Halqymyzdyń ótkeni handarymyzdyń tarihymen tyǵyz bailanysty. Ajyramaityn egiz uǵymǵa jatqyzý artyq emes. Ótkenimizdi zerdelegen tusta el tarihynyń, ony bilegen handarymyzdyń taǵdyrlarynyń anyǵynan kúńgirt tustary mol ekenine kózimiz jetip keledi. Ol maqsatty túrde júrgizilgen ideologiialyq jumystyń jemisi bolǵanyn qazir túsindik.
Bilmeýdiń saldarynan ózimizdiń ótkenimizdi dattap, el bilegen basshylarymyzdy mansuq ettik. Sondai asyldarymyzdyń biri - Jáńgir Bókeiuly. Jáńgir handy maqtaýshylar bar, dattaýshylarymyz olardan eki ese kóp. Eńbegine sai tiisti baǵasyn ala almai júrgen Jáńgir hanymyz kim? Bul suraqqa tolyqqandy jaýap berýge óremiz jetpes. Biraq qoldan kelgenshe tamshydai bolsada úlesimizdi qosýdy paryz sanadym.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý úrdisine sai qolymyzdaǵy bar materialdardy paidalanyp, jurtshylyqqa óz kózqarasymdy jetkizýge tyrystym Paidalanǵan derekter Tilekqabyl Boranǵaliulynyń «Jáńgir Han» kitabynan jáne Respýblikalyq memlekettik muraǵat, Astrahan oblystyq muraǵatynan, Oral oblysynyń muraǵaty, Bókei ordasy murajaiynan alyndy.
Jáńgir hanǵa baǵa berý úshin ol kisini adami turǵydan bilýden bastamaqpyz. Bókei han murager bolýǵa Táýke, Ádil, Jáńgir, Meńdigerei atty uldarynyń arasynan óziniń tańdaýyn Atan áielinen kórgen Jáńgir balasyna turaqtaǵan. Áke balaǵa synshy degendei, bolashaq el basqarý qolynan keletin zerek, izdenimpaz, adamdarmen araqatynasta ózin ustai biletin, bilimge umtylysy bar, halyqtyń babyn taba biletinine senim bildirip, 10 jasar Jáńgirge úmit artýy tegin emes demekpiz. Áke úkilegen ulynyń tárbiesine erekshe kóńil aýdarǵan. Álemdik deńgeidegi bilimge ie bolý úshin tárbie men tálim alyp, joǵarǵy mádenietti qoǵamda ózin erkin ustap, mártebeli dárejede bolýy úshin qyzmet jasady. 1811 jyly Astrahannyń azamattyq gýbernatory bolyp taǵaiyndalǵan Stepan Semenovich Andreevskii úiinde jatqyzyp tárbie, tálim alýǵa jibergen. Stepan Semenovich Andreevskii 1760 jyly týǵan, adam dárigeri – otashy mamandyǵyn igerip polk dárigerliginen bastap Resei meditsina kollegiiasynyń múshesi, Peterbýrg dáriger-hirýrgtik akademiianyń direktory. Grozno jáne Kiev gýberniialarynyń gýbernatorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Isker de qarapaiym bolǵan. Hannyń muragerin shyn yqylasymen qabyldap, ońdy tárbie bergen.
Balalyq kezdegi kórgen mádeniettilik pen bilimge qumarlyq, kúndelikti oqýdy tabiǵi qajettiligine ainaldyrý bala Jáńgirdiń boiynda qalyptasyp, onyń ómirlik daǵdysyna ainaldy. Bilimge qumarlyq tolas tappaǵanyn baiqaimyz. Handyq dáreje kezinde pochta tasymalyn jolǵa qoiyp, Peterbýrg pen Astrahannan merzimdi basylymdy úzbei aldyryp oqyǵan. Olardyń qatarynda Resei ziialy qaýymynyń paidalanyp oqityny bedeldi «Otechestvennye Zapiski», «Sovremennik», «Severnaia pchela», «Jýrnal Ministerstva Narodnogo Prosvesheniia», «Posrednik», «Zemledelcheskaia gazeta», «Senatskie vedomosti» boldy. Qazaq halqynyń tarihy, Parsylyq , Turandyq elderdiń ótkeni, onyń ozyq oily adamdarynyń eńbegimen tanysqan. Ol jónindegi kitaptar jeke kitaphanasynyń bailyǵy sanalǵan. Jáńgir han qaitys bolǵannan keiin dúnie múlkin hattaǵan tizimde:
1. Shyǵys tilindegi kitaptar: 212 dana.
2. Orys tilindegi kitaptar: Uly Petrdiń 4 tomdyq tarihy, 15 tomdyq entsiklopediialyq leksikon 1842 jyly shyqqan, 16 tomdyq Zańdar jinaǵy bolǵandyǵy sózimizdiń aiqyn dáleli. Qazan ýniversitetinde bolǵanda Shyńǵys shejiresin jazǵan hannyń urpaǵy Anapmuhammed hannyń uǵyly Horezimdik Ábilǵazy Bahadurdyń «Shejire-i-tiýrk» kitabyn syiǵa alǵan.
Óz kezeginde Qazan ýniversitetine qazaq ultynyń tuńǵysh tarihshysy Myrza Haidar Dýlatidyń parsy tilinde jazylǵan moǵol handarynyń jylnamasy – «Tarihi -Rashidi» qoljazbasyn tabystady. Han aradaǵy bailanysty úzbei oqý ornyna 931 jyly jazylǵan Hamza bek Ál-Qasannyń arab tilindegi halyqtar shejiresin baian etetin «Tarihý-l-ýmami» kitabyn Nefizdiń parsy tilinde 1662 jyly jazylǵan meditsinalyq shyǵarmasy «Kitab tabin-l-maakidti», alǵashqy halifter tarihy jóninde Muhamed pen Ahmedtiń shyǵarmasyn, túrik tilindegi «Kitab nataidin Fýnýn» tarihi-filosofiialyq paiymdaryn syiǵa bergen. Bundai úlken ǵylymi mańyzy bar dúnielerdi syilaǵan hanǵa ýniversitettiń ǵylymi qaýymynyń usynysymen halyq aǵartý ministri Jihanger Bókeevti Imperatorlyq Qazan ýniversitetiniń qurmetti múshesi etip sailaǵan. Ol jóninde 1844 jyldyń shildesinde 6282 sandy buiryq shyqqan.
