فوتو: qandastar.kz الىندى
ٶزبەكستان اۋماعىندا قازاقتاردىڭ قونىستانۋ تاريحى ەجەلگٸ دەۋٸرلەردەن باستاۋ الادى. ورتا ازييانىڭ كەڭ دالاسىندا قازاقتار مەن ٶزبەكتەر عاسىرلار بويى كٶرشٸ تۇرىپ, مەدەني, ەكونوميكالىق ەرٸ رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعان. سوندىقتان دا ٶزبەكستان اۋماعىندا قانداستارىمىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋٸ – زاڭدىلىق.
ULT.KZ تٸلشٸسٸ ٶزبەكستانداعى قانداستاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسىپ, ولاردىڭ مەدەني ٶمٸرٸ مەن تاريحي وتانى تۋرالى پٸكٸرٸن بٸلدٸ.
"كەلٸن بولىپ, سالت-دەستٷردٸ ساقتايمىز"
بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرلەرٸمٸز ٶزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ مەدەني ٶمٸرٸندە ماڭىزدى ورىن الاتىن جاندار. ولاردىڭ ٶمٸر سالتى مەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەدەت-عۇرىپتارىن ساقتاۋى كٶپشٸلٸككە قىزىق. ازيزا اناربەكوۆا ٶزبەكستانداعى ەيەلدەردٸڭ, ەسٸرەسە قازاق كەلٸندەرٸنٸڭ قوعامداعى ورنى جايىندا ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قىز-كەلٸنشەكتەرگە دەگەن قۇرمەت قانداس باۋىرلار اراسىندا ەرەكشە.
«بٸزدٸڭ قازاقي قالپىمىزدىڭ بۇزىلماي, وسى كٷنگە دەيٸن سالت-دەستٷرلەردٸ ساقتاۋىمىز – اتا-ەنەمٸز بەن ەكە-شەشەمٸزدٸڭ ارقاسى. سول ٷشٸن ٷلكەندەردٸ قۇرمەتتەۋٸمٸز, قادٸرلەۋٸمٸز كەرەك. ٶزبەكستاندا تۇراتىن قازاقتار اراسىندا قىزداردىڭ تەربيەسٸ, كەلٸندەردٸڭ ٶزٸن قالاي ۇستاۋى بۇرىننان قالىپتاسقان ەدەت-عۇرىپتارعا بايلانىستى. سىرت كٶزگە بۇل تەرتٸپ قاتال كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق دەستٷرلەر مەن قاعيدالاردى ۇستانۋ – بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز», – دەيدٸ ول.
ازيزا تاڭعى 6-دا تۇرىپ, اۋلا سىپىرىپ, سيىر ساۋىپ, اتا-ەنەسٸنە تاڭعى اس دايىندايدى. ودان كەيٸن بالا تەربيەسٸ, ٷي شارۋاسى مەن ٷلكەندەردٸ كٷتۋ جۇمىسىنا كٸرٸسەدٸ. ول مۇنداي تٸرشٸلٸكتٸ كٶپتەگەن قانداستاردىڭ ۇستاناتىنىن جەنە ەش قيىندىق كٶرمەيتٸنٸن ايتادى. سونداي-اق, كەلٸندەردٸڭ ٷلكەندەرگە سەلەم سالۋ دەستٷرٸن ساقتايتىنىن جەتكٸزدٸ.
«ٷلكەندەرگە سەلەم بەرۋ – ولاردى قۇرمەتتەيتٸنٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ. سەلەم سالماعان كەلٸن اتا-ەنەسٸ مەن ەرٸنە سٶز كەلتٸرەدٸ. ەرٸنٸڭ ۇزاق, باقىتتى ٶمٸر سٷرۋٸن قالاعان كەلٸن سەلەم سالۋعا مٸندەتتٸ. بٸزگە بۇل دەستٷردٸ بالا كٷنٸمٸزدەن انالارىمىز ٷيرەتسە, كەلٸن بولىپ تٷسكەندە ەنەمٸز جالعاستىرۋعا باۋليدى», – دەدٸ ازيزا.
