گۋميلەۆتار
بۇل موسكۆانىڭ ەدەمٸ كەزٸ بولاتىن. ەسٸرەسە وليمپيادادان سوڭ موسكۆا باسقاشا گٷلدەنگەن, نۇرلانعان… ٶيتكەنٸ بٸز وقۋعا تٷستٸك.
قىركٷيەك ايى باستالىپ وقۋعا كٸرٸسٸپ كەتكەنبٸز. ساباعىمىز ەرتە باستالادى. لەكتسييامىز 9.30-دا. سوندىقتان جاتاقحانادان ەرتە شىعامىز. بٸزدٸڭ جاتاقحانامىز ۆدنح-داعى ب.گالۋشكين كٶشەسٸندە, ال ساباق ٶتەتٸن كورپۋسىمىز بەلورۋس ۆوكزالىنىڭ جانىندا. ەيگٸلٸ كينو ٷيٸ, تيشينسكيي بازار, ار جاعىمىزدا زووپارك بار. مالايا گرۋزينسكايا كٶشەسٸندە بٸزدٸڭ ستسەناريستەر مەن رەجيسسەرلەر وقيتىن جوعارعى كۋرس. تالايدىڭ كۋميرٸ بولعان ۆلاديمير ۆىسوتسكييدٸڭ تۇرعان ٷيٸ دە بٸزدەن الىس ەمەس. كۋرستاستارىمىز دا شەتٸنەن مىقتى جٸگٸتتەر. ا.تاركوۆسكيدٸڭ «ستالكەر» فيلمٸندە باستى رٶلدٸ سومداعان «وسكارعا» ۇسىنىلعان, الەكساندر كايدانوۆسكيي, بولماسا «ساموتسۆەتى» توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ستاس نامين, «ريجسكايا» كينوستۋديياسىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى لەو راگە. اكادەميك ەفيم زەلدوۆيچ پەن ەيگٸلٸ جازۋشى اللا گەربەردٸڭ بالاسى الەكساندر زەلدوۆيچ… تاعىسىن تاعىلار. 30 شاقتى قىز-جٸگٸتتەردٸڭ ٸشٸندە مەن دە بارمىن. بۇرىن اتى-جٶنٸن گازەت-جۋرنالدان, بولماسا تەك تەلەۆيزوردان عانا كٶرەتٸن رەجيسسەرلاردىڭ بٸرازى وسىندا دەرٸس بەرەدٸ ەكەن. ەڭ بٸرٸنشٸ تانىعانىم «كينوپانوراما» حابارىن جٷرگٸزەتٸن ەلدار ريازانوۆ. ودان سوڭ «تابور ۋحوديت ۆ نەبو» مەن «موي لاسكوۆىي ي نەجنىي زۆەر» فيلمٸن تٷسٸرگەن ەميل لوتيانۋ, گلەب پانفيلوۆ, نيكيتا ميحالكوۆ, ۆلاديمير گرامماتيكوۆ جەنە مەنٸڭ ماستەرٸم سەرگەي سولوۆەۆ تا وسى جەردە ەكەن. بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە قۋانىش جەنە زور مەرتەبە, سول زاماڭداعى ٷلكەن زييالى قاۋىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ وسى جەردە لەكتسييا وقىدى, دەرٸس بەردٸ. ەسٸرەسە اسا تالانتتى فيلوسوف, كٶزٸ تٸرٸسٸندە اتى اڭىزعا ايتىلعان ميراب مامارداشۆيلي, تاريحشى جازۋشى ناتان ەيدەلمان, مەدەنيەت تانۋشى اسا كٶرنەكتٸ عالىم پاولا ۆولكوۆا, العاشقى سوۆەت رەجيسسەرلارىنىڭ بٸرٸ لەونيد تراۋبەرگ, لەنين تۋرالى ستسەنارييلەردىڭ اۆتورى سەرگەي يۋتكەۆيچ تاعىسىن تاعىلار لەكتسييا وقىدى. مەن وسىنىڭ بەرٸن كٶپ ۋاقىت ٶتكەن سوڭ جازىپ وتىرمىن. سٶيتسەم مەن ول كەزدە كٶپ نەرسەنٸڭ قادٸرٸن بٸلمەگەن ەكەنمٸن.
بٸر كٷنٸ تاڭەرتەڭگٸ لەكتسييامىزدى 10-عا شەگەرٸپتٸ. نە لەكتسييا? كٸم وقيدى, ول دا جۇمباق. بٸراق ەندٸ عانا وقۋعا كەلگەن قىز-جٸگٸت ول كەزدە ساباقتان قالۋدى بٸلمەيمٸز. مەترودان جاياۋلاپ كەلسەك وقۋ كورپۋسىنىڭ الدى ىعى-جىعى. ماشينا قويۋعا ورىن جوق, ەدەتتەگٸدەن كٶپتەۋ سيياقتى. ٸشكە كٸرسەك قۇجىناعان ەل-جۇرت. كٶبٸسٸ بٸز تانىمايتىن ادامدار. ەگدە تارتقان اق شاشتى ەرلەر مەن «بالزاكتٸڭ جاسىنداعى حانىمدار». بٸزدٸڭ بٸرٸنشٸ قاباتتا كينو كٶرسەتەتٸن زالىمىز ادامعا لىق تولى. تانىمايتىن باسقا بٸرەۋدٸڭ ٷيٸنە كٸرگەندەي يمەنە باسىپ ٸشكە كٸردٸك. تۋرا قارسى الدىمدا تانىس كٸسٸ تۇر…
«ويباي, مىناۋ اكتەردىڭ اتى كٸم ەدٸ? ەلگٸ, البەرت فيلوزوۆ ەمەس پە?»
ٸشتە بوس ورىن جوق سيياقتى… باسقا بٸرەۋدٸڭ لەكتسيياسى ما دەيٸن دەسەم, بٸزدٸڭ كۋرستاعى قىز-جٸگٸتتەر وتىر. وسى كەزدە زالدىڭ تٷكپٸرٸندە اعاش قابىرعاعا سٷيەنٸپ تۇرعان اندرەي ميرونوۆتى كٶرگەندە ەسٸم شىعىپ كەتتٸ…
«مەسساعان… مىناۋ ەيگٸلٸ ميرونوۆتىڭ ٶزٸ عوي…».
بٸزدٸڭ وسى زالدا ەركٸمنٸڭ ٶز ورنى بار. بۇل جازىلماعان زاڭ سيياقتى. مەنٸڭ ورنىم بوس تۇر ەكەن. قوسىمشا قويىلعان ورىندىقتاردىڭ اراسىنان ەزەر ٶتٸپ ەندٸ ورنىما وتىرايىن دەسەم, اندرەي ميرونوۆ تٷرەگەلٸپ تۇر ەكەن. ۇيالىپ كەتتٸم… وسىنداي-ٷلكەن تالانتتى ەرتٸستٸڭ تٷرەگەلٸپ تۇرعانىنا, ال انا تٷركٸمەنستاننان كەلگەن امان دجۋماەۆتىڭ بىلشيىپ وتىرعانىنا جىنىم كەلدٸ.
— زدراۆستۆۋيتە, ساديتەس نا موە مەستو — دەپ ٶز ورنىمدى قولىممەن كٶرسەتتٸم. وسى كەزدە تۋ سىرتىمنان ديرەكتوردىن ورىنباسارى ۆەرا يگورەۆنا سۋمەنوۆا: «تالگات, ۆى سامي ساديتەس… لەكتسييا پرەجدە ۆسەگو دليا ۆاس… ا گوستي پوستويات» دەدٸ. ميرونوۆ تا مەنٸڭ نيەتٸمە ريزا بولىپ ماعان قاراي جىميىپ.. «سپاسيبو, ۆى سامي ساديتەس» -دەدٸ… جٷرەگٸم قۋانىشتان دٷرسٸلدەپ «ەتتەن, وسى كٶرٸنٸستٸ مۇسا دوسىم كٶرسە» دەپ ريزا بولعان قالپىمدا ٶز ورنىما قونجييا كەتتٸم. كٶپ ۇزاماي ٸشكە نيكيتا ميحالكوۆ, ديرەكتورىمىز يرينا كوكورەۆا جەنە بٸز تانىمايتىن ٷش تٶرت ادام لەكتسييا وقيتىن تٶرگە شىقتى. ديرەكتورىمىز قاسىنداعى قوناق كٸسٸمەن تانىستىردى.