Biz hanymyzdyń hat alysyp, jii kezdesip úilerinde bolyp saliqaly áńgimelesetin adamdaryna jekelep toqtalar bolsaq, kóptegen ǵulamalarmen tyǵyz bailanysta bolǵanyn baiqaimyz. Olardyń biri januialyq qatynasta bolǵan Qazan ýniversitetiniń rektory Karl Fedorovich Fýkýs, ulty- nemis. Dáriger retinde Reseige kelgennen keiin halyqqa shipaly em jasaýmen qatar ǵylymmen shuǵyldanyp, imperiialyq joǵarǵy oqý ornynyń basshysyna deiingi baspaldaqqa kóterilgen. Jubaiy aqyn jandy Aleksandra Apehtina da eldiń salt- dástúrin zerdelegen ziialy adam. Ár kezde bul úidiń qadirli qonaǵy retinde, yntymaqty aralasta bolǵan.
Professor Fedor Erdman Jáńgir hanmen qol úzbei aralasyp turǵan. Onyń ǵylym salasyndaǵy eńbegine bas igen adamdardyń biri.
Fýkýstan keiingi rektor Nikolai Lobachevskii matematika ǵylymymen qatar ýniversitet kitaphanasynyń shyǵys qoryna kóne kitaptar men qoljazbalardy toltyrýǵa Jáńgirdiń kómegine súiengen. Hiýa, Buqar, Samarqandaǵy ǵylym jolyna qajetti tarihi qundylyǵy bar derekter alýǵa qumartqan. Jáńgir han da shyǵystanýshylar úshin asa qundy muralardy jinaqtap, Qazan odan asa Sankt-Peterbýrg kitaphanalaryna jetkizgen.
Ol kisi Túrik-tatar tiliniń ordinarlyq professory, Sankt – Peterbýrg ǵylym akademiiasynyń korrespondent múshesi. Londondaǵy Ulybritaniia jáne Irlandiia koroldigi, aziialyq qoǵamynyń Kopengagendegi soltústik antikvarshylar qoǵamynyń, basqa ǵylymi qoǵamdardyń múshesi, shyǵystanýshy Mirza Aleksandr Qazymbekpen arada jyly qatynastary ǵylymi yntymaqtastyqqa ulasty. Hannyń tapsyrmasymen jáne qarjylai qoldaýymen Qazymbektiń shyǵarǵan Musylmandardyń qysqasha zańtaný kitaby «Miýhtesseriýl – vikaet» musylmandar mektebinde klassikalyq shyǵarma retinde paidalanǵan. «Muqtasar» kitaby álemdik mańyzǵa ie musylmandyq ilim retinde qabyldanǵan.
Jáńgir hannyń tarihqa tereńdei úńilip zertteýler júrgizip, ol saladaǵy qundy derekter jinaǵandyǵynyń bir kórinisi 1844 jyly 21 qarashada tarihshy baron Biýler Jáńgirdiń kitaphanasynan qazaq tarihy jóninde bir kesh boiy oqyǵanyn jazǵan. «Vecher provel ia v chtenii raznyh pechatnyh i rýkopisnyh svedenii o kirgizah » dep jazǵan (T.Boranǵaliuly «Jáńgir han » 153- bet.)
Jáńgirdiń Qazan ýniversitetine tapsyrǵan «Tarihi-Rashidi» 224 bettik eki dápterin qoljazbasyn Shoqan men Veliaminov – Zernov ǵylymi negizge paidalanǵan.
Bilimge qushtar ǵylymi eńbektermen shuǵyldanǵan hanymyzdy qiianattaýǵa adamnyń aýzy barýy, ne jazýǵa qoly kóterilýi ekitalai. Jáńgir han mádeniettiligi men bilimdarlyǵyn álemge aty shyqqan ǵulama ǵalymdarmen kezdeskende aiqyn baiqatyp otyrǵan. Olarmen bilim salasynda teń dárejede sóilesip, talaidy tańdandyrǵan.
Solardyń biri nemis ǵalymy Derpt ýniversitetiniń himiia men farmatsiia ordinarlyq professory Karl Gebel myrza 1834 jyly sáýirde Reseige saiahat jolynda Naryn dalasyna kelgen. Hannyń sán –saltanatyna, tereń bilimi men ǵylymǵa degen qushtarlyǵyna tánti bolyp eline oralǵannan keiin «Ishki qazaq ordasynyń hany Jáńgir Bókeevtiń astanasyna sapar » ocherkin jazǵan. Onyń bir tusynda Jáńgir hannyń halqynyń arasynda joǵarǵy bedelge ie ekenin, erekshe yltipatymen syilaitynyn qamtyǵan: Edil -Jaiyq arasyn eki ai aralap Azǵyr óńirine kelgende, turǵyndary jat adamǵa at bergisi kelmei teris yńǵai kórsetedi. Handa qonaq bolyp attanarda «Jáńgir» dep aty jazylǵan qanjardy syilaǵandy, ony qinalǵan sátte «men hannyń dosymyn» dep kórsetken. Ony kórgender sol sátte oń qabaq tanytyp, qajetti máselesin kidirtpei sheship, qadirligi qonaǵyndai kútip qurmet jasaǵan. Osy sátte de sol daǵdymen qanjardy kórsetkende, bóten eldiń adamy dep qyryn qarap turǵandar kúrt ózgerip quraq ushyp qyzmet jasaǵan.
Ondai sátterdi handy jaqsy biletinder tarapynan aitylatyn.
Hanmen kóńili jarasqan tarihshy, diplomat, zańger baron Fedor Biýler Ordadaǵy jarasymdy tirlikti tamashalai júrip, han ózine aryz -ótinishpen kelgenderdi, ne qaralai júrginshiler men dáiimshilikke kelgenderdin qaisysynda alalmai dám usynyp qonaq etip jiberý dástúrlerine ainalǵanyn baiqap esteligine jazǵan. Han qazasyn estigende qaiǵyryp Jáńgir týraly: « Preobrazovatel Vnýtrennei Ordy » dep biregei saiasatkerden aiyrylǵanǵa ókinish bildirgen.
Jáńgir han qazaq tarihyn jazýshy ǵalym Aleksei Iraklievich Levshinmen dostyq qatynasta bolsa, ózimizdiń súiiktimizge ainalǵan Aleksandr Sergeevich Pýshkinmen de kezdesip aralarynda joldastyq qatynas ornaǵan.
Jaqsyny kórýge, oqymysty ǵalymdarmen aralasýǵa yńtyzarlyǵy áserinen ataqty jihankez, tabiǵat tamyrshysy Evropa, Aziia qurlyqtaryn geografiialyq mejelegen nemis ǵalymy Aleksandr fon Gýmboldpen kezdesip áńgimelesti. Onyń sátin keltirgen dosy Orys armiiasynyń polkovnigi, 1812 jyly soǵysta qalmaq polkin basqaryp Parijge deiin barǵan, Hosheýt qalmaq ordasynyń bileýshisi Serbedjab Týmenov bolatyn.