ازيزا تاريحي وتانىنا كٶشۋ ارمانى جايىندا دا سٶز قوزعادى.
«بٸز قازاقستانعا كٶشۋدٸ ارماندايمىز. بٸراق ينتەرنەتتەن تٷرلٸ ۆيدەولاردى كٶرگەن سوڭ ويلانىپ قالامىز. مۇندا قازاقتارعا قۇرمەتپەن قارايدى. ال قازاقستاندا كەلٸندەر ەركٸنٸرەك ٶمٸر سٷرەدٸ دەپ ەستيمٸز. بارلىق ٶڭٸردٸ بٸلمەيمٸن, بٸراق قالانىڭ كەلٸندەرٸ ورامالسىز, اشىق كيٸنگەنٸ, وعاش كٶرٸنەدٸ ەكەن», – دەيدٸ ول.
فوتودا: ناريمان نۇرماحامبەتۇلى مەن ازيزا اناربەكوۆا (جۇبايلاردىڭ جەكە مۇراعاتىنان)
"ٶزبەكتەردەن ەڭبەكقورلىقتى ٷيرەندٸك"
ٶزبەك حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن قيىندىققا تٶزٸمدٸلٸگٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. قانداستار دا ٶزبەكتەرمەن بٸرگە جٷرٸپ, ولاردىڭ ەڭبەكقورلىعىن بويلارىنا سٸڭٸرگەن. ازيزا اناربەكوۆانىڭ كٷيەۋٸ ناريمان نۇرماحامبەتۇلى بۇل جايىندا ويىمەن بٶلٸستٸ.
«بٸز اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىز. ەگٸن ەگەمٸز, مال باعامىز, باقشا ٶسٸرەمٸز. ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان تٸرشٸلٸگٸمٸز – وسى. اتا-بابامىز وسى سالانى كەسٸپ ەتكەن, بٸز دە جالعاستىرىپ كەلەمٸز. قازٸر جەلتوقسان ايى, وسى كەزدە شالعام ەگۋدٸ باستايمىز. بٸزدە جەر جىلدىڭ ون ايىندا بوس تۇرمايدى. تاشكەنت وبلىسىنداعى قانداستاردىڭ 70-80 پايىزى وسى كەسٸپپەن اينالىسادى», – دەيدٸ ناريمان.
ناريمان شاشتاراز كەسٸبٸن دە مەڭگەرگەن. ول بۇل ٸستٸ ەۋەلٸ ەكەسٸنەن ٷيرەنٸپ, كەيٸن قالاداعى شەبەرلەردەن بٸلٸم العان. تاڭعى 5-تەن باستاپ ەگٸنمەن اينالىسىپ, كٷندٸز شاشتاراز جۇمىسىن اتقارادى.
«شاشتاراز بولىپ, كٶپ اداممەن سٶيلەسەمٸن, بٸلمەگەنٸمدٸ ٷيرەنەمٸن. ٶزبەكستانداعى ۇستازىم ەڭبەكقورلىقتىڭ نە ەكەنٸن ٷيرەتتٸ. ول قازاقتارعا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن», – دەيدٸ ناريمان.
ناريمان تاريحي وتانىنا كٶشۋ تۋرالى ويىن دا ايتتى. ول بٸر كەزدەرٸ قازاقستانعا بارىپ, استانادا شاشتاراز بولىپ جۇمىس ٸستەگەنٸن, بٸراق كەيبٸر قيىندىقتاردان كەيٸن قايتادان ٶزبەكستانعا ورالعانىن جەتكٸزدٸ.