– قايىرلى تاڭ, دوستار! بٷگٸن بٸزدە ەيگٸلٸ عالىم, ەتنوگراف-تاريحشى, اقىن, اڭىز ادام لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ دەگەندە — زال دٷر ەتٸپ قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الدى. بٸزگە لەۆ نيكولاەۆيچتٸ كٶندٸرۋ سٸزدەرگە كەلٸپ لەكتسييا وقىتۋ وڭايعا تٷسكەن جوق…
— سٸزگە مىڭ راحمەت, لەۆ نيكولاەۆيچ. تٷنٸمەن لەنينگرادتان كەلسەڭٸز دە, شارشاماي بٸزگە جەتكەنٸڭٸزگە مىڭ العىس..!
مەن ەشقاشان مۇنداي فاميلييانى ەستٸگەن جوقپىن. العاشىندا مەن تانىمايتىن ستسەناريست, بولماسا رەجيسسەر دەپ ويلاپ قالعانمىن. سٶيتسەم عالىم ەكەن عوي. قوناعىمىز ورتا بويلى, تولىقتاۋ كەلگەن, سۇيىق شاشىن بٸر جاعىنا قايىرعان. سول بەتٸندە ەزۋدەن سەل جوعارى قالى بار ەكەن جەنە بٸر اياعىن سەل سىلتىپ باساتىنداي كٶرٸندٸ. سٶزٸن سەلەممەن باستاعاندا تٸلٸندە «ر»-دى ايتا المايتىن مٷكٸسٸ بار جەنە سەل تۇتىعىپ سٶيلەيتٸن كٸسٸ ەكەن… ول كٸسٸ لەكتسيياسىن باستاپ كەتتٸ.
تاريحتان — ادام بالاسىنىڭ سوناۋ كٶنە دٷنيەدەن بەرگٸ جاراتىلىسى جەنە ولاردىڭ ەتنوسقا بٶلٸنۋٸنٸڭ سىرى جايلى ايتا باستادى. ٶمٸرٸ مەن ەستٸمەگەن جانالىق. مەن بٸلمەگەن قۇپييا, بەيمەلٸم دٷنيەلەر. ول كٸسٸ سٶيلەپ تۇر. كٸشكەنتاي زالىمىزدا ينە شانشىر جەر جوق. بەرٸ سٸلتٸدەي ۇيىپ تىڭداپ قالعان. بٸر قىزىعى قوناقتىڭ قولىندا نە كٸتاپ نە دەپتەر جوق. بەرٸن-بەرٸن قاي عاسىر, قاي ەل بولماسىن جاتقا ايتادى. مەن سول كٷنٸ ەۋروپا, تاياۋ-شىعىس, قىتاي, يندييا مەن امەريكا تاريحى جايلى كٶپ جايتتى بٸرٸنشٸ رەت ەستٸدٸم. ونىڭ ٷستٸنە ەلگٸ عالىم قاي دەۋٸردە, قاي مەملەكەتتە, قانداي پاتشا, بولماسا كورول تٸپتٸ بۋددالاردىڭ موناحتارىنىڭ قاي جىلى تۋىپ, قاي جىلى قايتقاندارىن ايتقاندا كٶزٸم باقىرايىپ, اۋزىم اشىلىپ قالدى. نە دەگەن عاجاپ, نە دەگەن بٸلٸم… ەسٸرەسە مىنا كٸسٸنٸڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ قانداي عاجاپ… ٷش ساعاتتاي بولعان دەرٸسٸمٸز, ٷش مينۋتتاي زۋ ەتٸپ ٶتە شىقتى. توپىرلاعان جۇرتپەن بٸرگە مەن دە ەسٸك الدىنا شىقتىم. جاڭاعى عالىم قالتاسىنان پاپيروس الىپ تەمەكٸ شەكتٸ. دەل مەنٸڭ پاپام سيياقتى پاپيروس تارتادى ەكەن. بٸر سەت ەلگٸ عالىمدى قورشاعان جۇرتتىڭ ٸشٸنەن بٸرەۋ سىتىلىپ شىقتى دا, مەن لىپ ەتٸپ كٸرٸپ ونىڭ ورنىنا تۇردىم. قاۋمالاعان ەل جۇرت انا كٸسٸدەن ونى-مۇنىنى سۇراپ جاتىر. گۋميلەۆ بٸر سەت ماعان كٶز توقتاتىپ قارادى دا,
— وتكۋدا بۋدەتە, دوروگوي –دەدٸ, مەن قازاقستاننان ەكەنٸمدٸ ايتتىم.
— منە نراۆيتسيا كازاحستان… كوگدا-تو منە پريشلوس پوبىۆات تام ۆ وپرەدەلەننوە ۆرەميا – دەدٸ. وسى كەزدە مەن قاراپ تۇرماي, قادٸمگٸ تاريحپەن شۇعىلدانىپ جٷرگەن تاريحشىعا ۇقساپ…
– تاريحتا جوڭعار دەگەن حالىق شىن بولدى ما? بولسا ولار قازٸر قايدا? جوق قوي — دەپ سۇراعانىمدا ول كٶزٸ كٷلٸمدەپ:
– ۆوت ەتي ۆوپروسى مى بۋدەم وبسۋجدات ۆ سلەدۋيۋششيي راز — دەدٸ. بۇل كەزدە ديرەكتورىمىز يرينا كوكورەۆا «ۆولگاسىنىڭ» ەسٸگٸن اشتى دا قادٸرلٸ قوناعىن وتىرعىزىپ بٸزبەن كوشتاسىپ كەتە باردى. مەن اۋزىمدى اشىپ سول ورىندا سوستيىپ قالا بەردٸم… – بۇل كٸم? قايدان كەلگەن عالىم? ەگەر وسى كٸسٸنٸ مانا مەن كٶرگەن تۇلعالار تەك تىڭداۋ ٷشٸن تٷرەگەپ تۇرۋعا دايىن بولسا, ياعني, بۇل كٸسٸ بەكەر ەمەس ەكەن عوي دەگەن ويعا قالدىم. اتى جٶنٸ كٸم ەدٸ?
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ…
مەن, لەۆ گۋميلەۆتىڭ ەكٸنشٸ لەكتسيياسىن اسىعا توستىم. سٶيتسەم, ول كٸسٸ سوناۋ لەنينگرادتان كەلٸپ بٸزگە دەرٸس وقيدى ەكەن. عالىم اعاي ەر ەكٸ جەتٸدە كەيدە, ٷش جەتٸدە كەلٸپ تۇردى. بٸز دە سول عالىمنىڭ وقىعان ەر لەكتسيياسىن زور ىجداحاتپەن تىندايتىن بولدىق. مەن العاشقى رەت ەتنوس تۋرالى جاڭالىقتاردى سول كٸسٸدەن ەستٸدٸم. ەتنوس ول بيوسفەرانىڭ فەنومەنٸ ەكەنٸن ەستٸدٸم. پاسسيونارلىق تەورييا ەتنوگەنەزٸنٸڭ-تاريحي پروتسەستٸڭ قۇبىلىسى ەكەنٸڭ ۇقتىم. لەۆ نيكولاەۆيچ ەرقاشان ٶزٸنٸڭ ۇستازى اكادەميك ب.يا.ۆلاديميرتسوۆتىڭ «يا حوچۋ پونيات, كاك ي پوچەمۋ ۆسە ەتو پرويزوشلو» دەگەن سٶزٸن ايتقاندا كٶڭٸلٸمە قونا كەتتٸ. بٸر جاعىنان قاراساڭ بالانىڭ سٶزٸ, وقۋشىنىڭ ويى سيياقتى. بٸراق استارىندا تەرەڭ فيلوسوفييا جاتىر. گۋميلەۆ بٸزگە جەلتوقساننىڭ باسىنا دەيٸن كەلٸپ تۇردى. مەنٸڭ ول كەزدە ۇققانىم لەۆ گۋميلەۆتىڭ كٶزقاراسى سول كەزدەگٸ قوعامدىق, تاريحي, عىلىمي قالىپتان بيٸكتەپ, ەسٸرەسە, ەيگٸلٸ عالىمدار مەن تاريحشىلاردىڭ پٸكٸرٸنە قايشى كەلگەندٸگٸ بولاتىن. ونىڭ تٷرمەدە, ايداۋدا جٷرٸپ 30 جىل بويى جازعان ەتنوگەنەز جايلى اشقان جاڭالىعى – ەلٸ كٷنگە ٶز باعاسىن, دەل تاريحي دەڭگەيدە الا الماي جٷرگەن سيياقتى. مەن ەكٸنشٸ كەزدەسۋدەن سوڭ عانا لەۆ نيكولاەۆيچتٸڭ اناسى داڭقتى اقىن اننا احماتوۆا, ەكەسٸ نيكولاي گۋميلەۆ ەكەنٸن بٸراق بٸلدٸم.