Óz deńgeiine jetpesede, halqynyń bilimge umtylýyn ańsaǵan jáne sol jolda qyzmet jasaǵanyna tarih kýá Hannyń:
– Bizde, qazaqqa da bir nársege den qoiyp, bilim alyp, qarańǵylyq halden shyǵatyn kez jetti. Bul istiń bastamasyn men mektep ashý arqyly júzege asyrǵym keledi,- dep tolqyp sóilegeni kóp jáitti túsindiredi.
Qazaq jastarynyń arasynda qoǵamdy jaqsartý baǵytynda alǵa bastaityn azamattar tárbielep shyǵarýǵa umtyldy. Eldiń mádenietin arttyryp, olardyń arasynda aǵartýshylyq jumystyń basynda turatyn jigerli jastardy daiarlaýdy maqsat tutqan. Ómirdiń ár salasyn igergen bilimdar mamandar daiarlaý qajettigin túsindi. Osy maqsatty júzege asyrý úshin 1824 jyly Orynborda Nepliýev ýchilishesi ashylǵanda, qabiletti jastardy iriktep birnesheýin oqýǵa jiberdi. Aldyńǵy býyn balalardyń bári de oqýǵa alǵyr, tárbieli ekenine oqý ornynyń direktory Grigorii Fedorovich Gens rizashylyq bildirip hanǵa hat joldaǵan. Bastamanyń sáttiligine jigerlenip, bastaǵan isti úlken yjdaǵattylyqpen jalǵastyrýdy qolǵa aldy. Keiinnen kadet korpýsy bolǵan oqý ornyna jáne Orynbor, Astrahan, Qazan, Sankt-Peterbýrg qalalaryna bilim alýǵa qazaq balalaryn kóptep jiberýge umtylys jasady.
Bul oraida hannyń aldynda birneshe kedergiler turdy.
Birinshiden, qazaq jastarynyń joǵarǵy bilim alýyna patsha chinovnikteri asa múddeli bolmady. Ashyq qarsylyq jasamasa da túrli syltaýlarmen joldy bógeýge qyzmettendi.
Ekinshiden, jergilikti qazaqtar balasyn «shoqyndy» bolyp ketedi dep oqýǵa jibermedi.
Úshinshiden, balalardy orys oqýyna toptap jibergende, bastaýysh bilimdik daiyndyǵy joq jastar oqýdy birden igerip kete almai, birazy aýylǵa oraldy.
Máseleni sheshý jolynda Jáńgir han óziniń tanystyǵyn paidalanyp, ár deńgeidegi basshylar arqyly patshanyń qazaq balalaryn oqytýǵa marhabatyn alady. Bastamada ár oqý ornyna aty – jóni kórsetilip, jekelegen adamdarǵa ruqsat etildi. Keiinnen olardyń sanyn belgilep, jekelep qabyldaý han biligine berildi. Sóitip, seminariia, gimnaziia, ýniversitet qabyrǵasynda qazaq jastaryna bilim alýǵa jol ashyldy.
Balalaryn oqýǵa jiberýge qarsy bolǵan ata-analarmen jekelep jumys júrgizildi. Bul jumysty ózinen bastady jáne ordaǵa jaqyn bileýshiler men rýbasy starshinalardyń balalaryna túsindirý men zorlaý sharasyn qatar júrgizdi. Belgili ǵalym Muhambet-Salyq Babajanovtyń esteliginde:
«Ákemniń ustaǵan baǵytynan qaitpaityn tabandylyǵy men ózimniń bilimge degen qushtarlyǵymnan, anamnyń jylap eńirep oqýǵa baryýymdy úgittegenine qaramai oqýǵa attandym»,- degeni bar.
Joǵarǵy bilim beretin oqý oryndaryna baratyn qazaq balalaryn daiyndap, bastaýysh saýattandyrý úshin mektep ashý jumysyn qolǵa aldy. Ár iste bastamashy bolatyn han, mektep úiiniń qurylysyn óz qarajatymen saldyrdy. Odan keiingi jumystardy atqarýǵa qarjylyq jáne shákirtaqy tartý máselelerin sheshýge halqyna arnaiy joldaýyn jariialap, is basyndaǵy bileýshilerdi tanystyrdy. Aldaǵy ýaqytta el bileý jumysyna bilimi barlar ǵana aralasady degendi basa aityp, ákim qumarlyqty da qozdyrdy. San salaly jumys nátijesin berdi. 1841 jyldyń 6 jeltoqsanynda mektep ashyldy. Ol tarihta «Jáńgir mektebi» ataldy. Jáńgir han bastaǵan bilim joly jalǵasyn taýyp, keiinnen mektep sany jyl ótken saiyn ósip otyrdy. Onda oqýshy balalardyń sany júzdep sanalatyn dárejege jetti. Ishki Bókei Ordasyndaǵy mektepter sanynyń ósýi onda oqyǵan balalardyń keiinnen qazaq elin órkendetýge óz úlesterin qosqan dárejeleri biik, el syilaǵan, eline qyzmet jasaǵan azamattary jóninde bólek áńgime. Bizdiń aitpaǵymyz Jáńgir hannyń qazaq halqynyń bilimge umtylysynyń bastaýynda turǵanyn jetkizý.
Han bilim berýdi qolǵa alýmen qatar qazaqtardyń ulttyq bolmysyn saqtaýda erlikke para-par eńbegin erekshe ataýǵa tiistimiz.
Halyqtyń ulttyq bolmysyn anyqtaýshy dini, tili, dili bolsa onyń eń sheshýshi tusy dini.
Musylmandyqty sóz júzinde emes ispen ýaǵyzdap, onyń shubarlanyp túrli aǵymdardyń jeteginde ketpeýi úshin ordany basqarý isimen tyǵyz bailanystyrady. Dinniń haq jolynda taza nasihattaýyna ózi tikelei aralasyp otyrdy. Han ordasynda bas molla Ahon mártebesi eńgizilip, oǵan synaqtan ótken tereń bilimdi, qazaqi ustanymdy adamdy taǵaiyndady. Ahonnyń usynysymen árbir starshinalar men rýlarda óziniń ýkazymen mollalar taǵaiyndaldy. Olardyń ustanǵan mashabtan aýytqýyna jol berilmedi. Jáńgir mektebinde musylman dinin oqytýǵa moldany ózi taǵaiyndady, jat din, jat piǵylǵa jol berilmedi. Han ordasynda musylmandyq meshit salyndy. Árbir starshindik ortalyǵy men eldi mekenderde meshitter salý qyzý qolǵa alyndy jáne der kezinde iske berildi. Jáńgir tusynda meshit turǵyzylyp, han ýkazymen molda taǵaiyndaldy.