«استانانىڭ سۋىعى مەنٸ ەبدەن ەلسٸرەتتٸ. اۋىرىپ قالعاندا, شەتەل ازاماتى رەتٸندە ەم الۋدا قيىندىق كٶردٸم. دەگەنمەن ەڭ اۋىر تيگەنٸ – كەي ادامداردىڭ سٶزٸ. بٸر كليەنتٸم: “سەندەردٸڭ اتا-بابالارىڭ اشارشىلىق كەزٸندە كٶشٸپ, قاشىپ كەتكەن” دەدٸ. بۇل سٶز جانىما قاتتى باتتى. بٸز اتا-بابامىزدىڭ تاريحي جەرٸندەمٸز, ەشقايدا قاشقان جوقپىز. بۇعان دەلەل بار. بٸزدٸڭ رۋىمىز تۋرالى “قىرىق ساداق” دەگەن تاريحي كٸتاپ شىققان. سول جەردە تاشكەنت قازاقتارى تۋرالى, ولاردىڭ قونىستانۋى تۋرالى تولىق جازىلعان», – دەيدٸ ناريمان.
فوتودا: ناريمان نۇرماحامبەتۇلى استانادا شاشتاراز بولىپ ٸستەپ جٷرگەن كەزٸنەن (ن. نۇرماحامبەتۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان)
"بٸزگە تەك قۇجات رەسٸمدەۋ جاعىن جەڭٸلدەتسە"
سوعان قاراماستان, ناريمان بولاشاقتا قازاقستانعا قونىس اۋدارۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن, قازٸر باسپاناعا اقشا جيناپ جٷرگەنٸن ايتتى.
«قازٸر قازاقستاندا قانداستارعا قارجىلاي قولداۋ كٶپ دەگەن كٶزقاراس قالىپتاسقان. بۇل كەيبٸر ازاماتتاردىڭ قىزعانىشىن تۋدىرادى. قازٸر قانداستارعا قىرۋىر قارجى جۇمسالمايدى. ولار ايقىندالعان, جۇمىس تاپشى ٶڭٸرلەرگە كٶشسە عانا قولداۋ بار. بٸراق شىن مەنٸندە, ەر قانداس ٶز كٷشٸمەن ەلگە بارىپ, ەڭبەك ەتكٸسٸ كەلەدٸ. بٸزگە تەك قۇجات رەسٸمدەۋ جاعىن جەڭٸلدەتسە, جاقسى بولار ەدٸ», – دەيدٸ ول.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶزبەكستاندا شامامەن 1 ميلليوننان استام قازاق تۇرادى. بۇل ٶزبەك جەرٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ ەتنيكالىق ازشىلىقتىڭ بٸرٸ سانالادى. قازاقتار نەگٸزٸنەن تاشكەنت, ناۋاي, بۇحارا, سىردارييا جەنە قاراقالپاقستان ايماقتارىندا شوعىرلانعان.
"جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستانعا بارسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ ەۋروپاعا دا بەت الۋدا"
رۋستەم تٶلەنوۆ — “نۇرلى جول” گازەتٸ مەن “ديدار” تەلەباعدارلاماسىنىڭ جٷرگٸزۋشٸسٸ, جۋرناليست. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا قازاق ۇلتىنىڭ مەدەني جەنە رۋحاني ٶمٸرٸنە بايلانىستى بارلىق جاعداي جاسالعان. ٶزبەكستان قازاقتارى ۇلتتىق مەدەنيەتٸ مەن تٸلٸن ساقتاۋعا ەرەكشە تىرىسادى.
