كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجٸمباي, «EQ»
1964 جىلى روبەرت روزەنتال مەن لەنور ياكوبسون ەكسپەريمەنت جاساعان. ولار جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا بٸر مەكتەپكە كەلٸپ, وقۋشىلاردىڭ IQ-ٸن ٶلشەپ, بالالاردىڭ بٸرازىن تاڭداپ الىپ, مۇعالٸمدەرگە مىنا بالالاردىڭ اقىل-وي قابٸلەتٸ جوعارى, “بولايىن دەپ تۇرعان بالالار ەكەن” دەگەن ەكەن.
ال شىنتۋايتىندا عالىمدار بالالاردى اقىل-ويىنا قاراپ ەمەس, كەزدەيسوق تاڭداعان.
جىل سوڭىندا عالىمدار ەلگٸ مەكتەپكە قايتا كەلٸپ, وقۋشىلاردىڭ IQ-ٸن تاعى دا تەكسەرگەن. سٶيتسە, “مىنا بالالاردىڭ اقىل-وي ەلەۋەتٸ جوعارى” دەپ كٶرسەتٸپ كەتكەن بالالاردىڭ IQ كٶرسەتكٸشٸ شىنىندا دا كەدٸمگٸدەي ٶسٸپ, ەرقايسىسى وزات وقۋشىعا اينالىپتى.
سونىمەن, “ەگەر وقۋشىنىڭ, نەمەسە كەز كەلگەن ادامنىڭ قابٸلەتٸنە سەنٸپ ارتىپ, ودان ٷمٸت كٷتسەڭ, بالالار دا سول سەنٸم مەن ٷمٸتتٸ اقتاۋعا تىرىسىپ, بارىن سالادى” دەگەن گيپوتەزا راستالادى.
مۇنى عالىمدار “پيگماليون ەسەرٸ” دەپ اتايدى. گرەك ميفولوگيياسىندا پيگماليون دەگەن مٷسٸنشٸ پٸل سٷيەگٸنەن ەيەلدٸڭ مٷسٸنٸن سومداپ, عاجاپ مٷسٸنگە ٶزٸ ٶلەردەي عاشىق بولىپتى. ەيەلدٸڭ مٷسٸنٸندەي ەمەس, ەيەلدٸڭ ٶزٸندەي كٶرسە كەرەك, بٸر كٷنٸ مٷسٸن تٸرٸلٸپ, ەيەلگە اينالىپتى.
«سوندىقتان, قۇرمەتتٸ اتا-انالار مەن مۇعالٸمدەر ەربٸر بالانىڭ بويىندا كەرەمەت قاسيەت, عاجاپ ەلەۋەت جاتقانىنا سەنٸڭٸزدەر. گٷلگە قۇنارلى توپىراق, كٷن مەن سۋ قالاي قاجەت بولسا, وقۋشىلارعا دا سەنٸم مەن ٷمٸت سونداي قاجەت», - دەپ كەڭەس بەردٸ قوعام بەلسەندٸسٸ, «مازمۇنداما» قورىنىڭ باسشىسى شىڭعىس مۇقان.
پسيحولوگ مامان دا وسىنى راستاپ وتىر. وتان – وتباسىنان باستالادى دەمەكشٸ, مەكتەپكە عانا جاۋاپكەرشٸلٸك ارتۋ دۇرىس ەمەس.
«مەن پسيحولوگ مامانى رەتٸندە تەربيەسٸ ناشار, بۇزىق بالالاردىڭ اتا-اناسىمەن جۇمىس جاسادىم. جامان ادام بولمايدى. بالا ٷيٸندە كٶرگەنٸن, بٸلگەنٸن جاسايدى. سوندىقتان بالا ارقىلى اتا-انانى شاقىرىپ, ولارمەن كەڭەس جٷرگٸزەمٸن. وتباسىلىق كونفليكت قايدان تۋعانىن, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىنامىن. وتباسىنىڭ شايقالماۋىن, تاتۋ بولعانىن قالايمىن. قازٸر اجىراسۋ ٶتە كٶپ, بالا ەكٸ جاقتا الاڭداپ قالادى. ال بالاسىنىڭ جان-كٷيٸنە شىنىمەن كٶڭٸل بٶلەتٸن اتا-انا جوقتىڭ قاسى. تٷبٸندە وسى مەسەلەنٸڭ بارلىعى ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. بٸر وتباسىن اجىراسۋدان قۇتقارىپ, مەسەلەلەرٸن شەشۋگە كٶمەكتەسسەم, مەن ٷشٸن ٷلكەن جەڭٸس. سانالى, تەربيەلٸ, بٸلٸمدٸ ۇرپاق ٶسٸرۋ ٷشٸن مەكتەپ پەن جانۇيا بٸرٸگٸپ جۇمىس جاساۋ كەرەك», - دەدٸ مامان.
فرانتسۋز جازۋشىسى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەري تەربيە بٸلٸمنەن جوعارى تۇراتىنىن ايتىپ كەتكەن. سوندىقتان ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ, ەدەبيەتتٸڭ, تٸلدٸڭ, حالىقتىڭ تاريحى مەن بولاشاعىن مەكتەپتەگٸ جاس ۇرپاق تەربيەسٸنە بايلانىستىرىپ وتىرۋ قاجەت.