Din máselesiniń bundai ótkir qoiylýynyń da sebebi bolatyn.
Patshalyq Reseidiń jymysqy saiasatynyń biri, Edil-Jaiyq arasyn qonystanýǵa kelgen qazaqtardy hristian dinine kirgizip, barlyq halyqty shoqyndyryp ulttyq bolmysynan aiyrý bolatyn. Ol úshin qarqyndy jumys jasady. Birinshisi, musylman dininen hristian dinine ótken adamdarǵa erekshe jeńildikter berýge qaýly qabyldady. Olardyń quityrtqy saiasatynyń kórinisteri musylman dinindegi qazaqtardyń arasynda balalaryn basqa dinniń kisilerine satý, hristian dinine kirý jailary beleń berdi. Astrahan oblystyq arhivindegi «Delo o prodaji kirgizskih Kýibasarovym docheri Djanbai grýziný D.Egorový (13 qor 1 tizim 16 tom; 24873delo ). Nemese «Delo o prisoedinenii k hristianskoi religii» iz kirgiz malchika Ýteka 20 iiýnia 1825 goda (1 qor, 13 tizim, 1 is 40847 delo). «Delo o prichislenii v meshanskoe obshestvo kirgizki Býrataevoi» (1 qor,13 tizim 28 tom , 40512is ).
Bundai soraqylyqqa kúshpen qarsylyq jasaýǵa orys úkimetiniń bilikshileri jol bere me?! Olar da nasihat jumystarymen qatar túrli jeńildiktermen adamdardy qyzyqtyrýǵa qyzmettendi. Onyń aiqyn belgisi:
Qyrǵyz ýezderin basqarý erejesinin jobasynda Hristiandyqty qabyldaǵan qazaqtarǵa qaralǵan jeńildikter kórsetilgen.
«Kirgizam, priniavshim hristianstvo, dozvoliaetsia ili ostavatsia v svoih obshestvah, ili prikochevyvat k rýsskim semiam, s sohraneniem predostavlennyh kirgizam prav”, nemese, “Priniavshie hristianstvo kirgizy, esli pojelaiýt, mogýt pripisyvatsia k gorodskoi selskim obshestvam vseh naimenovanii ne sprashivaia na to predvaritelnogo soglasiia ot nachennyh obshestv».(Astrahan oblysynyń memlekettik muraǵaty 495 qor, 1-tizim, 1 – is).
Ekinshiden, Jáńgir hanǵa musylman meshitimen qatar hristiandardyń qudaiǵa qulshylyq etetin shirkeý salý jóninde, suraý salynyp, talap ta qoiylǵan. Ordanyń turǵyndarynyń arasynda hristian dinindegi adamdardyń azdyǵyn alǵa tartyp, kelimsekterdiń qudai aldyndaǵy jalbaryný mindetterin ýaqytsha shirkeýge ikemdegen jerlerde atqarýyna bolatyndyǵyn jeleý etip bul máseleni aiaqsyz qaldyryp otyrǵan.
Orys imperiiasynyń qorshaýynda turǵan shaǵyn Ishki Ordanyń turǵyndarynyń ulttyǵyn saqtap qalý úshin halyqtyń óz dinin ýaǵyzdap, qulaǵyna quiyp, sanasyna jetkizip, imandylyqtan shyǵarmai qazaqtylyǵynan qaitarmai ustaýǵa jumystandy.
Naryndyqtardyń qazaq eliniń bir aýmaǵy bolyp saqtalýy Jáńgir han salǵan sara joldyń áseri ekenin búgingi urpaq umytýǵa tiisti emes.
Orynbor general – gýbernatory Vasilii Alekseevich Perovskii Memlekettik múlik ministri P.D.Kiselevke: «politika Jangir hana po rýkovodstvý vnýtrennei Ordoi i rasprostraneniiý mýsýlmanskoi religii prineset tolko vred dlia Rossii», – dep kórsetken,
1844 jyly I Nikolai patshaǵa memlekettik múlik Ministri P.D.Kiselevtyń ishki Orda jónindegi bir dokladyna « V tsarstve drýgogo tsarstva byt ne mojet »,- dep qararyn jazǵan (Istoriia Býkeevskogo hanstva 1801 – 1852 g Almaty 2002 g).
Jáńgir hannyń tabiǵatty qorǵaý Ishki Orda jeriniń qunarlylyǵyn arttyrýdaǵy terek egý jumystary da erekshe baǵalaýǵa turady. Naryn qumyndaǵy qaraǵai men qaiyńnyń syńsyǵan ormany sózimizdiń aiǵaǵyndai. Bul oraida kóz kórkimiz bolǵan, tabiǵat sáni, Jáńgir bastaǵan igi istiń bizge jetken silemderi. Hannyń eńbegin joqqa shyǵarýshylar týǵan jerdiń tabiǵatyn kóriktendirýge qandai úles qosqanyn aityp maqtana alar eken. Onyń esesine sol kezde ósirilgen terekterdi shaýyp, otqa jaǵyp soraiǵan tuqylynan basqa kózge iliner eshteńe qaldyrmaǵan. Tabiǵatty qalpyna keltirýge belsendi jumystardy pysyqtap damytý búgingi qairatkerler mindeti.
Hannyń óz tusynda mal baqqan halqynyń ósirgen ónimderin qundy baǵaǵa ótkizip, hal-ahýaldaryn arttyrýǵa oń sheshimder aldy. Jáńgir bilikke kelip eldiń mán -jáiin igergenge deiin Naryn dalasyn arba ústinen jyljymaly saýda jasap júrgen eldi aldap ózderiniń qaltalaryn toltyryp júrgen saýdagerlerge tiym saldy.
Olar Ishki Reseidiń qalalarynan fabrika ónimderi men manýfaktýralaryn, Hiýanyń matalaryn birneshe ese baǵaǵa kóterip satyp júrdi. Aiyrbasqa qazaqtardyń malyn, onyń ónimderi jún, terisin, eshki túbitin, túieniń shýdasy, jylqynyń jal quiryqtaryn sý tegin baǵaǵa alyp, halyqty tespei sordy. Bundai soraqylyqqa jol bermes úshin han stavkasy Jasqustan jylyna eki merzimde 15 sáýir , 15 qyrkúiek ótetin jármeńke uiymdastyrdy. Halyqtyń kerek- jaraqtaryn satatyn turaqty 45 lavkalar jumys jasady.
