Elbasymyz taiaýda jariialaǵan «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq sipattaǵy maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usyndy. Memleket basshysy otansúigishtik sezimniń kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, iaǵni týǵan jerińe degen súiispenshilikten bastalatynyn qadap aitty.
Táýelsiz elimizdiń oqýshy jáne stýdent jastaryn otansúigishtikke tárbieleýdiń san alýan joldary bar. Solardyń biri - tarihi ólketaný jumystaryn paidalaný arqyly tárbieleý.
Qazaq eliniń kez kelgen aimaǵynan ejelgi, ortaǵasyrlarǵa jáne jańa zamanǵa qatysty tarihi jádigerlerdi nemese derekterdi kóptep kezdestirýge bolady. Másele solardy tanyp bilip, tabylǵan málimetterdi júielep, zerdelep, olardy jastar tárbiesinde tiimdi paidalana bilýdi úirenýde.
«Týǵan jerdiń árbir saiy men qyrqasy, taýy men ózeni tarihtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talai-talai ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saia bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tiis» - dep kórsetti Elbasymyz.
Memleket basshysy «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń mánin túsindire kelip bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Orta mektepte týǵan jerdiń tarihyn oqytý isine nazar aýdarady.
Tanymal tarihshy Mámbet Qoigeldiev «Týǵan jer» baǵdarlamasyn aýyldyq jerdegi mektepterde uiymdastyrýdyń tómendegidei qyzyqty baǵdarlamasyn usynady.
Mekteptegi tarihshy muǵalimder: «Bul aýylda qandai zirat bar? Jalpy aýyl qashan paida bolǵan? Negizin qalaǵan kimder? Bul aýyl qandai joldan ótti? Aýylda qandai myqty áýletter bar? Olardyń tarihy qalai jalǵasty?» degen máseleler tóńireginde zertteýler júrgizýi kerek.
Geografiia páni muǵalimderi: «Aýyldaǵy taý, tóbe, ózen, kóshe qalai paida bolǵan? Bastaýyn qaidan alady, sońy qaidan tuiyqtalady?» degen suraqtarǵa jaýap izdeidi. Til jáne ádebiet páni ustazdary: «ol taý men ózen ne sebepti bulai atalady? Etimologiialyq máni qaida jatyr?» degen máseleniń tamyryn ajyratady.
Biologiia páni oqytýshylary: «Aýylda qansha túrli ósimdikter ósedi, onyń ishinde dárilik shópter bar ma, bul ósimdikter basqa aimaqtarda kezdese me?» degen saýaldy zertteidi.
Osy saýaldardyń negizinde búkil aýyldar qatysatyn aýdandyq baiqaý ótkiziledi. Sodan soń oblystyq, eń sońynda respýblikalyq konkýrs ótip, nátijesi jaýapty ministrlik basshysymen qorytyndylanady. Eljandylyqqa, ultjandylyqqa tárbieleý osylai bastalady. Sonda el týraly túsinik osylai qalyptasady.
Tarihshy ǵalymnyń osy qarapaiym usynystarynyń ózi-aq jergilikti jerde ólketanýshylyq jumystardy qalai uiymdastyrýǵa baǵyt berip turǵandai.
Bul baǵytta elimizdiń mektepterinde burynnan qalyptasqan tájiribe bar. Qazaqstanda tarihi ólketanýdy jastar tárbiesinde paidalaný tájiribesi keshegi ótken keńestik dáýirde birshama táýir júrgizilgenin moiyndaýymyz kerek. Keńes dáýirinde barlyq mektepterde, arnaýly orta jáne joǵary oqý oryndarynda tarihi, ólketaný, revoliýtsiialyq, jaýyngerlik dańq, arheologiialyq, etnografiialyq t.b. murajailar kóp boldy. Olardyń jumystary jaqsy deńgeide uiymdastyrylyp, ortalyqtan úilestirilip, baqylanyp otyrdy. Osyndai tárbie oshaqtarynda túrli seminarlar, konferentsiialar, ekskýrsiialar, lektoriiler t.b. jumys túrleri uiymdastyrylyp jastardy tárbieleýde paidalanyldy. Olar tek sol zamannyń talabyna sai kommýnistik ideologiiaǵa jumys istedi.