نيكولاي گۋميلەۆ – بالاسى لەۆ نيكولاەۆيچ ايتقانداي ناعىز پاسسيونارلىق تۇلعا…
نيكولاي گۋميلەۆ
…ياۆيلاس يۋنوست – پرازدنيك ميرا,
ۆ موەي گرۋدي كيپەلا كروۆ.
ي ۆ بلەسكە سولنەچنوگو پيرا,
يا ۋۆيدال مويۋ ليۋبوۆ.
ونا ۆو سنە كو منە سلەتالا,
ي ناكلونيالاسيا كو منە.
ي رەچي ديۆنىە شەپتالا,
و زولوتوم, لازۋرنوم دنە.
بوزبالا دەۋرەن – جارقىن سەت ەنٸ,
كەۋدەمدٸ قانىم كەرٸپ تىم.
كٶمكەرگەن كٷننٸڭ التىن شاپاعى
ماحابباتىما جولىقتىم.
تٷسٸمدە, مەنٸڭ ەرتەگٸ سىندى
نەزٸك قيمىلمەن ىمدايدى.
عاجايىپ ٷنمەن شەرتەدٸ سىردى
سەۋلەسٸ التىن كٷن جايلى.
(بۇل - بەلگٸلٸ اقىن جانات ەسكەربەكقىزىنىڭ اۋدارماسى).
ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «ەڭلٸك–كەبەگٸندەگٸ» ابىز قالاي دەۋشٸ ەدٸ… «قايتسىن-اۋ, سىڭقىل-سىلتىڭ, سىلتىڭ-سىڭقىل… تٸلەيدٸ-اۋ, جاس بەيباق. كٶكتەمنٸڭ كٶركٸن-اي… مامىردىڭ بٸر نۇر شۋاعى دەرمٸسٸڭ. جاستى كٶرسەم وسىلاي كٶرسەمشٸ…» ابىز وسى سٶزدٸ گۋميلەۆتىڭ دەل وسى ٶلەڭٸنە ارناعان سيياقتى. ەسٸرەسە, تٷپ نۇسقاداعى بٸرٸنشٸ جول – «ياۆيلاس يۋنوست –پرازدنيك ميرا»… قانداي كەرەمەت ايتىلعان تٸركەس… «ۆ موەي گرۋدي كيپەلا كروۆ»… ناعىز وبراز… ابىزدىڭ مەڭزەپ وتىرعانى وسى كٷش-قايرات… تار كەۋدەگە سىيماي بارا جاتقان بۋىرقانعان بۇرسانعان بۇلا كٷش… تاۋدان قۇلاعان ەكپٸنٸ قاتتى كٶكتەمگٸ سەلدەي الدىڭعىنىڭ بەرٸن قاۋىرسىن قۇرلى كٶرمەي, كٶتەرٸپ كەتە بەرەتٸن تابيعات مٸنەز… مٸنە… جاستىق… بۇل سەزٸم سيقىرى, ماحابباتتىڭ ۇلىلىعى…
نيكولاي گۋميلەۆ كرونشتادتاعى كەمە دەرٸگەرٸ ستەپان گۋميلەۆتىڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. شەشەسٸ اننا يۆانوۆنا. نيكولاي گۋميلەۆ ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ تانىمال اقىنى, اۋدارماشى, ەدەبي سىنشى, عالىم, ساياحاتشى, 1-شٸ دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىستىڭ ٷش مەرتە گەورگيەۆ كرەستٸمەن ماراپاتتالعان سارباز. ورىس پوەزيياسىنداعى شوقتىعى بيٸك اقىن — اننا احماتوۆانىڭ كٷيەۋٸ.
نيكولاي گۋميلەۆ 1921 جىلى 3-تامىزدا «تاگانتسەۆ استىرتىن ۇيىمىنا قاتىستى» دەگەن جەلەۋمەن ۇستالادى. كٶپ ۇزاماي پەتروگرادتاعى گۋبچەكانىڭ قاۋلىسىمەن اتۋ جازاسىنا كەسٸلەدٸ. ناقاقتان-ناقاق قۇربان بولعان 61 ادام ٸشٸندە تالانتتى اقىن, ورىس حالقىنىن ادال پاتريوتى, ەتنوگراف, تاريحشى-عالىم دا شەيت بولدى. ولاردىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنٸ ەلٸ دە بەلگٸسٸز. ادامزات تاريحىندا نە بٸر وزبىرلىق, قاتىگەزدٸك, جان تٷرشٸگەرلٸك قىلمىستار قاشان دا ٷلكەن جەلەۋدٸ جالاۋ قىلىپ جاسالعان. ال, وسى قاتىگەزدٸكتٸڭ ەڭ سوراقىسى ول – لەنين ەكەلگەن بولشەۆيزم وباسى بولاتىن. جالپى ادامدى ٶلتٸرۋ ول كٷنە, ال اقىندى اتۋ, بۇل قاتىگەزدٸكتٸڭ ەڭ ماسقاراسى, جاۋىزدىقتىڭ شىڭى دەۋگە بولادى.
1910 جىلى نيكولاي گۋميلەۆ جاس اقىن اننا گورەنكوعا ٷيلەنەدٸ. الايدا اننانىڭ بٸردە-بٸر تۋىسى ولاردىڭ ٷيلەنۋٸنە كەلگەن جوق. سەبەبٸ, ولار نيكولاي مەن اننانىڭ ٷيلٸ بولۋىنا كٷمەنمەن قارادى. كٶپ ۇزاماي نيكولاي ستەپانوۆيچ افريكاعا كەتەدٸ دە, اننا احماتوۆا جالعىز قالادى. الايدا 1911 جىلى احماتوۆا پاريجدە سۋرەتشٸ امەدەو موديليانيمەن تانىسادى. امەدەو موديلياني – حح-عاسىرداعى اتاقتى سۋرەتشٸ hەم سكۋلپتور. موديلياني يتالييادا تۋىپ ٶسكەن ەكسپرەسسيونيست, مودەرنيست سۋرەتشٸ. موديلياني 1906 جىلى پاريجگە كەلٸپ, وسى ەلدە بٸرجولاتا قالادى. ۇزىن بويلى ەدەمٸ سۋرەتشٸ امەدەو اننانى بٸر كٶرٸپ عاشىق بولادى. ول ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىندا اننا احماتوۆاعا ەرەكشە ورىن بەرگەن. ەسٸرەسە «جالاڭاش قىزدار» گالەرەياسىنداعى اننانىڭ سۇلۋلىعى سۋرەتشٸ ٷشٸن ٶتە قىمبات… مەنٸڭ ەستۋٸمشە رەجيسسەر الەكساندر ميتتانىڭ «موسكۆا مويا ليۋبوۆ» فيلمٸندەگٸ سۋرەتشٸ جٸگٸتپەن (ولەگ ۆيدوۆ) جاپون قىزىنىڭ (كوماكي كۋريحارا) ماحابباتىنا وسى ەكٸ تالانت موديلياني مەن احماتوۆا ارقاۋ بولعان دەسەدٸ. الايدا اننا كٶپ ۇزاماي ەلگە قايتادى. ٶيتكەنٸ بۇل كەزدە احماتوۆانىڭ اياعى اۋىر بولعان شاعى-تىن. 1912 جىلى احماتوۆا مەن گۋميلەۆتىڭ وتباسىندا ۇلدارى لەۆ ٶمٸرگە كەلەدٸ. جاس انا سەبيٸنە ارناپ مىنا ٶلەڭ جولدارىن سوندا جازعان.
زاگورەليس يگلى ۆەنچيكا
ۆوكرۋگ بەزوبلاچنوگو لبا.
اح! ۋلىبچيۆوگو پتەنچيكا
پوداريلا منە سۋدبا.
الايدا ولاردىڭ اراسىنان بۇل كەزدە الا مىسىق ٶتٸپ كەتكەن بولاتىن. لەۆ تۋعان كٷنٸ ەكەسٸ نيكولاي پەرزەنتحاناعا كەلمەيدٸ. كەلەسٸ كٷنٸ دە كٶرٸنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ول سەرٸ بولاتىن. نيكولاي گۋميلەۆ رومانتيك اقىن. ونىڭ, ەسٸرەسە, العاشقى ٶلەڭدەرٸ سەزٸممەن ماحابباتقا تولى, ەرنەۋٸنەن تٶگٸلەردەي كەسەگە قۇيىلعان تاستاي سۋىق تامىزدىڭ قىمىزىنداي مٶلدٸرەپ تۇر.
