Qustardyń bári ádemi. Alaida sulýlyǵy elden erek, ǵajaiyp jaratylys ieleri týraly sóz basqa. Bolmysy bólek, kesin-beinesi kóz arbaityn, álemdegi eń ádemi qustar týraly bilesiz be?
Dostar, árbir qus óziniń erekshelikterimen ádemi ǵoi. Biraq meniń oiymsha, taýys - qustar arasyndaǵy kórkemdik tóresi. Has sulýlyq pen tákapparlyqtyń simvoly. Dostar bilemisińder, kóptegen elder taýysty patshalyqtyń, áýlieliktiń belgisi retinde qurmetteidi eken. Al osy taýysty basqa qustardan erekshelep, tartymdy etetini onyń alyp jeldetkish sekildi qanattary men jambas tusynda ornalasqan qaýyrsyny bolsa kerek.
Dostar, sender eń ádemi úirekti bilemisizder? Eń ádemi úirek - mandarinka. Mandarinka basqa úirekterden tek syrtqy sulýlyǵymen ǵana emes, ózgeshe daýysymen de erekshelenedi.
Balalar, sender qyzǵysh qus jaily estip pe edińder? Qyzǵysh qus Qazaqstannyń barlyq óńirinde kezdesedi. Qyzǵysh qus azdap tynyshtyq buzylsa, "qyz-ǵy, qyz-ǵy" dep shý kóteredi eken.
Dostar, barlyq qus óziniń qasietterimen ádemi ǵoi. Sol sebepti me, qazir qustar azaiyp bara jatyr. Qazir qustardyń kóbi joiylyp ketý aldynda tur. Ótinish, qustardy qorǵaý barshamyzǵa ortaq is. Men óz shyǵarmamdy Mahambet Ótemisulynyń "Qyzǵysh qus" atty óleńimen aiaqtaǵym kelip otyr:
Aý, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus,
Qanatyń qatty, moinyń bos.
Isataidan airylyp,
Jalǵyzdyqpen boldym dos.
Aý, qyzǵysh qus, qyzǵysh qus!
El qorǵany men edim.
Men de airyldym elimnen;
Kól qorǵany sen ediń,
Sen de airyldyń kólińnen.
Aspanda ushqan qyzǵysh qus!
Seni kólden aiyrǵan -
Lashyn qustyń tepkini.
Meni elden aiyrǵan -
Han Jáńgirdiń ekpini.
Aityp - aitpai nemene,
Qusarlyqpen ótti ǵoi,
Mahambettiń kóp kúni!
Eńbekqor qus - qarlyǵash
Qustardyń tabiǵatta alar orny erekshe. Qustar aspanda qalyqtap ushady. Beine bir erkindikti, azattyqty áigileitindei aspandap samǵaidy. Negizinde qustardyń alýan túri bar. Osy alýan túrli qustardyń ishinde adam balasyna eń jaqyny - qarlyǵash. Qarlyǵash jaily aita ketetin bolsam:
Qarlyǵash - aiyr quiryqty, qanattary uzyn ári uzyn keletin, shaǵyn deneli qara ala qus. Qarlyǵash sózi "qara" "ala" "qus" degen sózderdiń kirigýinen shyqqan. Qarlyǵashtyń basqa qustardan aiyrmashylyǵy-jemin ushyp júrip ustaidy. Sýdy da ushyp júrip ishedi eken. Búkil álemde qarlyǵashtyń 80 túri bar eken. Qarlyǵash paidaly qus. Ziiandy shybyn-shirkeidi óte kóp jep, aýyl sharýashylyǵyna paida keltiredi. Qarlyǵashtar jylyna eki ret jumyrtqalaidy. Alty-jeti kúnnen soń jasap bitirgen uiasyna 3-ten 7-ge deiin jumyrtqa salady. Eki-úsh aptada balapan basyp shyǵarady. Negizinde ata-babalarymyz qarlyǵashty erteden jaqsy kórgen.