Saýda isinen habarsyz qyr qazaqtaryn aldap, malyn arzanǵa alyp, olardyń kerek zattaryn qymbatqa berýine jol bermei qadaǵalaityn bazar basshysyn taǵaiyndady. Jármeńkeniń ádeii erejesi bekitildi. Ondaǵy jaǵdailardyń bári jergilikti halyqtyń tilegin qanaǵattandyrýǵa negizdeldi. Olardyń bedelin kóterip, ákelgen ónimderiniń puldy bolýyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Ár aimaqtan jármeńkege keletin kerýenniń basshylary bolyp starshynder sailandy. Jármenkege kelgen sharýa qazaqtyń qarjysy jetpei, ne onysy bolmai úi- jáiine kerekti zattaryn alýǵa qinalǵanda, hannyń kepildigimen qaryzǵa taýarlar berildi. Qaryzger kezinde bere almasa ony han ózi tóleidi, iaǵni qaryz – boryshtar úshin jaýapkershilik aldy. Jármenkege taýar óndirýshilerdiń ózderi kelip ótkizýdi qamtamasyz etýge shara alyndy, burynǵydai arada júretin tatar saýdagerleri yqshamdaldy. Jármenke uiymdastyrýda saýda mádenietine kóp kóńil bólindi. Ózi taǵaiyndaǵan bazar basshysynyń mindetterin belgilegen hattama nusqaýlar berildi. Basty nazarda shetin oqiǵalarǵa jol berilmeý, ádepten aspaý, maskúnemdikti boldyrmaý, tártip buzǵandarǵa olardyń namysyna timei, ar-ojdanyń túsirmei, ádil jazalaý syndy qaǵidalar qatań saqtaldy. Alynǵan sharalardyń bári jergilikti halyqtyń, árine, qyr qazaǵynyń paidasyna sheshiletindei qarastyryldy.
Keńestik nasihat boiǵa sińgenderdiń Jáńgir handy jaqtaýdan, ony dattaýy basym. Isatai, Mahambet kóterilisi Jáńgir hannyń abyroiyn túsiretin qozǵaýshy kúshtei áser etýde.
Bul saladaǵy Jáńgir hannyń ornyn tarihi jailarǵa bailanysty saralap qarasaq, kúńgirt máselelerdiń basy ashylady.
Isatai, Mahambet kóterilisiniń tutanýyna sebepker jer máselesi, qazaqta bitpeitin daý. Mine, kelispeýshiliktiń týyndaý sebebi belgili, sonyń qozǵaýshy kúshine úńileiikshi.
Jaiyq ótip Narynǵa qonystanýshylardyń shaǵyn sharýasy bolǵandyǵyn tarihi derekter anyqtaidy. Buny tek bir ǵana jariialanym arqyly tanyssaq, 1825 jyly Gýbernator Essenniń atyna asessor Kýznetsovtyń jazǵan habarlamasynda: «prihod ih s (kazahov Býkeevskogo hanstva) iz-za Ýrala, po razvedannym moim ot dostovernyh i znaiýshih liýdei svedeniiam, byl nastolko beden, chto vesma nemnogie iz ordintsev prignali ne bolee 100 baranov . V 1809 godý bylo vziato na ýchet 946 kibitok, proshedshih iz-za Ýrala v raion Narynkýma. Pri etom ý nih bylo vsego 434 verbliýda, 1567 loshadei, 1124 golov rogatogo skota i 15273 barana» , – degen. (Orynbor oblystyq muraǵat 6-fondy, 10-tizim, 513-is). Eger osy maldy ár tútinge bólsek ár úige bir-eki siyrdan, 16 qoi keledi. Eki úige bir túie, bes jylqydan. Sanaq júrgizilgen aýyldardaǵy januialardyń maly kóbi de, maly joǵy da bolatynyn eskersek, kóship kelýshilerdiń múshkil tirshiliginiń kýási bolamyz. Sol kezdegi jazýlarda ár úide durys quratyn kiiz úidiń joqtyǵynan, syrtyn lajdap japqan kúrkeshelerde ómir súretinderi kórsetilgen.
Ishki Ordanyń 1828 jylǵy sharýasyna kóz júgirter bolsaq, naryndyqtar maldarynyń birneshe ese artqanyn kóremiz.
Astrahan Gýberniiasynyń estelik kitabynda Ishki Orda qazaqtarynyń ieliginde maldyń sharyqtap kóbeigen tusy 1828 jyldan bastalady. Shamamen 24302 tútinde: 398792 iri qara, 229179 jylqy, 58903 túie 2 milliondai qoi-eshki bolǵan.
Buny úige bólsek, árqaisysyna orta eseppen 3-ke tarta túie, toǵyz jylqy,on tórt iri qara, 80 qoi- eshkiden keledi eken.
1832 jylǵy tek Jasqusta ótkizilgen jármeńke kezinde 73 túie, 356 jylqy, 3693 iri qara, 68498 qoi, 6676 qysyr mal satylǵan. Bul derekter jármeńke kezindegi saýdaǵa túskender. Jyl boiynda saýda sattyq jasalyp, halyqtyń qajettiligine jaratylatyn maldardyń esebi qaterge alynbaǵandaǵy jaǵdai.
Shaǵyn malmen qonystanǵan el keń jailaýda en jailap orys liniialyq kúzetiniń aiasynda barymta ury-qaraqshylardan jyraqta, ornalasqan halyqta mal da tez ósti. Ishki Ordadaǵy maldyń jalpy kólemi: iri qara 7 ese, jylqy 4 ese, túie 5 ese, qoi-eshki 5 esege artqan. Jastar jetilip shańyraq kóterip, enshi alyp jan basy da tolyqty. Narynnyń burynǵy jeri tarlyq kórsetti. Shyndyǵynda ekstensivti negizde damyǵan úsh millionnan asa maldy Ishki Ordanyń ieligindegi 6,5 million desiatin jaiylymǵa paidaly jer, 192 myń desiatina qý taqyr, 420 myń desiatina qumdy alqap, óz shamasynan artyq maldy ósirýge tótep bere almaityn. Osyndai qysyltaiań jaǵdaida malyn asyraýǵa umtylǵan sharýalardyń bitpeitin jer daýyna ushyramasqa jaǵdailary joq edi.