پرينتسەسسا
ۆ تەمنىح پوكرىۆالاح لەتنەي نوچي
زابلۋديلاس يۋنايا پرينتسەسسا.
پلاچۋششەي ناشەل ەە رابوچيي,
چتو رابوتال ۆ ساموي چاششە لەسا.
ون وتۆەل ەە ۆ سۆويۋ يزبۋشكۋ,
ۋگوستيل لەپەشكوي س گوركيم سالوم,
پودلوجيل پود گولوۆۋ پودۋشكۋ
ي زاكۋتال نوگي ودەيالوم.
پوچەمۋ جە ەي ەە توملەنە
كاجەتسيا مۋچيتەلنو زناكومو,
ي ەي شەپچۋت گريازنىە پولەنيا,
چتو ونا تەپەر ليش پراۆدۋ دوما?
…راننيم ۋتروم زاسپاننىي رابوچيي
پروۆوديل پرينتسەسسۋ دو وپۋشكي,
نو نە راز پوتوم ۆ گلۋحيە نوچي
پروليۆاليس سلەزى وب يزبۋشكە.
حانشايىم
ٷي يەسٸ ۇيقىسىنان تۇرعاسىن,
حانشايىمدى جولعا سالدى ەرتەمەن.
…تالاي تٷندە ارۋ تٶگٸپ جٷر جاسىن
كٷركەنٸ اڭساپ, كٶكٸرەگٸن ٶرتەگەن…
مىناۋ تاڭ الدىنداعى ارۋدىڭ كٶكٸرەگٸندەگٸ, كەۋدەسٸندەگٸ ماحاببات گٷلٸ بٷر جارا باستاعان سەتٸ ەمەس پە? ەرتەگٸ ٸزدەگەن سۇلۋدىن ۇيقىلى وياۋ سەزٸمٸندەي. سەبەبٸ, ول سونداي… ارۋعا توسىن سىي, كٷتپەگەن كەز, سيقىرلى سەت كەرەك. بوزالاڭدى تاڭدا , بوز ات مٸنگەن, بوز جٸگٸت پە? بولماسا, بەلگٸسٸز باتىر ما, بەرٸ بٸر… ٶيتكەنٸ, بۇل سۇلۋدىڭ تاڭ الدىندا بالبىراپ, سەل-پەل اشىلعان تومپاق ەرٸندەرٸ ىستىق سٷيٸستٸ اڭساعان شاعى. مٸنە, اقىن وسىلايشا ٶلەڭمەن ٶرنەك سالادى. ايازداعى تەرەزەگە تٷسكەن تابيعاتتىڭ سۋرەتٸ دەرسٸن. بەرٸ دە جاراسىمدى, ەۋەزوۆتىڭ ابىزىنا كايتا ورالاسىڭ…
«تٸلەگەنٸم مەنٸڭ دە سول جولداعى تالايىڭ بولسىن… الدىڭدا بۇلدىر ساعىم ٸشٸندە بۇلاڭداعان بٸر كەزەڭ بوپ سول تۇر عوي! نە تابارسىڭ, نە كٶرەرسٸڭ سول بەلدە? ۇشىرارسىڭ, ۇشىراتارسىڭ سەن ونى! البىرت كٶڭٸل تاقات قويماي اپ ەتەردەي تٷرٸڭ بار… سودان, سودان قورىققان مۇڭىم بار…»
پۋشكيننٸڭ پوەزيياسىنا ەلٸكتەپ, لەرمونتوۆتىڭ ەرلٸگٸنە ەلٸتكەن اقىن نيكولاي گۋميلەۆ 1914 جىلعى افريكاعا جاساعان سوڭعى ەكسپەديتسييادان سوڭ, جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. بۇل جارى اننا احماتوۆا ەكەۋٸنٸڭ ارا-قاتىناسى الشاقتاي باستاعان كەزٸ ەدٸ. سوندىقتان دا ول, دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالعاندا ٶزٸ سۇرانىپ مايدانعا اتتانعان. نيكولاي وسى مايداندا كٶزگە تٷسٸپ, ەكٸنشٸ گەورگيەۆسكيي كرەستٸمەن ماراپاتتالادى. وعان جارى اننا احماتوۆا ريزا بولماسا دا, بالاسىنا بٸر اۋىز ٶلەڭ شىعارادى:
دولەتايۋت رەدكو ۆەستي
ك ناشەمۋ كرىلتسۋ.
پوداريلي بەلىي كرەستيك
تۆوەمۋ وتتسۋ.
بىلو گورە, بۋدەت گورە
گوريۋ نەت كونتسا
دا حراني سۆياتوي ەگوريي
تۆوەگو وتتسا.
نيكولاي گۋميلەۆ «كوستەر», «ميك», «كولچان», «چۋجوە نەبو» جەنە «وگنەننىي ستولپ» كٸتاپتارىنىڭ اۆتورى. وتىز بەس جاسىندا دارىندى اقىن, ٶز ەلٸندە پەتەربۋرگتا قازا تاپتى. بەرگەنٸنەن بەرەرٸ كٶپ, جازعانىنان جازارى كٶپ ەتنوگراف, تاريحشى, عالىم, اققان جۇلدىزداي ٶتە شىقتى. ارتىندا ٷلكەن پوەزيياسىنان باسقا, دارىندى جارى اننا احماتوۆا مەن بولاشاق عالىم, بالاسى لەۆ گۋميلەۆ قالعان بولاتىن. ادام بالاسىنا كٷن ورتاق, جەر ورتاق, سۋ ورتاق سەكٸلدٸ تالانت تا ورتاق بايلىق. چايكوۆسكيي مەن پۋشكين قازاققا قانداي تانىس بولسا قۇرمانعازى مەن م.ەۋەزوۆ تە ٶزگە ەلگە سونداي ەتەنە… بٷگٸن دە بٸزدٸڭ ديماش قازاقتىڭ اتىن ەلەمگە پاش ەتكەن تالانتتى ۇل. نيكولاي گۋميلەۆ دەل بٸزدٸڭ ماعجانداي ەدەبيەت پەن رۋحانيياتقا بەرەرٸ كٶپ دارىندى اقىن ەدٸ… ال, اقىندار ٶزدەرٸنٸڭ كەتەر كٷنٸن سەزەدٸ دەگەن قاۋەسەت بار.
قايعىنىڭ اۋىر داۋىسى,
مۇڭ ٷنٸ, سوسىن دالا ەنٸ.
پاتشالار تۇرعان زال ٸشٸن
جايىمەن كەرنەپ بارادى.
نيكولاي گۋميلەۆ مىنا ٶلەڭٸن سول كەزدەگٸ بولشەۆيزمنٸڭ كٶسەمدەرٸنە ارناعان ٸسپەتتٸ.
ۋپادۋ, سمەرتەلنو زاتوسكۋيۋ,
پروشلوە ۋۆيجۋ ناياۆۋ,
كروۆ كليۋچوم زاحلەشەت نا سۋحۋيۋ,
پىلنۋيۋ ي مياتۋيۋ تراۆۋ.
ي گوسپود ۆوزداست منە پولنوي مەروي
زا نەدولگيي موي ي گوركيي ۆەك.
ەتو سدەلال ۆ بلۋزە سۆەتلو-سەروي
نەۆىسوكيي ستارىي چەلوۆەك.
اننا احماتوۆا
يمپەراتور الەكساندر-II 1861 جىلى ٶزٸنٸڭ مانيفەستٸمەن كرەپوستنويلىق قۇقىقتى جايعانشا رەسەي ارتتا قالعان ەلدەردٸڭ قاتارىندا بولاتىن. الايدا وعان دەيٸن ورىس يمپەريياسىنىڭ ۇلى پاتشايىمى ەكاتەرينا-II باسقاردى. دەي تۇرعانمەن قوعام ٶمٸرٸندە ەيەلدەر ەلٸ كٶزگە تٷسپەگەن «ارپا ٸشٸندە بٸر بيداي» سيياقتى تىم سيرەك قۇبىلىس بولدى. ماتەماتيك سوفييا كوۆالەۆسكايا, اتاقتى بالەرينا اننا پاۆلوۆا, بولماسا «مىلقاۋ كينونىڭ» جۇلدىزى ۆەرا حولودنايا سيياقتى قىزدار تىم از ەدٸ.
