ەلباسىمىز تاياۋدا جارييالاعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق سيپاتتاعى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى وتانسٷيگٸشتٸك سەزٸمنٸڭ كٸندٸك قانىڭ تامعان جەرٸڭە, ٶسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن ٶڭٸرٸڭە, ياعني تۋعان جەرٸڭە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالاتىنىن قاداپ ايتتى.
تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ وقۋشى جەنە ستۋدەنت جاستارىن وتانسٷيگٸشتٸككە تەربيەلەۋدٸڭ سان الۋان جولدارى بار. سولاردىڭ بٸرٸ - تاريحي ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن پايدالانۋ ارقىلى تەربيەلەۋ.
قازاق ەلٸنٸڭ كەز كەلگەن ايماعىنان ەجەلگٸ, ورتاعاسىرلارعا جەنە جاڭا زامانعا قاتىستى تاريحي جەدٸگەرلەردٸ نەمەسە دەرەكتەردٸ كٶپتەپ كەزدەستٸرۋگە بولادى. مەسەلە سولاردى تانىپ بٸلٸپ, تابىلعان مەلٸمەتتەردٸ جٷيەلەپ, زەردەلەپ, ولاردى جاستار تەربيەسٸندە تيٸمدٸ پايدالانا بٸلۋدٸ ٷيرەنۋدە.
«تۋعان جەردٸڭ ەربٸر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن ٶزەنٸ تاريحتان سىر شەرتەدٸ. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس» - دەپ كٶرسەتتٸ ەلباسىمىز.
مەملەكەت باسشىسى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ مەنٸن تٷسٸندٸرە كەلٸپ بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردٸڭ تاريحىن وقىتۋ ٸسٸنە نازار اۋدارادى.
تانىمال تاريحشى مەمبەت قويگەلديەۆ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن اۋىلدىق جەردەگٸ مەكتەپتەردە ۇيىمداستىرۋدىڭ تٶمەندەگٸدەي قىزىقتى باعدارلاماسىن ۇسىنادى.
مەكتەپتەگٸ تاريحشى مۇعالٸمدەر: «بۇل اۋىلدا قانداي زيرات بار? جالپى اۋىل قاشان پايدا بولعان? نەگٸزٸن قالاعان كٸمدەر? بۇل اۋىل قانداي جولدان ٶتتٸ? اۋىلدا قانداي مىقتى ەۋلەتتەر بار? ولاردىڭ تاريحى قالاي جالعاستى?» دەگەن مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋٸ كەرەك.
گەوگرافييا پەنٸ مۇعالٸمدەرٸ: «اۋىلداعى تاۋ, تٶبە, ٶزەن, كٶشە قالاي پايدا بولعان? باستاۋىن قايدان الادى, سوڭى قايدان تۇيىقتالادى?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. تٸل جەنە ەدەبيەت پەنٸ ۇستازدارى: «ول تاۋ مەن ٶزەن نە سەبەپتٸ بۇلاي اتالادى? ەتيمولوگييالىق مەنٸ قايدا جاتىر?» دەگەن مەسەلەنٸڭ تامىرىن اجىراتادى.
بيولوگييا پەنٸ وقىتۋشىلارى: «اۋىلدا قانشا تٷرلٸ ٶسٸمدٸكتەر ٶسەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە دەرٸلٸك شٶپتەر بار ما, بۇل ٶسٸمدٸكتەر باسقا ايماقتاردا كەزدەسە مە?» دەگەن ساۋالدى زەرتتەيدٸ.
وسى ساۋالداردىڭ نەگٸزٸندە بٷكٸل اۋىلدار قاتىساتىن اۋداندىق بايقاۋ ٶتكٸزٸلەدٸ. سودان سوڭ وبلىستىق, ەڭ سوڭىندا رەسپۋبليكالىق كونكۋرس ٶتٸپ, نەتيجەسٸ جاۋاپتى مينيسترلٸك باسشىسىمەن قورىتىندىلانادى. ەلجاندىلىققا, ۇلتجاندىلىققا تەربيەلەۋ وسىلاي باستالادى. سوندا ەل تۋرالى تٷسٸنٸك وسىلاي قالىپتاسادى.
تاريحشى عالىمنىڭ وسى قاراپايىم ۇسىنىستارىنىڭ ٶزٸ-اق جەرگٸلٸكتٸ جەردە ٶلكەتانۋشىلىق جۇمىستاردى قالاي ۇيىمداستىرۋعا باعىت بەرٸپ تۇرعانداي.
بۇل باعىتتا ەلٸمٸزدٸڭ مەكتەپتەرٸندە بۇرىننان قالىپتاسقان تەجٸريبە بار. قازاقستاندا تاريحي ٶلكەتانۋدى جاستار تەربيەسٸندە پايدالانۋ تەجٸريبەسٸ كەشەگٸ ٶتكەن كەڭەستٸك دەۋٸردە بٸرشاما تەۋٸر جٷرگٸزٸلگەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. كەڭەس دەۋٸرٸندە بارلىق مەكتەپتەردە, ارناۋلى ورتا جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاريحي, ٶلكەتانۋ, رەۆوليۋتسييالىق, جاۋىنگەرلٸك داڭق, ارحەولوگييالىق, ەتنوگرافييالىق ت.ب. مۇراجايلار كٶپ بولدى. ولاردىڭ جۇمىستارى جاقسى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ, ورتالىقتان ٷيلەستٸرٸلٸپ, باقىلانىپ وتىردى. وسىنداي تەربيە وشاقتارىندا تٷرلٸ سەمينارلار, كونفەرەنتسييالار, ەكسكۋرسييالار, لەكتورييلەر ت.ب. جۇمىس تٷرلەرٸ ۇيىمداستىرىلىپ جاستاردى تەربيەلەۋدە پايدالانىلدى. ولار تەك سول زاماننىڭ تالابىنا ساي كوممۋنيستٸك يدەولوگيياعا جۇمىس ٸستەدٸ.