Ózimiz jumys jasap, kórgen kezeńdi eske alsaq: Narynnyń áskeri zonadan bosaǵan jerlerine Oral jáne Gýrev oblysynyń sharýashylyqtary mal jaiylymyna birde kelisip, keide kelispei daýlasa júrip paidalandy. Sharýashylyqtar men aýdandardyń arasyndaǵy jer jónindegi kelispeýshilik qaqtyǵysqa barylmasada bir-birine ár túrli artyqshylyqtar kórsetý bolyp turdy. Ýshyqqan janjal týyndap, ony retteý úshin eki oblystyń birinshi basshylary kezdesip kelisimge keletin. Jerge, mal sýaratyn qudyqqa talas qatar ornalasqan ujymdar, keide kórshi otyrǵan baqtashylar men shopandar arasynda bolyp turatyn. Bul mal men múliktiń iesi de, qojasy da bir oryn, báriniń baǵatyny úkimettiń maly, jer memlekettik, bilikshi bir partiia tusyndaǵy jaǵdai. Barlyq máseleni sheshetin partiia, onyń basshysynyń aitqanyna toqtamaityn adam joq. Jumys beretin, sharýany istetin de bir úkimet. Kim-kimde tereńge bara almai, basshysynyń sheshimine bas uryp tarasatyn. Jáńgir bilik júrgizgen tustaǵy jaǵdai ózgeshe. Mal da, múlik te, jeke adamdardyń menshiginde. Olardyń ómir súrýge tabystyń kózi-ieligindegi maly. Sondyqtan, jetim laǵynyń qas qabaǵyna qarap aman saqtaýǵa qyzmet jasaidy, shuraily jaiylys tabýǵa tyrysady. «Janym arymnyń sadaqasy, malym-janymnyń sadaqasy» degen qazaq, janyn saqtaý úshin malyn ósirgen. Adamdar malyn baqqan, maly olardy asyraǵan. Ózderiniń janyn saqtaityn malynyń jailymdylyq jeri bolmasa adamdardyn turmysy da kemidi.Kórshiles otyrǵan aýyldar, rýlar sol úshinde bir qadam jerge talasyp, bitispeitin daýda júredi. Han biligine júgingen starshinder, rý basshylary máseleni sheshkende árqaisysy ózin jaqtaǵandy qalaidy. Daýlasýshylardyń han qoldaǵandary ádil sheshim alyndy dep tasyp, órge órlep masairasa, kelesi jaǵyndaǵylar han ádiletsizdik tanytty dep ishten tynyp, kek saqtap ketedi. Únemi qoldaý alyp, jyly qabaqpen qarsy alynyp, meseli qaitpai aitqany oryndalyp júrgen kisilerdiń taýy shaǵylyp bir ret sózi sóilenbei qaǵajý kórse budan burynǵy jaqsylyq umytylyp «ái, bálem» dep teris ainalyp ketetinin basshylyq jumysta bolǵandar anyq biledi. Mine, jetpeitin jerdiń daýyn sheshýde han da tyǵyryqqa tirelip, qinala turyp dosyn renjiter bilik aitýǵa májbúr bolady. Sol kezdegi saiasi-áleýmettik jaǵdai sondai halge keltirgen-di.
Resei imperiiasy basybaily ielik jasap, óziniń jerine ainaldyrǵan Edil- Jaiyq arasyn qazaqtarǵa túgel bergen joq edi. Jailaýǵa belgilengen jerlerge ǵana jiberedi. Jaiyq óńiriniń ańǵary sý tolǵan kezdegi deńgeiinen 15 shaqyrym jerdi Oral qazaqtaryna berdi. Kaspii jaǵalyǵynyń liniialyq aimaq belgilep odan ishke kirýge tyiym saldy. Edil boiynda orystar, tatarlar, qalmaqtar qonystanyp qazaqtardy jaqyndatpady. Sózimiz dáleldi bolý úshin muraǵattyq derektermen tolyqtyraiyq.
1819 jyly iiýn aiynda Orenbýrgtyń general-gýbernatory infanteriia generaly kavaler Essen Astrahan azamattyq gýbernatoryna Edil- Jaiyq arasynyń bileýshisi Shyǵai Bókeevke óziniń qalaǵan jerinen qys qonystaný úshin úi salyp, turaqtap otyrýǵa jer berýdi ótingen hat jazǵan. Bul máseleniń sheshimin alý úshin birneshe adamdar men mamandar, zań oryndary men sýdialarǵa hat joldanyp jaýap alynǵan. Osy másele týrasynda jazylǵan qaǵazdar, jinaqtalǵan qujattar, úlken bir tomdyq iske ainalǵan. Sultan Shyǵai Konevo Kordonnyń postysynyń úsh verst qashyqtyqtan týǵan týystarymen ornalasýǵa jer suraǵan. Ol Konevskii Kordonynyń balyq qorǵaý aimaǵyna jatatyn jer dep berýge múmkindigi joǵy habarlanǵan. Bastaǵan jazbalardyń qorytyndysyndai 6 iiýn 1820 jyly Astrahanskii komendant general- maior i kavaler Delptso:
«Na obstroiký domov nigde ne predviditsia», – dep jaýap bergen. Sonymen qatar Shyǵai sultannyń ýaqytsha paidalanýǵa turǵyzylǵan eki mazankasyn buzdyryp, ózderin kóshirýge sheshim alǵan. (Astrahan oblysynyń memlekettik arhivi 13-qor, 1 tizim, 36526 is. Delo o vydelenii mesta dlia postoiannogo projivaniia kirgizskogo naroda)
Osyndai mátindegi Astrahannyń memlekettik arhivindegi 1-qor, 7-tizim, 1172- iste «Delo ob opredelenii mesta dlia postroiki doma dlia kirgizskogo sýltana». Orenbýrg general- gýbernatory general infanterii kavaler Essen, Astrahan azamattyq gýbernatory Nikolai Ivanovich Popovke 30 qyrkúiek 1824 jyly №712 qatynasynda Kaspii teńizi jaǵasynan Jáńgir hanǵa jer bólip kómek jasaýdy jáne úi qurylysynyń materialdary men tasý qunynyń shyǵynyn kórsetip berýin suraǵan.
Jáńgirdiń úi turǵyzýǵa suraǵany Nikolskiden (Eski Janbaidan) Konevskii selosyna qarai 10-12 verst jerde.
Astrahannyń azamattyq gýbernatorynyń tapsyrmasy men, gýberniianyń jerge ornalastyrýshysy ( Zemlia iskatel ) Jáńgir hanǵa úi qurylysyna teńizden 10 verst Kordon jolynan 2 piad jerden oryn belgilegeni 2 qańtar 1825 jyly 19 sandy habarlama arqyly túsirgen.