Keńestik zamandaǵy ólketaný jumystaryn jastar tárbiesinde paidalanǵan tiimdi tájiribeniń paidaly tustarynan qazir de bas tartpaýymyz kerek. Sotsializmnen jańa demokratiialyq qoǵamǵa ótý kezeńinde ólketaný jumystary álsirep qalǵany anyq. Ekonomikamyz kóterilip saiasi-tarihi sanamyz jańǵyra bastaǵan tusta qazirgi zaman talabyna sai bul saladaǵy jumystar qaita jandana bastady.
Ólketaný arqyly jastardy otansúigishtikke tárbieleýdiń bir joly -týǵan aimaqtyń arheologiialyq eskertkishterimen tanystyrý. Daladan tabylǵan kólemi úlken, aýyr salmaqty zattai eskertkishterdi murajaiǵa ákelip qoia almaitynymyz belgili. Olardy sol ornalasqan jerlerge baryp qana kóre alamyz. Árbir jas óziniń kishi Otany - týǵan aimaǵynda tarihtan qalǵan qandai jádigerler baryn, olardyń mán-mańyzyn bilgende ǵana týǵan ólke tarihyn bilýge, qurmetteýge degen sezimi oianady.
Máselen, Astana tóńireginde osyndai birneshe tarihi oryndar bar. Elordadan 123 shaqyrym jerde ortaǵasyrlyq «Bytyǵai» kesenesiniń orny tur.
Astananyń irgesinde, Ilinka aýyly mańynda «Bozoq» qalashyǵynyń orny elordanyń myń jyldyq tarihy barynyń kýási bolyp otyr.
Ereimentaý aýdanynda ǵun-túrki dáýirin qamtityn «Qumai túrktik arheologiialyq-etnografiialyq eskertkishi» 2009 jyly ashyldy.
Elordanyń oqýshy jáne stýdent jastaryn osyndai tarihi-mádeni eskertkishter ornalasqan jerlerge aparyp, el men jer tarihyna degen sezimderin oiatý mańyzdy isterdiń biri.
Osyndai baǵytta tálim-tárbie alǵan joǵary oqý ornyn bitirgen mamandar ári qaraiǵy ómirinde (kásipkerlikte, memlekettik t.b. qyzmette bolsyn) eli men jeriniń tarihyn bilýde, nasihattaýda jáne qurmetteýde beitarap qalmaidy.
Elbasy týǵan jerdiń tarihyn tek mektepte oqytýmen shektelmei, «Týǵan jer» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa sheneýnikterdi, kásipkerlerdi, ziialy qaýymdy, jastardy jumyldyrýdy tapsyrdy. Prezident bul jumys jergilikti bilik ókilderiniń mindeti ekenin kórsetip berdi. Buryn ólketanýshylyq jumystar negizinen mektepke júktelip jáne jekelegen ólketanýshy adamdardyń úlesine tise endi, Prezident mundai mańyzdy iske búkil el, barlyq qaýym bolyp qatysýǵa shaqyryp otyr.
Elbasymyz úndeý arnaǵan ziialy qaýym ókilderi eńbek etetin bizdiń Memleket tarihy institýtynyń ǵalymdary ózderiniń negizgi zertteý jumystarymen qatar ólketaný jumystaryn nazardan tys qaldyrǵan emes.
Atap aitqanda osydan bes-alty jyl buryn Soltústik Qazaqstan oblysy Esil aýdanynyń bir aýylynyń tarihynan syr shertetin - «Aqtas - degen aýyl bar» jáne Astana qalasynyń irgesindegi irgeli qonystardyń bir - «Talapker» aýyly týraly (2011 j.) ólketanýshylyq sipattaǵy kitaptaryn shyǵardy.
Institýt ujymy aldaǵy ýaqytta da Elbasy usynǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa ózderiniń laiyqty úlesin qosady dep sendiremiz.
Seiitqali Jahiiauly DÚISEN,
Memleket tarihy institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri,
pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty
