq azshylyqtyń biri sanalady. Qazaqtar negizinen Tashkent, Naýai, Buhara, Syrdariia jáne Qaraqalpaqstan aimaqtarynda shoǵyrlanǵan.
"Jastardyń kópshiligi Qazaqstanǵa barsa, endi bireýleri Eýropaǵa da bet alýda"
Rýstem Tólenov — “Nurly jol” gazeti men “Didar” telebaǵdarlamasynyń júrgizýshisi, jýrnalist. Onyń aitýynsha, qazirgi tańda qazaq ultynyń mádeni jáne rýhani ómirine bailanysty barlyq jaǵdai jasalǵan. Ózbekstan qazaqtary ulttyq mádenieti men tilin saqtaýǵa erekshe tyrysady.
fotoda: Rýstem Tólenov Ózbekstan telearnasynyń tilshisimen naýryz kóje iship tur (R. Tólenovtyń jeke muraǵatynan)
“Ózbekstanda qazaq mektepteri, mádeni ortalyqtar men teatrlar jumys isteidi. Tashkent pen Qaraqalpaqstanda qazaq tilinde oqytatyn mektepter sany salystyrmaly túrde kóp. Sonymen qatar, qazaq diasporasy Naýryz meiramy, ulttyq oiyndar men dombyramen án aitý siiaqty dástúrlerdi jalǵastyryp keledi”, — dedi Rýstem Tólenov.
Onyń aitýynsha, memlekettik saiasat turǵysynan Ózbekstandaǵy qazaqtardyń etnikalyq jáne mádeni erekshelikterine qoldaý kórsetilip otyr. Qazaq tiline arnalǵan basylymdar jaryq kórip, qazaq mádenietine qatysty túrli is-sharalar uiymdastyrylady. Sonymen qatar, jastar úshin de birqatar múmkindikter jasalǵan.
fotoda: Rýstem Tólenov Qazaqstannyń Ózbekstandaǵy elshisi Beibit Atamqulovpen birge (R. Tólenovtyń jeke muraǵatynan)
“Qazirgi tańda jastarǵa, ásirese qazaq jastaryna túrli múmkindikter bar. Joǵary oqý oryndarynda qazaq kafedralary jumys istep tur. Mádeni is-sharalar jii ótkiziledi. Úkimet tarapynan qazaq diasporasyna qoldaý kóp. Muny eki el arasyndaǵy tereń dostyqtyń belgisi dep bilemiz. Degenmen qazirgi tańda el jastary shetel asyp, jumys babymen ketip jatyr. Olardyń kópshiligi Qazaqstanǵa barsa, endi bireýleri Eýropaǵa da bet alýda”, — deidi Rýstem Tólenov.
Onyń aitýynsha, Ózbekstannan tarihi otanyna kóshýdi qalaityndar kóp bolǵanymen, úrei men qorqynysh sezimi de bar.
“Tarihi otanǵa kóshkisi keletinder aldymen jumys máselesi, qarjylyq qiyndyqtar, turǵyn úi tapshylyǵy men qujat rásimdeýden qorqady. Olarǵa zań júzinde kómek kórsetetin organdar bolǵanymen, jol silteitin mekemelerde bilikti mamandar qajet siiaqty. Óitkeni kóship ketkenderdiń kóbisi osy máselede qinalǵandaryn aityp jatady”, — dedi ol.
Fotoda: Ózbekstandaǵy qazaqtar (R. Tólenovtyń jeke muraǵatynan)
Ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdai
Ózbekstandaǵy qazaqtardyń áleýmettik jaǵdaiy ártúrli. Kópshiligi aýyl sharýashylyǵymen, saýda-sattyqpen, óndiris jáne qyzmet kórsetý salalarynda jumys isteidi. Degenmen, áleýmettik-ekonomikalyq qiyndyqtar da joq emes. Jergilikti qazaq jastarynyń bilim alýdaǵy kedergileri men jumyssyzdyq máseleleri ózekti bolyp otyr.
Qazaqstan men Ózbekstan arasyndaǵy dostyq qarym-qatynas Ózbekstan qazaqtary úshin erekshe mańyzǵa ie. Qazaq diasporasy ulttyq mádenietin saqtai otyryp, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýǵa úles qosýda. Ózbekstandaǵy qazaqtar ulttyq bolmysyn saqtai otyryp, tarihi otany Qazaqstanmen mádeni jáne rýhani bailanystardy nyǵaitý jolynda eńbek etip keledi. Bul eki el arasyndaǵy dostyq pen baýyrlastyqtyń jarqyn kórinisi.