فوتودا: رۋستەم تٶلەنوۆ ٶزبەكستان تەلەارناسىنىڭ تٸلشٸسٸمەن ناۋرىز كٶجە ٸشٸپ تۇر (ر. تٶلەنوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان)
“ٶزبەكستاندا قازاق مەكتەپتەرٸ, مەدەني ورتالىقتار مەن تەاترلار جۇمىس ٸستەيدٸ. تاشكەنت پەن قاراقالپاقستاندا قازاق تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەر سانى سالىستىرمالى تٷردە كٶپ. سونىمەن قاتار, قازاق دياسپوراسى ناۋرىز مەيرامى, ۇلتتىق ويىندار مەن دومبىرامەن ەن ايتۋ سيياقتى دەستٷرلەردٸ جالعاستىرىپ كەلەدٸ”, — دەدٸ رۋستەم تٶلەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك ساياسات تۇرعىسىنان ٶزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق جەنە مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸنە قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ وتىر. قازاق تٸلٸنە ارنالعان باسىلىمدار جارىق كٶرٸپ, قازاق مەدەنيەتٸنە قاتىستى تٷرلٸ ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. سونىمەن قاتار, جاستار ٷشٸن دە بٸرقاتار مٷمكٸندٸكتەر جاسالعان.
فوتودا: رۋستەم تٶلەنوۆ قازاقستاننىڭ ٶزبەكستانداعى ەلشٸسٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆپەن بٸرگە (ر. تٶلەنوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان)
“قازٸرگٸ تاڭدا جاستارعا, ەسٸرەسە قازاق جاستارىنا تٷرلٸ مٷمكٸندٸكتەر بار. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق كافەدرالارى جۇمىس ٸستەپ تۇر. مەدەني ٸس-شارالار جيٸ ٶتكٸزٸلەدٸ. ٷكٸمەت تاراپىنان قازاق دياسپوراسىنا قولداۋ كٶپ. مۇنى ەكٸ ەل اراسىنداعى تەرەڭ دوستىقتىڭ بەلگٸسٸ دەپ بٸلەمٸز. دەگەنمەن قازٸرگٸ تاڭدا ەل جاستارى شەتەل اسىپ, جۇمىس بابىمەن كەتٸپ جاتىر. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستانعا بارسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ ەۋروپاعا دا بەت الۋدا”, — دەيدٸ رۋستەم تٶلەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ٶزبەكستاننان تاريحي وتانىنا كٶشۋدٸ قالايتىندار كٶپ بولعانىمەن, ٷرەي مەن قورقىنىش سەزٸمٸ دە بار.
“تاريحي وتانعا كٶشكٸسٸ كەلەتٸندەر الدىمەن جۇمىس مەسەلەسٸ, قارجىلىق قيىندىقتار, تۇرعىن ٷي تاپشىلىعى مەن قۇجات رەسٸمدەۋدەن قورقادى. ولارعا زاڭ جٷزٸندە كٶمەك كٶرسەتەتٸن ورگاندار بولعانىمەن, جول سٸلتەيتٸن مەكەمەلەردە بٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت سيياقتى. ٶيتكەنٸ كٶشٸپ كەتكەندەردٸڭ كٶبٸسٸ وسى مەسەلەدە قينالعاندارىن ايتىپ جاتادى”, — دەدٸ ول.
فوتودا: ٶزبەكستانداعى قازاقتار (ر. تٶلەنوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان)
ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعداي
ٶزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ەرتٷرلٸ. كٶپشٸلٸگٸ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, ساۋدا-ساتتىقپەن, ٶندٸرٸس جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. دەگەنمەن, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قيىندىقتار دا جوق ەمەس. جەرگٸلٸكتٸ قازاق جاستارىنىڭ بٸلٸم الۋداعى كەدەرگٸلەرٸ مەن جۇمىسسىزدىق مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
قازاقستان مەن ٶزبەكستان اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس ٶزبەكستان قازاقتارى ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزعا يە. قازاق دياسپوراسى ۇلتتىق مەدەنيەتٸن ساقتاي وتىرىپ, ەكٸ ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋعا ٷلەس قوسۋدا. ٶزبەكستانداعى قازاقتار ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاي وتىرىپ, تاريحي وتانى قازاقستانمەن مەدەني جەنە رۋحاني بايلانىستاردى نىعايتۋ جولىندا ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. بۇل ەكٸ ەل اراسىنداعى دوستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