Qarlyǵashtai súikimdi, eńbekqor, aqyldy bolsyn dep qyzdaryna "Qarlyǵash" dep at qoiǵan. Qarlyǵashqa kóptegen ańyz ertegi, maqal-mátel, jumbaqtar, jyr joldaryn arnaǵan. Ańyz ertegilerde qarlyǵashtyń adamdarǵa jasaǵan kómegi sipattalady. Mysaly, "Qarlyǵashtyń quiryǵy nege aiyr?" ertegisi, Tóle bidiń qalai "Qarlyǵash bi" atanǵany týraly aitylsa, maqal-mátelderde qarlyǵashtyń adam men shyn dos ekeni, onyń júirik ekeni jaily aitylady. Mysaly,"ushqanda qarlyǵash ozar, sairaǵanda sandýǵash ozar", "adam dosy - qarlyǵash" jáne taǵy basqa maqal-mátelder óte kóp. Qarlyǵashqa qatysty kóptegen yrym-joramaldar da bar. Mysaly: Qarlyǵash biiktep ushsa - kún ashyq bolady. Jer baýyrlap ushsa - jańbyr jaýady. Túsinde qarlyǵash kórseń, baqytqa kenelesiń...
Belgili qazaq aqyndary qarlyǵashqa arnap talai jyr jazǵan. Mysaly, Muqaǵali Maqataevtyń "Qarlyǵashym, keldiń be?", Tumanbai Moldaǵalievtyń "Qarlyǵashtar", Táken Álimqulovtyń "Qarlyǵash" atty shyǵarmalary bar.
Olai bolsa, dostar, qarlyǵashty qorǵaý - barshamyzǵa ortaq is. Men shyǵarmamdy Muqaǵali Maqataevtyń "Qarlyǵashym, keldiń be?" óleńimen aiaqtaǵym kelip :
Qarlyǵashym, keldiń be, qarshyǵadan saýmysyń?
Aman - esen jettiń be, aiyr quiryq naý - qusym?
Oraldyń ba, taǵy da óziń ósken uiaǵa,
Oraldyń ba, súiiktim, ekeýiń de barmysyń?
Qarlyǵashym, bu qalai, qaida ketken serigiń?
Ziiany joq ziialym, ókpeletti seni kim?
... Túsinikti, súiiktim, túsinikti aitpa endi,
Tumar qusym ketken - aý tyrnaǵynda periniń.
(O jyly biz aýylda ońasha úide túrǵanbyz)
Jaz da ótip barady, qarlyǵashym júr jalǵyz,
Kózdi ashyp - jumǵansha kóseýin ap qolyna
Jetip keldi bir kúni jel úrlegen syrdan kúz.
Ǵanibet qoi, shirkin - ai, shýyldasań ulardai,
Qiyn eken jalǵyzdyq qiiada ósken shynardai,
Jalǵyz qaitty sol jyly, jalǵyz qaitty jyl qusy,
Jumyrtqa da taba almai, balapan da shyǵarmai.
Qaraýytyp kóz aldym, qarap turmyn dosyma,
- Qarlyǵashym, qaita oral mekenińe, shoshyma.
Ájem meniń kúibeńdep, kúbirdep júr aýlada,
- O, bátshaǵar ómir - ai, ómir deitin osy da!..
Qasietti qus - búrkit
Qustar, tabiǵattyń eń paidaly bólshegi. Qustar ziiandy qurt-qumyrsqa, shybyn-shirkeidi jep, aýyl sharýashylyǵyna úlken paida ákeledi. Negizinde qustar jaily ańyz áńgimeler, jyr-dastandar, maqal-mátelder óte kóp. Sonyń biri búrkit týraly: ”Búrkit pen onyń balapandary” jáne ”Búrkit ata týraly ańyz” jáne taǵy basqa da ańyz-áńgimeler óte kóp.
