قۇستاردىڭ بەرٸ ەدەمٸ

قۇستاردىڭ بەرٸ ەدەمٸ. الايدا سۇلۋلىعى ەلدەن ەرەك, عاجايىپ جاراتىلىس يەلەرٸ تۋرالى سٶز باسقا. بولمىسى بٶلەك, كەسٸن-بەينەسٸ كٶز اربايتىن, ەلەمدەگٸ ەڭ ەدەمٸ قۇستار تۋرالى بٸلەسٸز بە?

دوستار, ەربٸر قۇس ٶزٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸمەن ەدەمٸ عوي. بٸراق مەنٸڭ ويىمشا, تاۋىس - قۇستار اراسىنداعى كٶركەمدٸك تٶرەسٸ. حاس سۇلۋلىق پەن تەكاپپارلىقتىڭ سيمۆولى. دوستار بٸلەمٸسٸڭدەر, كٶپتەگەن ەلدەر تاۋىستى پاتشالىقتىڭ, ەۋليەلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قۇرمەتتەيدٸ ەكەن. ال وسى تاۋىستى باسقا قۇستاردان ەرەكشەلەپ, تارتىمدى ەتەتٸنٸ ونىڭ الىپ جەلدەتكٸش سەكٸلدٸ قاناتتارى مەن جامباس تۇسىندا ورنالاسقان قاۋىرسىنى بولسا كەرەك.

دوستار, سەندەر ەڭ ەدەمٸ ٷيرەكتٸ بٸلەمٸسٸزدەر? ەڭ ەدەمٸ ٷيرەك - ماندارينكا. ماندارينكا باسقا ٷيرەكتەردەن تەك سىرتقى سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, ٶزگەشە داۋىسىمەن دە ەرەكشەلەنەدٸ.

بالالار, سەندەر قىزعىش قۇس جايلى ەستٸپ پە ەدٸڭدەر? قىزعىش قۇس قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە كەزدەسەدٸ. قىزعىش قۇس ازداپ تىنىشتىق بۇزىلسا, "قىز-عى, قىز-عى" دەپ شۋ كٶتەرەدٸ ەكەن.

دوستار, بارلىق قۇس ٶزٸنٸڭ قاسيەتتەرٸمەن ەدەمٸ عوي. سول سەبەپتٸ مە, قازٸر قۇستار ازايىپ بارا جاتىر. قازٸر قۇستاردىڭ كٶبٸ جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇر. ٶتٸنٸش, قۇستاردى قورعاۋ بارشامىزعا ورتاق ٸس. مەن ٶز شىعارمامدى ماحامبەت ٶتەمٸسۇلىنىڭ "قىزعىش قۇس" اتتى ٶلەڭٸمەن اياقتاعىم كەلٸپ وتىر:

اۋ, قىزعىش قۇس, قىزعىش قۇس,
قاناتىڭ قاتتى, موينىڭ بوس.
يساتايدان ايرىلىپ,
جالعىزدىقپەن بولدىم دوس.
اۋ, قىزعىش قۇس, قىزعىش قۇس!
ەل قورعانى مەن ەدٸم.
مەن دە ايرىلدىم ەلٸمنەن;
كٶل قورعانى سەن ەدٸڭ,
سەن دە ايرىلدىڭ كٶلٸڭنەن.
اسپاندا ۇشقان قىزعىش قۇس!
سەنٸ كٶلدەن ايىرعان -
لاشىن قۇستىڭ تەپكٸنٸ.
مەنٸ ەلدەن ايىرعان -
حان جەڭگٸردٸڭ ەكپٸنٸ.
ايتىپ - ايتپاي نەمەنە,
قۇسارلىقپەن ٶتتٸ عوي,
ماحامبەتتٸڭ كٶپ كٷنٸ!