چارلي چاپلين تۋعان, ەيفەل مۇناراسى مەن تولستويدىڭ «كرەيسەر سوناتاسىمەن» بٸرگە تۋعانمىن دەپ ٶزٸ جازعانداي…
اننا گورەنكو 1889 جىلى 11 ماۋسىمدا ودەسسانىڭ تٷبٸندەگٸ ٷلكەن فونتانكا ستانتسيياسىندا ٶمٸرگە كەلەدٸ. ەكەسٸ اندرەي تەڭٸز ينجەنەرٸ بولاتىن. كٶپ ۇزاماي ولار پەتەربۋرگتەگٸ تسارسكوە سەلوعا كٶشٸپ كەتەدٸ. ول مارينسكيي قىزدار گيمنازيياسىنا وقۋعا قابىلدانادى. وسى كەزدە جٷرٸپ ەكٸ ەلەمنٸڭ ەسٸگٸن اشادى. بٸرٸنشٸسٸ, پوەزييا ەسٸگٸ بولسا, ەكٸنشٸسٸ, 13 جاسار قىزدىڭ جاس ٶسپٸرٸم نيكولاي گۋميلەۆپەن تانىسۋى. بۇل تانىسۋدىڭ اياعى تالاي جىلدار ٶتكەننەن كەيٸن ٷيلەنۋمەن اياقتالادى.
ۇلى اقىن ەكٸ رەۆوليۋتسييانى, ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى لەنينگرادتىڭ بلوكاداسىن باستان كەشٸرەدٸ. اننا العاشقى ٶلەڭدەرٸن 11 جاسىندا جازادى. ەكەسٸ اندرەي قىزىنىڭ ٶلەڭٸنە كٶڭٸلٸ تولماي «دەكادەنت اقىن» «مەنٸڭ تەگٸمدٸ بىلعاپ قايتەسٸڭ?» دەگەن. الايدا تۋما تالانتقا ەشتەنە دە بٶگەت بولا المادى. قايسار قىز «احماتوۆا» دەپ ياعني ناعاشى ەجەسٸنٸڭ تەگٸن الادى. ا.احماتوۆا تۋىسقان تاتار حالقىنىڭ حانشايىمى شىڭعىستان تاراعان جوشى-حاننىڭ ۇرپاعى-تىن.
اننا احماتوۆا ورىس ەلەمٸندەگٸ ەدەبيەتٸندەگٸ, مەدەنيەتٸندەگٸ تالانتىمەن تاريحتا قالعان تۇلعا. ٸنجٸلدەگٸ (بيبليياداعى) ييسۋس حريستوس ٶز ٶمٸرٸن, تاعدىرىن ادامدارعا ارناپ قيعان بولسا… ول دا دەل سولاي… ياعني ەكەۋٸ ەكٸ دەۋٸر… ەكٸ قوعام… ەكٸ مەكەن… ەكٸ اڭىز. بٸرەۋٸ ٷشٸن ول ەرتەدەگٸدەي بولسا, ەكٸنشٸسٸ تازا اقيقات. بٸرەۋٸ حريستوس, ەكٸنشٸسٸ – اقىن احماتوۆا. ەكٸ دەۋٸردە ٶمٸر سٷرٸپ تۇششى ٶمٸردٸڭ اششى تاياعى ماڭدايىنا تيگەن ەيەل. الايدا تاعدىردىڭ قيىندىعىن دا, قاسٸرەتٸن دە, جوقتى دا, جوعالتۋدى دا, ازاپتى دا, مازاقتى دا كٶرٸپ, اشتىقپەن ارسىزدىققا كۋە بولسا دا سىنباعان سۇلۋ ەيەل.
احماتوۆانىڭ العاشقى كٸتابى 1912 جىلى «ۆەچەر» دەگەن اتپەن شىققان. ودان سوڭ «چەتكي» جەنە «بەلايا ستايا» دەپ جارىق كٶردٸ. الايدا قىزىل بولشەۆيكتەردٸڭ رەۆوليۋتسيياسى دارىندى اقىننىڭ اياعىنا كٸسەن, قولىنا بۇعاۋ سالسا دا قالامىنا سالا العان جوق. وعان كٶزٸ تٸرٸ كەزٸندە, 1924,1940,1946 جىلدارى نكۆد ٷش مەرتە ارنايى ٷكٸم شىعاردى: “اننا احماتوۆا ياۆلياەتسيا تيپيچنوي پرەدستاۆيتەلنيتسەي چۋجدوي ناشەمۋ نارودۋ پۋستوي بەزيدەيننوي پوەزيەي”. بۇل اقىندى ٶلتٸرۋدٸڭ تىڭ جولى بولاتىن.
30-شى جىلداردان باستاپ اقىننىڭ باسىنا تاعدىردىڭ قارا بۇلتى ٷيٸرٸلە باستاعان. ىلعي دا «قارا كيٸم كيگەن» نكۆد ادامدارى قاشان الىپ كەتەدٸ دەگەن ٷرەي بولدى. يە… ول ٷرەي الداماعان ەكەن. احماتوۆا «كونتررەۆوليۋتسيونەر» ن. گۋميلەۆتىڭ ەيەلٸ, تۇتقىندالعان قاسكٷنەم قاسقوي لەۆ گۋميلەۆتىڭ اناسى دەپ اتالدى. بۇل كەزەڭدەر ەكٸ كٶزٸ تٶرت بولىپ تٷرمەنٸڭ تەرەزەسٸنە ٷڭٸلگەن شاق ەدٸ. اننا احماتوۆا كٷندەرٸن كٷندە بالاسىنا بارۋمەن, ودان بٸر حابار الام دەگەن ٷمٸتپەن 17 اي اباقتىنىڭ الدىندا ٶتكٸزدٸ. بۇل تٷرمە اتى شۋلى كرەستى بولاتىن. سەڭدەي سوعىلعان ەيەلدەر بٸرەۋٸ كٷيەۋٸن, بٸرەۋٸ باۋىرىن, بٸرەۋٸ بالاسىن توسقان تۇل جەسٸرلەر. اقىرعان سولداتتاردىڭ داۋىسى, شىنجىرداعى يتتەردٸڭ ارپىلى… اشتىق-جالاڭاشتىق ازاپتى شاقتاردى اننا احماتوۆا وسىلاي تٷرمەنٸڭ جانىندا ٶتكٸزدٸ. الايدا ونىڭ مىنا ٶلەڭٸ اقىن ازابىن ايعاقتاي تٷسەدٸ:
ا ەسلي كوگدا-نيبۋد ۆ ەتوي سترانە
ۆوزدۆيگنۋت زادۋمايۋت پامياتنيك منە,
سوگلاسە نا ەتو دايۋ تورجەستۆو,
نو تولكو س ۋسلوۆەم — نە ستاۆيت ەگو
ني وكولو موريا, گدە يا روديلاس:
پوسلەدنيايا س مورەم رازورۆانا سۆياز,
ني ۆ تسارسكوم سادۋ ۋ زاۆەتنوگو پنيا,
گدە تەن بەزۋتەشنايا يششەت مەنيا,
ا زدەس, گدە ستويالا يا تريستا چاسوۆ
ي گدە دليا مەنيا نە وتكرىلي زاسوۆ.
زاتەم, چتو ي ۆ سمەرتي بلاجەننوي بويۋس
زابىت گرومىحانيە چەرنىح مارۋس,
زابىت, كاك پوستىلايا حلوپالا دۆەر
ي ۆىلا ستارۋحا, كاك رانەنىي زۆەر.
ي پۋست س نەپودۆيجنىح ي برونزوۆىح ۆەك
كاك سلەزى, سترۋيتسيا پودتاياۆشيي سنەگ,
اننا احماتوۆا بۇل كەزدە رەسەيدە عانا ەمەس شەت ەلدە دە تانىمال اقىن بولاتىن. ونىڭ يمميگراتسيياعا كەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ دە, جاعدايى دا بار ەدٸ. الايدا اقىن تۋعان جەرٸندە قالۋدى جٶن كٶردٸ.
ورىس ەدەبيەتٸنەن ەميگراتسيياعا كەتكەن العاشقى اقىن, جازۋشى, اۋدارماشى, سىنشى گەورگيي ۆلاديميروۆيچ يۆانوۆ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە بىلاي دەيدٸ:
« ..1922 گود, پوسلە زاۆترا ۋەزجايۋ زاگرانيتسۋ. يدۋ پروستيتسيا ك احماتوۆوي. لەتنيي ساد شۋميت ۋجە پو وسەننەمۋ. كاك تيحو, كاك ترەۆوجنو. احماتوۆا پروتياگيۆاەت منە پريۆەتليۆو رۋكۋ
- ا يا زدەس سۋمەرنيچايۋ, ۋەزجاەتە كلانيايتەس وت مەنيا پاريجۋ.
- اننا اندرەەۆنا, ا ۆى نە سوبيراەتەس ۋەحات?
- نەت, يا نە ۋەدۋ يز روسسيي…
- نو ۆەد جيت ستانوۆيتسيا سوۆسەم نە ۆىنوسيمو
- دا, نۋ ي چتو جە?!
- نو موجەت ستات ەششە حۋجە
- پۋست بۋدەت…
- نە ۋەدەتە?
- نە ۋەدۋ.
اننا احماتوۆا ەستٸ دە ەستەت اقىن عانا ەمەس ول سەزٸمتال, قاعىلەز ەدٸ. ول ماڭايىنداعىلاردى ٶزٸنٸڭ اقىل-پاراساتىمەن, كٶركٸمەن دە, كٶزٸمەن دە, ويىمەن دە, بويىمەن دە, دارىنىمەن دە بارىمەن دە ماگنيتتەي تارتا بٸلدٸ. اننانىڭ ەرەكشەلٸگٸ, «سەۋەگەي», بولاشاقتى بولجاي بٸلەتٸن تاعدىرىن تٷيسٸگٸمەن سەزەتٸن سەرگەك بولۋى ەدٸ.
ەسٸرەسە ونىڭ جازعان «موليتۆا» دەگەن ٶلەڭٸ احماتوۆانىڭ ارقاسى بار, كٶرٸپكەلدٸگٸ كٶزٸندە ەمەس كٶڭٸلٸندە, قازاق حالقىنىڭ مەشhٷر جٷسٸبٸندەي اقىندىق دارىنىمەن بٸرگە قاسيەت قونعان, بولاشاقتى مەڭگەرگەن ەرەكشە جان ەكەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ. مىنا قاراڭىزشى:
داي منە گوركيە گودى نەدۋگا,
زادىحانيا, بەسسوننيتسۋ, جار,
وتىمي ي رەبەنكا, ي درۋگا,
ي تاينستۆەننىي پەسەننىي دار —
تاك موليۋس زا تۆوەي ليتۋرگيەي
پوسلە ستولكيح توميتەلنىح دنەي,
چتوبى تۋچا ناد تەمنوي روسسيەي
ستالا وبلاكوم ۆ سلاۆە لۋچەي.
احماتوۆانىڭ باقىتتى كەزەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸ كٷيەۋٸ نيكولاي گۋميلەۆپەن ٷيلەنگەن سوڭ پاريجگە بارعان سەتٸ. بۇل حح-عاسىردىڭ باسى-تىن. سەنانىڭ جاعالاۋى, شانز-ەليزە تريۋمفالدىق اركا, ەيفەل مۇناراسى, لۋۆر, نوتر دام. اننا وسى جولى ەيگٸلٸ سۋرەتشٸ, سكۋلپتور امەدەو موديليانيمەن تانىسادى. بۇل عاجاپ كەزدەسۋ ەدٸ. سەبەبٸ ەكەۋٸ دە تالانت, ەكەۋٸ دە سۇلۋ, ەكەۋٸ دە پاريجگە سىرتتان كەلگەن قوناقتار. موديليانيدٸ ول كەزدە ەشكٸم بٸلمەيتٸن. ەكەۋٸ ىلعي قول ۇستاسىپ قىدىرعاندى ۇناتاتىن بٸراق وتىرمايتىن. سەبەبٸ ول كەزدە وتىرعىشتارعا اقشا تٶلەنەتٸن. ال, سۋرەتشٸنٸڭ قالتاسىندا اقشاسى بولمايتىن. شىن مەنٸندە سۋرەتشٸنٸ بٸلۋ ٷشٸن, تانۋ ٷشٸن اقىن بولۋ كەرەك شىعار. ال, اننانىڭ سۇلۋلىعى موديليانيگە ازىق بولدى. ونىڭ انناعا ارناپ سالعان جٷزدەن استام سۋرەتتەرٸ مەن ەسكيزدەرٸ بولعان. الايدا ٶكٸنٸشكە وراي كٶپ سۋرەتتەرٸ جوعالىپ كەتكەن. ەسٸرەسە قىزىل بولشەۆيكتەردٸڭ ەسكەرلەرٸ ول عاجاپ سۋرەتتەردەن «ساموكرۋتكا» جاساپ تەمەكٸ وراپ شەگەتٸن… ال قالعانى كٶشٸپ قونىپ جٷرگەندە, نكۆد-نٸڭ ارحيۆٸندە جوعالىپ كەتتٸ.
بۇل تالانتتى ەكٸ عاشىقتىڭ تاريحى. ەكٸ دارىننىڭ بٸر-بٸرٸمەن جولىعۋىنىڭ ارقاسىندا ەلەم مەدەنيەتٸ ۇلى شىعارمالارعا بايىدى. ەسٸرەسە بەينەلەۋ ٶنەرٸ مەن ەدەبيەت. موديليانيدٸڭ دوسى دەرٸگەر پولە الەكساندردىڭ جەكە كوللەكتسيياسىندا 12 سۋرەت ناعىز ەلەمدٸك «شەدەۆر» جەنە بۇنىڭ كٶبٸ «نيۋ». بۇل جايىندا احماتوۆا كٶپ ايتقان ەمەس, الايدا اقىننىڭ جازعان مىنانداي ەستەلٸگٸ بار:
… ۆسە, چتو پرويسحوديلو, بىلو دليا ناس وبويح پرەديستوريەي ناشەي جيزني: ەگو – وچەن كوروتكيي, موەي — وچەن دليننوي. دىحانيە يسسكۋستۆا ەششە نە وبلەگلو, نە پرەوبرازيلو ەتي دۆا سۋششەستۆوۆانييا, ەتو دولجەن بىل بىت سۆەتلىي, لەگكيي, پرەدراسسۆەتنىي چاس.
ەشكٸمنەن قايمىقپاي, ەشكٸمگە باس يمەي, ٶمٸر بويى ٶزٸنٸڭ ازاماتتىعىن, ادامدىعىن, اقىندىعىن ايالاپ ٶتكەن احماتوۆانىڭ قۋانىشىنان قايعىسى, ارمانىنان ازابى, تەرٸپ جەگەن تارىسىنان تاۋقىمەتٸ كٶپ ٶمٸر كەشٸپتٸ. تەك ستالين ٶلگەنەن كەيٸن عانا اننا احماتوۆا حالقىنا قايتىپ ورالدى. وقىرماندار دا ونى الاقانىنا سالدى. ەكٸ مەرتە نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلدى. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ دوكتورى اتاعىنا يە بولدى. بٸراق, ٶمٸر بويى كٶرگەن ازاپ پەن توزاق جايلى ول بىلاي دەگەن:
«كاتەگوريي ۆرەمەني گورازدو سلوجنەە, چەم كاتەگوريي پروسترانستۆا. ەتوت دەن دليا ۆاس بىل ۋجاسەن, نو ون بىل دنەم ۆاشەي جيزني. ي ۆى حوتيتە, چتوب نە تولكو ليۋدي, نو ي دەن ۆەرنۋلسيا. ي چتوبى جيزن ناچالاس س توگو ساموگو مەستا, گدە ەە پرەرۆالي. سكلەيلوس تام, گدە ەە رازبۋديلي توپوروم. نو تاك نە بىۆاەت. سپراۆەدليۆوست, كوتورايا تورجەستۆۋەت چەرەز منوگو لەت ەتو ۋجە نە تا سپراۆەدليۆوست, كوتورۋيۋ ۆاشە سەردتسە جاجدالو توگدا. دا ي سەردتسە ۆاشە نە تو…»
لەۆ گۋميلەۆ
كوگدا يا ناچينال زانيماتسيا ناۋكوي, وبراتيلسيا ك درەۆنيم كونتاكتام نارودوۆ, تيۋركام, مونگولام. كازالوس ەتا پروبلەماتيكا ۆدالي وت سوۆرەمەننىح پروبلەم. ي ۆدرۋگ ناتسيونالنىە وتنوشەنييا يستورييا مەجناتسيونانىح سۆيازەي – ۆدرۋگ – ۆسە ەتو وكازالوس ۆ تسەنترە ۆسەح ينتەرەسوۆ.
«گۋنى – ەتو مويا رادوست, ەتو موي ۆيتامين».
بۇل سٶزدەردٸڭ اۆتورى - ورىستىڭ وقىمىستىسى, تاريحشى, اقىن, اۋدارماشى, ٷلكەن عالىمى لەۆ گۋميلەۆ. اننا احماتوۆا مەن نيكولاي گۋميلەۆتىڭ جالعىز ۇلى.
لەۆ بالا كەزدەن ەجەسٸنٸڭ قولىندا ٶستٸ. 1929 جىلى مەكتەپ بٸتٸرگەن سوڭ عانا شەشەسٸنٸڭ قولىنا پەتروگرادقا كەلەدٸ. بۇل كەزدە اننا احماتوۆا نيكولاي پۋنينمەن وتباسىن قۇرعان بولاتىن. ٷيدەگٸ قولايسىزدىق, ٶگەي ەكەنٸڭ ٷنسٸزدٸگٸ ونىڭ جانىنا باتادى. وسىنداي كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸندە ول ٶزٸ سۇرانىپ ورتالىق ازيياعا ەكسپەديتسيياعا شىعادى. ەكەسٸ نيكولاي افريكانى قالاي ۇناتسا, بالاسى دا ورتالىق ازيياعا سونشالىقتى قۇشتار بولادى. مىسالى لەۆ گۋميلەۆ ٶز كٷندەلٸگٸندە ول تۋرالى بىلاي دەپ جازعان:
«سمىسل موەي جيزني بىل ۆ توم, چتوبى ۆوسستاۆيت ي ۆوزدات داننىە كوچەۆىم نارودام ازيي, كوتورىح يا يسكرەننە پوليۋبيل».
ورتا ازييانىڭ اپتاپ ىستىعى, شٶل دالا, اق ششاڭقان تاۋلار, كٶك اسپانعا ۇمتىلعان جاسىل باقتار بەرٸ-بەرٸ دە جاس جٸگٸتكە قاتتى ەسەر ەتەدٸ. ول وسى ەكسپەديتسييادا جٷرٸپ پارسى, ٶزبەك, قازاق تٸلدەرٸن ٷيرەنە باستايدى. الايدا پەتروگرادقا قايتا كەلگەندە لەۆ گۋميلەۆتٸ نكۆد تۇتقىنعا الادى. ەش دەلەلٸ بولماسا دا تٷرمەدە 1 جىل وتىرىپ شىعادى. اقىرى اقتالعان سوڭ, كەلەسٸ جىلى ول لەنينگرادتاعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تاريح فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسەدٸ. بۇل لەۆ گۋميلەۆتٸڭ ەڭ بٸر تازا, ارمانشىل, وقۋعا, بٸلٸمگە, ٶمٸرگە, كٶك اسپانعا, پوەزيياعا, سۇلۋلىققا, ارۋعا ٸڭكەر شاعى ەدٸ.
بٸردە جاس جٸگٸت شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ كٸتاپحاناسىنا ەدەتتەگٸدەي بارادى. وندا ول ۇلى موڭعول عالىمى دورجي بانزاروۆتىڭ «چەرنايا ۆەرا يلي شامانستۆو ۋ مونگولوۆ» كٸتابىن وقىپ وتىرعاندا وسى ەڭبەك جايلى مەلٸمەت سۇراعان قىزبەن تانىسادى. بۇل كەزدەسۋ ەكەۋٸ ٷشٸن دە تاريحي كەزدەسۋ بولاتىن.
لەۆ نيكولاەۆيچ كٶڭٸلٸمەن ٸزدەگەن, كٷتكەن ارۋىن شىعىستانۋ كٸتاپحاناسىندان جولىقتارادى. بۇل موڭعولييادان كەلگەن وچيرىن نامسرايجاۆ بولاتىن. شىعىستان كەلگەن سۇلۋعا لەۆ بٸردەن عاشىق بولادى. بۇل سۋرەتشٸ موديلياني مەن احماتوۆانىڭ كەزدەسۋٸندەي ەدٸ. نەۆانىڭ جاعالاۋى, تار دا تاريحي كٶشەلەردە ەكەۋدەن ەكەۋ بٸرەسە پۋشكين, بٸرەسە دوستوەۆسكيي, بٸرەسە بولاشاق جايلى ەڭگٸمە شەرتەدٸ, اجىراماس دوسقا اينالادى.
چتوب ناۆەك وستاتسيا ۋگريۋمىم.
چتوبى ستات ۆەسەلەي ي نەجنەي,
چتوبى ۆپرەد ني مينۋتى نە دۋمات
و پرەكراسنوي تاتارسكوي كنياجنە,
چتوبى پەنە موە ي توملەنە
نەوجيداننو ۆسپومنيلا تى,
ۆوزۆراششايۋ تەبە وتراجەنە
چۋجەزەمنوي تۆوەي كراسوتى.
ٶلەن وقىپ بٸتكەن سوڭ لەۆ نيكولاەۆيچ بىلاي دەدٸ: «يا ليۋبليۋ ۆاس نامسرايجاۆ, ي پيشۋ پوەزيي و ۆاس…».
كونەي وتبيۆال يا ي ۆەرنىم يح روزدال,
يا منوگو دوبىچي ۆ كيتاە دوستال;
نو گدە تا دوبىچا, تو ۆەدومو زۆەزدام
س كونەي ي دوبىچي يا سچاستليۆ نە ستال.
نو نىنە ستويۋ يا پري سچاستە نا ستراجە,
يا دليننوە ك يۋرتە پريستاۆيل كوپە —
ۆ نەي كاريە وچي موەي نامسرايدجابى.
ۆ نەي چەرنىە كوسى, ۆ نەي سچاستە موە.
الايدا تاعدىر باسقاشا بولدى. لەۆ گۋميلەۆ تاعى دا سوتتالادى. بٸر قىزىعى, ول نوريلسكٸدەگٸ تٷرمەدە قازاق حالقىنىڭ دارىندى اقىنى ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ ەكەسٸ ومار سٷلەمەنوۆپەن بٸر كامەرادا وتىرادى. مەرزٸمٸ بٸتكەن سوڭ ٶز ەركٸمەن سوعىسقا سۇرانىپ كەتەدٸ. بەرلينگە جەتەدٸ. الايدا قايتا كەلگەن سوڭ 1949 جىلى ول تاعى دا سوتتالادى. قازاقستانداعى كارلاگ-تا 1 جىل ٶتەۋ جازاسىن ٶتكٸزەدٸ. جالپى لەۆ گۋميلەۆ تٷرمەدە جٷرسە دە 7 جىل ٸشٸندە 3 تومدىق ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸن جازىپ شىقتى. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ باستى ەڭبەگٸنٸڭ بٸرٸ «درەۆنيە تيۋركي» بولاتىن.
يا بى موگ گورازدو بولشە سدەلات, ەسلي بى مەنيا نە دەرجالي 14 لەت ۆ لاگەرياح ي 14 لەت پود زاپرەتوم ۆ پەچاتي. تو ەست 28 لەت ۋ مەنيا ۆىلەتەلي نا ۆەتەر! بۇل لەۆ گۋميلەۆتىڭ جان ايقايى ەدٸ.
قاتال تاعدىردىڭ قاhارىنا ۇشىراسا دا, لەۆ نيكولاەۆيچ پەن وچيرىن نامسرايجاۆ بٸر-بٸرٸن ەشقاشان ۇمىتقان جوق. بۇل وقيعالار كەز كەلگەن كٶركەم شىعارماعا ارقاۋ بولاتىن تاريح, تاعدىر. شىن سٷيگەن جانداردىڭ كٶرەر كٷندەرٸ بار ەكەن. «كەبٸن كيگەن كەلمەس, كەبەنەك كيگەن كەلەر» دەگەندەي, ەكەۋٸ ارادان 30 جىل ٶتكەننەن كەيٸن قايتا كەزدەسەدٸ. الايدا بۇل تىم كەش كەلگەن جەنە ۇزاق كٷتكەن قاۋىشۋ ەدٸ…
چتوب ناۆەك نە وستاتسيا ۋگريۋمىم.
چتوبى ستات ۆەسەلەي ي نەجنەي,
چتوبى ۆپرەد ني مينۋتى نە دۋمات
و پرەكراسنوي تاتارسكوي كنياجنە,
چتوبى پەنە مويو ي توملەنە
نەوجيداننو ۆسپومنيلا تى,
ۆوزۆراششايۋ تەبە وتراجەنە
چۋجەزەمنوي تۆوەي كراسوتى.
بۇل كەش ەستە قالارلىق ەدەمٸ سەت بولاتىن. بٸر كەزدە لەۆ نيكولاەۆيچ سىرتقا شىعىپ كەتكەندە ەيەلٸ ناتاليا ۆيكتوروۆنا قوناعى وچيرىن نامسرايجاۆقا بىلاي دەيدٸ:
«ۆى زناەتە ون ودنوليۋب ي ۆسيۋ جيزن ون ليۋبيل تولكو ۆاس. زنالي لي ۆى وب ەتوم?».