كەڭەستٸك زامانداعى ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن جاستار تەربيەسٸندە پايدالانعان تيٸمدٸ تەجٸريبەنٸڭ پايدالى تۇستارىنان قازٸر دە باس تارتپاۋىمىز كەرەك. سوتسياليزمنەن جاڭا دەموكراتييالىق قوعامعا ٶتۋ كەزەڭٸندە ٶلكەتانۋ جۇمىستارى ەلسٸرەپ قالعانى انىق. ەكونوميكامىز كٶتەرٸلٸپ ساياسي-تاريحي سانامىز جاڭعىرا باستاعان تۇستا قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي بۇل سالاداعى جۇمىستار قايتا جاندانا باستادى.
ٶلكەتانۋ ارقىلى جاستاردى وتانسٷيگٸشتٸككە تەربيەلەۋدٸڭ بٸر جولى -تۋعان ايماقتىڭ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرٸمەن تانىستىرۋ. دالادان تابىلعان كٶلەمٸ ٷلكەن, اۋىر سالماقتى زاتتاي ەسكەرتكٸشتەردٸ مۇراجايعا ەكەلٸپ قويا المايتىنىمىز بەلگٸلٸ. ولاردى سول ورنالاسقان جەرلەرگە بارىپ قانا كٶرە الامىز. ەربٸر جاس ٶزٸنٸڭ كٸشٸ وتانى - تۋعان ايماعىندا تاريحتان قالعان قانداي جەدٸگەرلەر بارىن, ولاردىڭ مەن-ماڭىزىن بٸلگەندە عانا تۋعان ٶلكە تاريحىن بٸلۋگە, قۇرمەتتەۋگە دەگەن سەزٸمٸ ويانادى.
مەسەلەن, استانا تٶڭٸرەگٸندە وسىنداي بٸرنەشە تاريحي ورىندار بار. ەلوردادان 123 شاقىرىم جەردە ورتاعاسىرلىق «بىتىعاي» كەسەنەسٸنٸڭ ورنى تۇر.
استانانىڭ ٸرگەسٸندە, يلينكا اۋىلى ماڭىندا «بوزوق» قالاشىعىنىڭ ورنى ەلوردانىڭ مىڭ جىلدىق تاريحى بارىنىڭ كۋەسٸ بولىپ وتىر.
ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا عۇن-تٷركٸ دەۋٸرٸن قامتيتىن «قۇماي تٷركتٸك ارحەولوگييالىق-ەتنوگرافييالىق ەسكەرتكٸشٸ» 2009 جىلى اشىلدى.
ەلوردانىڭ وقۋشى جەنە ستۋدەنت جاستارىن وسىنداي تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەر ورنالاسقان جەرلەرگە اپارىپ, ەل مەن جەر تاريحىنا دەگەن سەزٸمدەرٸن وياتۋ ماڭىزدى ٸستەردٸڭ بٸرٸ.
وسىنداي باعىتتا تەلٸم-تەربيە العان جوعارى وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن ماماندار ەرٸ قارايعى ٶمٸرٸندە (كەسٸپكەرلٸكتە, مەملەكەتتٸك ت.ب. قىزمەتتە بولسىن) ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ تاريحىن بٸلۋدە, ناسيحاتتاۋدا جەنە قۇرمەتتەۋدە بەيتاراپ قالمايدى.
ەلباسى تۋعان جەردٸڭ تاريحىن تەك مەكتەپتە وقىتۋمەن شەكتەلمەي, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋعا شەنەۋنٸكتەردٸ, كەسٸپكەرلەردٸ, زييالى قاۋىمدى, جاستاردى جۇمىلدىرۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت بۇل جۇمىس جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٸندەتٸ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ. بۇرىن ٶلكەتانۋشىلىق جۇمىستار نەگٸزٸنەن مەكتەپكە جٷكتەلٸپ جەنە جەكەلەگەن ٶلكەتانۋشى ادامداردىڭ ٷلەسٸنە تيسە ەندٸ, پرەزيدەنت مۇنداي ماڭىزدى ٸسكە بٷكٸل ەل, بارلىق قاۋىم بولىپ قاتىسۋعا شاقىرىپ وتىر.
ەلباسىمىز ٷندەۋ ارناعان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ەڭبەك ەتەتٸن بٸزدٸڭ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ٶزدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قاتار ٶلكەتانۋ جۇمىستارىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس.
اتاپ ايتقاندا وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ەسٸل اۋدانىنىڭ بٸر اۋىلىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتٸن - «اقتاس - دەگەن اۋىل بار» جەنە استانا قالاسىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٸرگەلٸ قونىستاردىڭ بٸر - «تالاپكەر» اۋىلى تۋرالى (2011 ج.) ٶلكەتانۋشىلىق سيپاتتاعى كٸتاپتارىن شىعاردى.
ينستيتۋت ۇجىمى الداعى ۋاقىتتا دا ەلباسى ۇسىنعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋعا ٶزدەرٸنٸڭ لايىقتى ٷلەسٸن قوسادى دەپ سەندٸرەمٸز.
سەيٸتقالي جاحيياۇلى دٷيسەن,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