ەڭبەكقور قۇس - قارلىعاش

قۇستاردىڭ تابيعاتتا الار ورنى ەرەكشە. قۇستار اسپاندا قالىقتاپ ۇشادى. بەينە بٸر ەركٸندٸكتٸ, ازاتتىقتى ەيگٸلەيتٸندەي اسپانداپ سامعايدى. نەگٸزٸندە قۇستاردىڭ الۋان تٷرٸ بار. وسى الۋان تٷرلٸ قۇستاردىڭ ٸشٸندە ادام بالاسىنا ەڭ  جاقىنى - قارلىعاش. قارلىعاش جايلى ايتا كەتەتٸن بولسام:

قارلىعاش - ايىر قۇيرىقتى, قاناتتارى ۇزىن ەرٸ ۇزىن كەلەتٸن, شاعىن دەنەلٸ قارا الا قۇس. قارلىعاش سٶزٸ "قارا" "الا"  "قۇس" دەگەن سٶزدەردٸڭ كٸرٸگۋٸنەن شىققان. قارلىعاشتىڭ باسقا قۇستاردان ايىرماشىلىعى-جەمٸن ۇشىپ جٷرٸپ ۇستايدى. سۋدى دا ۇشىپ جٷرٸپ ٸشەدٸ ەكەن. بٷكٸل ەلەمدە قارلىعاشتىڭ 80 تٷرٸ بار ەكەن. قارلىعاش پايدالى قۇس. زيياندى شىبىن-شٸركەيدٸ ٶتە كٶپ جەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدا كەلتٸرەدٸ. قارلىعاشتار جىلىنا ەكٸ رەت جۇمىرتقالايدى. التى-جەتٸ كٷننەن سوڭ جاساپ بٸتٸرگەن ۇياسىنا 3-تەن 7-گە دەيٸن جۇمىرتقا سالادى. ەكٸ-ٷش اپتادا بالاپان باسىپ شىعارادى. نەگٸزٸندە اتا-بابالارىمىز قارلىعاشتى ەرتەدەن جاقسى كٶرگەن.

قارلىعاشتاي سٷيكٸمدٸ, ەڭبەكقور, اقىلدى بولسىن دەپ قىزدارىنا "قارلىعاش" دەپ ات قويعان. قارلىعاشقا كٶپتەگەن اڭىز ەرتەگٸ, ماقال-مەتەل, جۇمباقتار, جىر جولدارىن ارناعان. اڭىز ەرتەگٸلەردە قارلىعاشتىڭ ادامدارعا جاساعان كٶمەگٸ سيپاتتالادى. مىسالى, "قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر?" ەرتەگٸسٸ, تٶلە بيدٸڭ قالاي "قارلىعاش بي" اتانعانى تۋرالى ايتىلسا, ماقال-مەتەلدەردە قارلىعاشتىڭ ادام مەن شىن دوس ەكەنٸ, ونىڭ جٷيرٸك ەكەنٸ جايلى ايتىلادى. مىسالى,"ۇشقاندا قارلىعاش وزار, سايراعاندا ساندۋعاش وزار", "ادام دوسى - قارلىعاش" جەنە تاعى باسقا ماقال-مەتەلدەر ٶتە كٶپ. قارلىعاشقا قاتىستى كٶپتەگەن ىرىم-جورامالدار دا بار. مىسالى: قارلىعاش بيٸكتەپ ۇشسا - كٷن اشىق بولادى. جەر باۋىرلاپ ۇشسا - جاڭبىر جاۋادى. تٷسٸندە قارلىعاش كٶرسەڭ, باقىتقا كەنەلەسٸڭ...

بەلگٸلٸ قازاق اقىندارى قارلىعاشقا ارناپ تالاي جىر جازعان. مىسالى, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ "قارلىعاشىم, كەلدٸڭ  بە?", تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ "قارلىعاشتار", تەكەن ەلٸمقۇلوۆتىڭ "قارلىعاش" اتتى شىعارمالارى بار.

ولاي بولسا, دوستار, قارلىعاشتى قورعاۋ - بارشامىزعا ورتاق ٸس. مەن شىعارمامدى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ "قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?" ٶلەڭٸمەن اياقتاعىم كەلٸپ :

قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە, قارشىعادان ساۋمىسىڭ?
امان - ەسەن جەتتٸڭ بە, ايىر قۇيرىق ناۋ - قۇسىم?
ورالدىڭ با, تاعى دا ٶزٸڭ ٶسكەن ۇياعا,
ورالدىڭ با, سٷيٸكتٸم, ەكەۋٸڭ دە بارمىسىڭ?
قارلىعاشىم, بۇ قالاي, قايدا كەتكەن سەرٸگٸڭ?
زييانى جوق زييالىم, ٶكپەلەتتٸ سەنٸ كٸم?
... تٷسٸنٸكتٸ, سٷيٸكتٸم, تٷسٸنٸكتٸ ايتپا ەندٸ,
تۇمار قۇسىم كەتكەن - اۋ تىرناعىندا پەرٸنٸڭ.
(و جىلى بٸز اۋىلدا وڭاشا ٷيدە تٷرعانبىز)
جاز دا ٶتٸپ بارادى, قارلىعاشىم جٷر جالعىز,
كٶزدٸ اشىپ - جۇمعانشا كٶسەۋٸن اپ قولىنا
جەتٸپ كەلدٸ بٸر كٷنٸ جەل ٷرلەگەن سىردان كٷز.
عانيبەت قوي, شٸركٸن - اي, شۋىلداساڭ ۇلارداي,
قيىن ەكەن جالعىزدىق قييادا ٶسكەن شىنارداي,
جالعىز قايتتى سول جىلى, جالعىز قايتتى جىل قۇسى,
جۇمىرتقا دا تابا الماي, بالاپان دا شىعارماي.
قاراۋىتىپ كٶز الدىم, قاراپ تۇرمىن دوسىما,
- قارلىعاشىم, قايتا ورال مەكەنٸڭە, شوشىما.
ەجەم مەنٸڭ كٷيبەڭدەپ, كٷبٸردەپ جٷر اۋلادا,
- و, بەتشاعار ٶمٸر - اي, ٶمٸر دەيتٸن وسى دا!..

قاسيەتتٸ قۇس - بٷركٸت

قۇستار, تابيعاتتىڭ ەڭ پايدالى بٶلشەگٸ. قۇستار زيياندى قۇرت-قۇمىرسقا, شىبىن-شٸركەيدٸ جەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ٷلكەن پايدا ەكەلەدٸ. نەگٸزٸندە قۇستار جايلى اڭىز ەڭگٸمەلەر, جىر-داستاندار, ماقال-مەتەلدەر ٶتە كٶپ. سونىڭ بٸرٸ بٷركٸت تۋرالى: ”بٷركٸت پەن ونىڭ بالاپاندارى” جەنە ”بٷركٸت اتا تۋرالى اڭىز” جەنە تاعى باسقا دا اڭىز-ەڭگٸمەلەر ٶتە كٶپ.

دوستار, بٸلەمٸسٸڭدەر, «قىران» دەگەن سٶز لاتىن تٸلٸنەن اۋدارعاندا «التىن قىران»  دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ ەكەن. قىران بٷركٸتتٸ اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن-اق قۇرمەتتەگەن. قىرانداي مىقتى, جٸگەرلٸ, قايسار بولسىن دەپ ۇلدارىنىڭ اتىڭ سۇڭقار, بٷركٸت دەپ قويعان ەكەن. قىران بٷركٸت مىقتىلىقتىڭ, قايسارلىقتىڭ, ەركٸندٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  تۋىنداعى بٷركٸت بەينەسٸ ازاتتىق ايبىنى رەتٸندە بەينەلەنگەن. دوستار, ٶزدەرٸڭ بٸلەتٸندەي, قىران قۇس جەتٸ قازىناننىڭ بٸرٸ سانالادى. سول سەبەپتٸ بٸز بٷركٸتتٸ «قاسيەتتٸ قۇس» دەپ اتايمىز. بٷركٸت تۋرالى ماقال-مەتەلدەر بار ٶتە كٶپ. مىسالى, «بٷركٸت ساڭقىلداسا, كيٸك كٷيبەكتەيدٸ», «بٷركٸت  قارتايسا - تىشقانشىل» تاعى باسقا دا ماقال- مەتەلدەر بار. وسى قىران قۇس جايلى كٶپتەگەن اقىنداردىڭ شىعارعان ٶلەڭدەرٸ دە بار. مىسالى, سىرباي مەۋلەنوۆتىڭ «بٷركٸت», سەبيت مۇقانوۆ «تاۋ بٷركٸتتەرٸ», اباي قۇنانبايۇلىنىڭ «قىران بٷركٸت نەگە المايدى, سالسا باپتاپ» جەنە تاعى كٶپتەگەن اقىنداردىڭ شىعارمالارى بار.

«قۇستار-بٸزدٸڭ دوسىمىز»  دەگەن دانا سٶز بار عوي. وسى سٶزدٸ ەستەن شىعارماۋىمىز جەنە قۇستاردى قورعاپ جٷرۋٸمٸز كەرەك. مەن ٶز شىعارمامدى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ «قىران بٷركٸت نەگە المايدى, سالسا باپتاپ»  ٶلەڭٸمەن اياقتاعىم كەلٸپ وتىر:

 قىران بٷركٸت نە المايدى, سالسا باپتاپ,

 جۇرت جٷر عوي كٷيكەنتاي مەن قارعا ساقتاپ

قىران شىقسا قيياعا, جٸبەرەدٸ

 ولار دا ەكٸ قۇسىن ەكٸ جاقتاپ.

قارقىلداپ قارعا قالماس ارت جاعىنان,

 كٷيكەنتايى ٷستٸندە شىقىلىقتاپ.

 ٶزٸ المايدى, قىرانعا الدىرمايدى,

كٷنٸ بويى شابادى بوس سالاقتاپ.

تيٸپ-شىعىپ, ىزا قىپ, ۇستاتپاسا,

قۋانار يەلەرٸ سوندا ىرجىقتاپ.

نە تاپتىق مۇنىمەنەن دەگەن جان جوق,

تٷنٸ بويى كٷپٸلدەر قۇسىن ماقتاپ.

باسقا سايا, جانعا ولجا دەنەمە جوق,

 قايران ەل وسىنىمەن جٷر دالاقتاپ.

***

قۇستار - ەرەكشە جاراتىلىس يەسٸ. بٸراق تا قۇستاردىڭ بارلىعىنا بٸردەي تەن قاسيەت جوق دەسەم دە بولادى. مىسالى: كەيبٸر قۇستارعا ۇشۋدى بۇيىرماسا, كەيبٸر قۇستارعا جٷزۋدٸ بۇيىرماعان. ال, دوستار جٷزە الاتىن قۇستاردى بٸلگٸلەرٸڭ  كەلە مە? نەگٸزٸندە جٷزە الاتىن قۇستار كٶپ ەمەس. ولار: اققۋ, ٷيرەك, قاز.

دوستار, بٸلەمٸسٸڭدەر اققۋ ٶتە ەدەمٸ قۇس قوي. اققۋلار كٶبٸنە ادامدار بارا المايتىن جەردە مەكەندەيدٸ ەكەن. اققۋ قۇسىن نەگٸزٸندە ماحاببات قۇسى دەسەم دە بولادى. اققۋ كيەلٸ قۇس, ونى اتۋعا بولمايدى. اققۋدى "قۇس پاتشاسى" دەيدٸ. سەۋٸردٸڭ اياعىندا ورالادى. ۇياسىن اققۋ سۋى تازا, تۇششى كٶل جاعاسىنا سالادى. 3-7 جۇمىرتقانى 35-40 كٷن باسىپ شىعارادى. بٸر ەرەكشەلٸگٸ جۇپتارىن ٶلگەنشە جازبايدى. اققۋ كيەلٸ قۇس بولعاندىقتان, ول جايلى ماقال - مەتەلدەردە جەتەرلٸك. سونىڭ بٸرٸ: «اققۋدى اتپا, دوستىقتى ساتپا». وسى ماقالدىڭ ٶزٸندە قانشاما مەن-ماعىنا جاتىر. اققۋدى اتۋعا بولمايتىنىن, ول قۇس قاسيەتتٸ ەكەنٸن استارلاپ ايتىپ تۇر.

دوستار, بەرٸمٸز قۇستاردى ٷنەمٸ قورعاپ جٷرەيٸك. ەكەم ماگان ٷنەمٸ: قۇستاردى قورعاپ جٷر, قۇستار بٸزدٸڭ دوسىمىز دەپ ايتىپ وتىرادى. دوستار, قۇستاردى ايالاپ, قورعايىق. قۇستار بٸزدٸڭ - دوسىمىز! مەن شىعارمامدى ٶزٸمنٸڭ جٷرەك جاردى ٶلەڭٸممەن اياقتاعىم كەلٸپ وتىر:

اققۋلارعا جەتپەيدٸ,

جەر, كٶكتە بار تازالىق.

بٸر كٶرسەڭ شاتتىق كٶپ دەيدٸ.

كٶڭٸلٸڭ قالار تازارىپ.

تٶلەگەنوۆا جۇلدىزاي جاراسقاليقىزى,

باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانى,

ايدارحان جالپى ورتا بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەبٸنٸڭ 6-سىنىپ وقۋشىسى