…كاجدىي نارود حرانيت ۆ سەبە پروشلوە, ي چتوبى لاديت س ينوپلەمەننيكامي, نادو ۋۆاجات يح ەتنيچەسكۋيۋ ۋنيكالنوست ي پرەدۆيدەت يح رەاكتسييۋ نا كاجدوە نەوبدۋماننوە سلوۆو يلي پوستۋپوك. ۆەد سكولكو سەگودنيا كونفليكتوۆ پرويسحوديت يز-زا ۆزايمنوگو نەپونيمانييا يلي لوجنوي ۋۆەرەننوستي, چتو ۆسە ليۋدي وديناكوۆى.
بۇل ويدا سول تٷنٸ ايتىلعان بولاتىن.
ييا, ماقالامنىڭ باسىندا جازعانداي مەن وسىنداي ٷلكەن عالىمنىڭ لەكتسيياسىن تىڭدادىم. يە, لەۆ نيكولاەۆيچتٸڭ ٶتە قۇندى, ماعىنالى ەڭبەكتەرٸ بارشىلىق. ەسٸرەسە بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدىسى «پرويسحوجدەنيە كازاحسكوگو ەتنوسا».
ل. گۋميلەۆ جايلى باسقا عالىمداردىڭ جازعاندارى مەن پٸكٸرلەرٸن مەن تەرجٸمالاماي تٷپ نۇسقا كٷيٸندە ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸم:
وبرازوۆانيە كازاحسكوگو نارودا ل.ن. گۋميلەۆ (منوگيە اۆتورى تاكوگو جە منەنييا) سۆيازىۆاەت نەپوسرەدستۆەننو س ۋلۋسوم دجۋچي, ەگو رازدەلەنيە نا تري وردى: بەلۋيۋ, سينييۋ ي زولوتۋيۋ. ينتەرەسنو, چتو ون سەتۋەت نا تو, چتو ۆ زاپادنوي يستوريوگرافيي ۋكازىۆايۋتسيا تولكو دۆە وردى: بەلايا ي زولوتايا. يمەننو س سينەي وردوي, زانيماۆشەي تەرريتورييۋ وت تيۋمەني دو مانگىشلاكا, سۆيازىۆاەت ل.ن. گۋميلەۆ پرويسحجدەنيە كازاحسكوگو نارودا.
ل.ن. گۋميلەۆ ۆنەس سۆوي نەوتسەنيمىي ۆكلاد ۆ يزۋچەنيە يستوريي ەتنوگەنەزا كازاحسكوگو نارودا, ناۋچنو دوكازاۆ, چتو كوچەۆايا تسيۆيليزاتسييا دالا ميرۋ سيستەمۋ گوسۋدارستۆەننوگو ۋپراۆلەنييا نا گرومادنوي تەرريتوريي ەۆرازيي.
ك تومۋ جە ل.ن. گۋميلەۆ نيكوگدا نە سكرىۆال سۆوەگو تەپلوگو وتنوشەنييا ك كازاحام, كاك ي ك درۋگيم پوتومكام كوچەۆىح نارودوۆ ەۆرازيي, ۋتۆەرجدايا, چتو مەجدۋ پرەدستاۆيتەليامي روسسيسكوگو ي ستەپنوگو سۋپەرەتنوسوۆ سۋششەستۆۋەت پولوجيتەلنايا كومپليمەنارنوست, كوتوروي نەت, ك پريمەرۋ, ۆ وتنوشەنيياح رۋسسكيح ي ەۆروپەيتسەۆ. كاك گوۆوريل ل.ن. گۋميلەۆ ۆ ودنوم يز ينتەرۆيۋ: «ليچنو منە, تەسنىە كونتاكتى س كازاحامي, تاتارامي, ۋزبەكامي پوكازالي, چتو درۋجيت س ەتيمي نارودامي پروستو. نادو ليش بىت س نيمي يسكرەننيمي ي ۋۆاجات سۆوەوبرازيە يح وبىچاەۆ. ۆەد سامي وني سۆوي ستي پوۆەدەنيە نيكومۋ نە ناۆيازىۆايۋت».
ناۋچنوە ناسلەديە ل.ن. گۋميلەۆ يمەەت نەپوسرەدستۆەننوە وتنوشەنيە ي ك يستوريي ي پرويسحوجدەنييۋ كازاحسكوگو نارودا. گۋميلەۆ گلۋبوكو ي ينتەرەسنو يسسلەدوۆال يستورييۋ ەگو پرەدكوۆ: حۋننوۆ, تيۋركوۆ, كيپچاكوۆ.
ل.ن. گۋميلەۆ كٶنە تاريح ٷشٸن دە, ەجەلگٸ حالىق بولعان قازاق حالقى ٷشٸن دە ۇشان تەڭٸز قىزمەت ەتتٸ. ول ەلەمدٸك ويشىلداردىڭ بٸرٸ دە, بٸرٸگەيٸ. ول ٶزٸنٸڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸندە ۇلى دالاداعى كٶشپەندٸ حالىقتىڭ ەلەمدٸك مەدەنيەت پەن تاريحقا وراسان ٷلەس قوسقان ۇلى حالىق ەكەندٸگٸن دەلەلدەدٸ. سول ٷشٸن دە 2001 جىلىنىڭ 5-شٸ ماۋسىمىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸنە وسى تۇلعانىڭ اتى بەرٸلدٸ.
ٶز باسىم ازامات رەتٸندە دۋما-داعى نيكونوۆ پەن جيرينوۆسكيي سيياقتى ٶزٸ سۋ ٸشكەن قۇدىعىنا تٷكٸرەتٸن پەندەلەرگە – قازاق ەلٸ جايلى بٸر پٸكٸر بٸلدٸرمەس بۇرىن الدىمەن ٶز حالقىنىڭ تاريحشى عالىمدارىن وقىپ تانىسا دەيمٸن. مىسالى ل.گۋميلەۆ قازاقتار جايلى:
«نا وسنوۆە سوحرانيۆشيحسيا كوچەۆىح سەمەي, رودوۆ – كاك مونگولوۆ, تاك ي تيۋروك – ستالي وبرازوۆىۆاتسيا پلەمەننىە سويۋزى – جۋزى. التاي, تارباگاتاي, تيان-شان ۆ سوچەتانيي س پريلەگايۋششيمي راۆنينامي – ەتوت رازنووبرازنىي لاندشافت بىل مەستوم, گدە زاروديلسيا كازاحسكيي ەتنوس ي وتكۋدا, پوتوم راسپروسترانيلسيا نا شيروكيە, بەسكراينيە ستەپي ەۆرازيي, ۆپلوت دو ۆولگي. كازاحي كاك ەتنوس ۆىشلي يز وچەن كراسيۆوي, پريرودنو-بوگاتوي ي بلاگوۋستروەننوي سترانى… حوتيا كازاحي, كاك نارود, سۋششەستۆوۆالي, ەستەستۆەننو, ي رانشە. ۆسە تري كازاحسكيە جۋزا بىلي وبەديدەنى مەجدۋ سوبوي پوليتيچەسكيمي ي كۋلتۋرنىمي سۆيازامي, ي ەتو بىلا نايبولەە ۋدوبنايا فورما دليا ميرنوگو سۋششەستۆوۆانييا كوچەۆنيكوۆ ۆ ستەپي».
مۇرنىنىڭ استىنان باسقانى كٶرە المايتىن كەيبٸر شوۆينيستتەر سولتٷستٸك قازاقستانعا كٶز الارتىپ جاتقان بٷگٸنگٸدەي الماعايىپ زاماندا ۇلتى ورىس بولعانىمەن جانى قازاق عالىم ل.ن. گۋميلەۆتٸڭ سٶزدەرٸ ولارعا وي سالار دەگەن ٷمٸتتەمٸن:
…يستيننايا درۋجبا نارودوۆ ۆوزموجنو تولكو پري گلۋبوكوم ۋۆاجەنيي ك دوستوينستۆۋ, چەستي, كۋلتۋرە, يازىكۋ ي يستوريي كاجدوگو نارودا, شيروكوم وبششەنيي مەجدۋ نيمي. مى دولجنى ۆسياچەسكيي سپوسوبستۆوۆات دالنەيشەمۋ راسشيرەنييۋ كونتاكتوۆ ناتسيونالنىح كۋلتۋر, يح ۆزايمنومۋ وبوگاششەنييۋ, يح پودەمۋ ي راستسۆەتۋ.
P.S… ۆ مويح جيلاح تيۋركسكايا كروۆ دجۋچي-حانا, وسنوۆاتەليا زولوتوي وردى “ارسىلان-لەۆ گۋميلەۆ”.
تالعات تەمەنوۆ
قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ,
دراماتۋرگ, تەاتر جەنە كينورەجيسسەرٸ