Dostar, bilemisińder, «qyran» degen sóz latyn tilinen aýdarǵanda «Altyn qyran» degen maǵynany bildiredi eken. Qyran búrkitti ata-babalarymyz erteden-aq qurmettegen. Qyrandai myqty, jigerli, qaisar bolsyn dep uldarynyń atyń Suńqar, Búrkit dep qoiǵan eken. Qyran búrkit myqtylyqtyń, qaisarlyqtyń, erkindiktiń belgisi. Qazaqstan respýblikasynyń týyndaǵy búrkit beinesi azattyq aibyny retinde beinelengen. Dostar, ózderiń biletindei, qyran qus jeti qazynannyń biri sanalady. Sol sebepti biz búrkitti «qasietti qus» dep ataimyz. Búrkit týraly maqal-mátelder bar óte kóp. Mysaly, «búrkit sańqyldasa, kiik kúibekteidi», «búrkit qartaisa - tyshqanshyl» taǵy basqa da maqal- mátelder bar. Osy qyran qus jaily kóptegen aqyndardyń shyǵarǵan óleńderi de bar. Mysaly, Syrbai Máýlenovtyń «Búrkit», Sábit Muqanov «Taý búrkitteri», Abai Qunanbaiulynyń «Qyran búrkit nege almaidy, salsa baptap» jáne taǵy kóptegen aqyndardyń shyǵarmalary bar.
«Qustar-bizdiń dosymyz» degen dana sóz bar ǵoi. Osy sózdi esten shyǵarmaýymyz jáne qustardy qorǵap júrýimiz kerek. Men óz shyǵarmamdy Abai Qunanbaiulynyń «Qyran búrkit nege almaidy, salsa baptap» óleńimen aiaqtaǵym kelip otyr:
Qyran búrkit ne almaidy, salsa baptap,
Jurt júr ǵoi kúikentai men qarǵa saqtap
Qyran shyqsa qiiaǵa, jiberedi
Olar da eki qusyn eki jaqtap.
Qarqyldap qarǵa qalmas art jaǵynan,
Kúikentaiy ústinde shyqylyqtap.
Ózi almaidy, qyranǵa aldyrmaidy,
Kúni boiy shabady bos salaqtap.
Tiip-shyǵyp, yza qyp, ustatpasa,
Qýanar ieleri sonda yrjyqtap.
Ne taptyq munymenen degen jan joq,
Túni boiy kúpilder qusyn maqtap.
Basqa saia, janǵa olja dáneme joq,
Qairan el osynymen júr dalaqtap.
***
Qustar - erekshe jaratylys iesi. Biraq ta qustardyń barlyǵyna birdei tán qasiet joq desem de bolady. Mysaly: keibir qustarǵa ushýdy buiyrmasa, keibir qustarǵa júzýdi buiyrmaǵan. Al, dostar júze alatyn qustardy bilgileriń kele me? Negizinde júze alatyn qustar kóp emes. Olar: aqqý, úirek, qaz.
Dostar, bilemisińder aqqý óte ádemi qus qoi. Aqqýlar kóbine adamdar bara almaityn jerde mekendeidi eken. Aqqý qusyn negizinde mahabbat qusy desem de bolady. Aqqý kieli qus, ony atýǵa bolmaidy. Aqqýdy "qus patshasy" deidi. Sáýirdiń aiaǵynda oralady. Uiasyn aqqý sýy taza, tushy kól jaǵasyna salady. 3-7 jumyrtqany 35-40 kún basyp shyǵarady. Bir ereksheligi juptaryn ólgenshe jazbaidy. Aqqý kieli qus bolǵandyqtan, ol jaily maqal - mátelderde jeterlik. Sonyń biri: «aqqýdy atpa, dostyqty satpa». Osy maqaldyń ózinde qanshama mán-maǵyna jatyr. Aqqýdy atýǵa bolmaitynyn, ol qus qasietti ekenin astarlap aityp tur.
Dostar, bárimiz qustardy únemi qorǵap júreiik. Ákem magan únemi: qustardy qorǵap júr, qustar bizdiń dosymyz dep aityp otyrady. Dostar, qustardy aialap, qorǵaiyq. Qustar bizdiń - dosymyz! Men shyǵarmamdy ózimniń júrek jardy óleńimmen aiaqtaǵym kelip otyr:
Aqqýlarǵa jetpeidi,
Jer, kókte bar tazalyq.
Bir kórseń shattyq kóp deidi.
Kóńiliń qalar tazaryp.
Tólegenova Juldyzai Jarasqaliqyzy,
Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdany,
Aidarhan jalpy orta bilim beretin mektebiniń 6-synyp oqýshysy