Astrahan azamattyq gýbernatory I.I.Popovke 1825 jyly 7 martta Krasnyi Iar ýeziniń jer ólsheýshi (zemle mer) Marinecheva, Krasnyi -Iar Zemskii soty Dvorianskogo, zasedatel Revanovalardan Jáńgir hannyń úi turǵyzýǵa suraǵan jeri qupiia keńesshi Anna Ivanovna Bezborodkanyń menshigindegi dachalyq jeri dep habarlama túsken. Mine, han men sultandar teńiz jaǵasyna jaqyn ornalasyp, qonystanýǵa jaǵdailaryn sheshe almaǵanda jerge qandai ielik jasai alady? Hannyń da múmkindigi shekteýli bolǵandyǵyna kózimiz jetedi.
Ishki Ordanyń jany da, maly da ósip qiyndyq týyndaǵan sátte han qarap otyrmady. Shóbi shúigin, shabyndyǵy bar jerlerden shóp shaýyp ornyna mal jaiýdy oilastyryp, jer ielerin shanymdy ýákildermen jolyqtyrý jumystaryn júrgizdi.
Qoinaýy malǵa toltyrylǵan Edil Jaiyq arasynyń eliniń ishki jaǵdaiynyń turaqsyzdanýy beleń aldy. Malynyń baby tabylmaǵan qazaqta tynyshtyq bola ma? Bul jaidyń týyndaýy, ony shesher joldy túbegeili túsingen Jáńgir han qoldan keler barlyq sharasyn aldy. Biraq bar máseleni sheshýge quzyry da, qudyreti de jete bermeitin.
Jan-jaqtan antalaǵan qyspaqtan qutylý úshin jan aiqaiyn bildirip Astrahan gýbernatoryna jeti bettik hat joldady. Ondaǵy negizgi másele Ishki Orda halqynyń keń órisin shyǵysy men teristigin taryltyp otyrǵan Oral kazaktarynyń Sary, Qara ózen alqabyn bosatýyn ótindi. Tústiktegi teńiz jaǵalaýyn uzyna boiyna iemdenip dachalaryn salyp, balyq kásipshiligin óristetip, qyr qazaǵyn qunarly jerge jolatpai qoiǵan kniaz Iýsýpov pen graf Bezborodkonyń qysymshylyǵynan qutqarýdy tilek etti. Edil boiyn eń jailaýǵa tejeý salyp, ózen jaǵasyndaǵy jerlerden aiyrǵan sarytaýlyqtar men qalmaqtardy yǵystyrýda kómek jasaýlaryn surady.(Astrahan oblysy memlekettik muraǵaty 1 qor, 7 -tizim, 2446- is). Osy tektes tilegin 1 Nikolai imperatorymen kezdeskende de bildirgen. Hannyń tilegi qozǵaý salyndy. Sary ózen jáne onyń alqaby qazaqtarǵa tidi. Edil boiyn kelisip jailaýǵa múmkindik týyndady. Kaspii jaǵalaýy túbegeili basy ashylmai obrok tólemdermen paidalaný qarastyryldy.
1929 jyly kelissóz júrgizip jerdi alý úshin Ótebáli Shyǵaevqa tapsyrady. Jerdiń jaldaý qunyn, onyń iegeri ár basqa shaǵyp alýlaryna májbúrledi. Onyń baǵasy jylqynyń ár basyna 60tiyn, túie men siyrǵa 45 tiyn, qoiǵa 15 tiyn mólsherinde belgilep kelisim shart jasalǵan.
Jáńgir han halyqtyń jaǵdaiyn aýyrlatatyn qysym kórsetken shartty qabyldamai, jer ieleri men onyń basynda júrgen chinovnikterge jerdi onda jailaityn malǵa emes jalpy beriletin jer kólemine tóleýge usynys jasap ótkizedi. Dachnikter optovyi 4000 rýbl suraidy. Han 1500 rýblge kelisken. (Astrahan memlekettik arhivi 1qor, 7-tizim, 2446- is). Jalǵa jer alýshylyqqa oryssha, tatarsha saýatty Esaýyl qaraýyl Qoja Babajanovqa tapsyrady. Ol alynǵan jerdi starshindar men aýyldarǵa bólip beretin aradaǵy del-dal retinde júrgen.
Bólis bolǵan jaǵdaida keris te júretini túsinikti jaǵdai. Qazaqtyń «alýshyǵa altaý az, berýshige beseý kóp» degen ózgeniń jeriniń táýir kórinip turatyny qanǵa sińgen ádet. Osy oraida talas, kúres te bolady. Árbir daýǵa 400 shaqyrymdai jerden han únemi kele almai, daýdyń órshýi qýrap turǵan aqtyqqa túsken shoqtai, órt laýlap kóteriliske sebepker jasalǵany esh daý keltirmeidi.
Jáńgir hanǵa bilikke kelgesin alym -salyqtyń túrin, mólsherin de kóbeitti dep aiyp taǵylyp tur. Bul sózdi saralap mán berip qaralsa, eldi quraǵan halyqtyń bailyǵynyń bir bóligi ár qashan memleketti ustaýǵa jaratylady. Tapqan tabysynan nalog tólemeitin eldi tarihta kezdestirý qiyn.
Mal baqqan qazaq elinde, Naryn óńirinde óndiristin basqa kózi joq, sonda el bileý shyǵyndaryn kim kóterý kerek? Bul salada Jáńgir han tabysy tómen jarly- jaqybailardy barlyq tólemnen bosatqan. Jyldyq kirisi 100 kúmis rýblden kem januiadan zeket alynbaǵandyǵy muraǵat materialdarynda kórsetilgen. Jáńgir han zeketti tek hannyń shyǵyndaryn óteýge jaratylmai, kem- tarlarǵa ishim – jemi tapshylarǵa jaratylatynyń qatań qadaǵalaǵan. Óziniń pármenimen berkitken zeket kólemi 40 qoidan assa bir qoi, odan mol bolsa ár júz qoidan bir bas berýge belgilengen. 5 túiege 1 qoi, 30 bas iri qaraǵa eki jastyq torpaq belgilengen.
Han soǵymynda halyqtyń dáýletine qarailap belgilengen. 10 aýqatty shańyraq pen bes kedei otbasy birigip soǵymǵa bir iri qara berilýi qarastyrylǵan.
Esepke júginip qarasaq, jylyna bir alynatyn zeket pen han soǵymy halyq túńiletindei mólsherde emestigi aiqyn baiqalady. Handy dattaýǵa aitylatyn sózdiń salmaǵyn kóteretindei qaýhary joq dúnie. Kúndelikti tilmen aitsaq, jylyna bir qoiyńdy soiyp qurmet kórsetý men zeket máselesi sheshilse 15 úiden bir soǵymdyq mal berse, ár úiden 10-12 kg mólsherindei et. Qysta han úiine kelgende asyp ta beretin et emes pe? Bundai alym aldy dep eldiń kóterilýine negiz joq. Istiń mánine barmai tópep aita berýge bolatyn paryqsyzdardyń qylyǵy dep sanaimyz.
1836-1837 jylǵy sharýalar kóterilisiniń basshysy Isatai men Jáńgir hannyń arasynda bitpestei jaýlyq boldy deý qiyn. Aralarynda kelispeýshilik, arazdasyp yzǵyshý bolsada, bir-birin qurtý nietinen aýlaq ekenin baiqaimyz. Jasqustaǵy han ordasyn úsh myń qolmen qorshaýǵa alǵanda, Isatai batyr yzaǵa býlyqqan qandy kek bolsa ordany shabar edi. Isataidyń ondai áreketke barmaýynda úlken syr jatyr. Jáńgirdi daýǵa qisada, qanǵa qimaǵandyǵy, kóńilinde daq bolsada qaraiyp qaraýlanbaǵandyǵy. Jáńgirdiń keibir isine riza bolmasada, el úshin atqarǵan eńbegin baǵalaǵandyǵy dep túsinýge bolatyn siiaqty. Bul oraida ár-kimniń óz patsha kóńili bar ǵoi.
Ordany qorshaǵan qazaqtardyń biren -saran shiti myltyq, barynda qylysh pen naiza, kópshiligi qamshy men soiyl dep taqymdaryna qysqan quraldarymen qarýlanǵan kóterilisshilerdi myltyqpen muzdai qarýlanǵan han jasaqtary, qorǵanysta turyp oq jaýdyryp jýsatyp tastaý qoldarynan keler edi. Jáńgir han ondai arandatýǵa barmady. Qazaqtyń qanyn tógýge eshkimdi jibermedi. Bul ámirshiniń jaýlasqandardyń da qanyn tógýge barmaǵan izgili bolatyn.
Patsha áskeriniń Gekke bastaǵan zeńbirek súiretken qarýly otriadynyń kóterilisshilerge qarsy áskeri qimyldar jasar sátte qantógis jasaýǵa barǵysy kelmei Gekkege: «Taimanovqa tym qatal talap qoima, basarazdyqty aǵaiyndyqpen rettermiz», – dep ótinish jasaýy kóterilis basshysyna kóńil buryp turǵanyn baiqatady.
Bir zamanda ómir súrgen úsh tarihi tulǵalar Jáńgir han, Isatai, Mahambetterdiń birin kóterip, kelesisin kemitetin reti joq. Árqaisysynyń tarihta ózindik orny bar arystar. Qaiqaisy da úlken qurmet iesi. Jáńgir bolmasa Isatai, Mahambettiń tarih arenasyna shyǵýy ekitalai. Mahambettiń ot jalyn jyrlary dúniege kelmes te edi.
Hannyń ómiriniń sonǵy jyldary Orynbor general -gýbernatory V.A.Obrýchevke jáne Orynbor shekaralyq komissiianyń predsedateli general- maior G.F.Genske han tarapynan sultandar men starshindarǵa qysym kórsetti degen shaǵymdar túsken. (TsGA RK. F.I-4. Op. 1. D 2231 L.673 i № 400). Qara halyq emes, el bileýshileriniń shaǵymdanýy olardyń halyqty basqarýdaǵy kemshilikterin jasyrýy ma dep qalasyn. Ozyq oily Jáńgirdiń halyqtyń mádenietin, kúndelikti turmys ahýalyn kóterip bilimge jetelegenine ilese almai keri tartqan nadandar ma dep te oilaisyń. Olai deýime 1840 jyly maýsymnyń úshi kúni Maqash ákimniń ákesi Sholtyr Bekmuhanbetovke jazylǵan formýliarlyq betshede ol kisiniń «Gramotý po – rýsskii i po – tatarskii ne znaet », – degeni (TsGA . RK. F.I-78; opis 4; D178 L.str 124) negiz boldy. Hannyń ústinen túsken shaǵymdy astyrtyn júrip asyqpai tergegen polkovnik K.H.Babetanyń qatynasyn aýdarmai keltirsek: «1845g Iiýnia 12 – Orenbýrgskomý voennomý gýbernatorý V.A.Obrýchevý o rezýltatah rassledovaniia jalob býkeevskih kazahov na hana Djangira.
...Vsledstvii chego, kak pri proizvodstve sledstviia o vysheoznachennyh kirgizah. Tak i po dolgovremennomý moemý prebyvaniiý vo Vnýtrennoi Orde pri drýgih slýchaiah ne bylo zamecheno mnogo nikakih obid i stesnenii delaemyh kirgizam hanom etoi Ordy i drýgimi nachalstvami ih.
K doznaniiý sýshnosti etih jalob sproshenoe byli mnogo nekotoroe te je samye kirgizy, kotorye prilojili tamgi svoi k prosheniiý, ko prichem oni otozvelis i obiavliaia, chto nikogda ne pisali i ne prikladyvali k prosheniiý tamg i ne znaiýt kem imenno sostavleno onoe». (TsGA RK,F.I-4; Opis 1. D2231 L.617).
Han Jáńgirdiń babasy Ábilqaiyr general Nepliýevpen tartysta ótse, ózi general- gýbernator Z.A.Perovskiimen kelisimge kele almai ómirmen qoshtasty. Perovskiige esikten kirip, tór meniki degen qazaq hanynyń erkindigi unamady. Úi ishinen otaý tikkendei, óziniń memlekettik atribýttaryn jasaqtap Ishki Qazaq ordasynyń týyn kótergeni júrekterin syzdatty. Osyndai tar piǵyldaryn Jáńgir qazasynan keiin - aq ony dattap, el aldynda jek kórinishti etip kórsetýge kiristi. Bul maqsatyn júzege asyrý úshin jergilikti halyqtyń salt-dástúrin biletin shyǵystanýshy V.V.Grigorevti óziniń kómekshiligine ala keldi. Imperiia basshylyǵyna ishki qyrǵyz ordasyn basqarýdy ońtailandyrý týrasynda jazǵan qatynasynda han tuqymyna erekshe qurmet kórsetilýdiń artyq ekenin dáleldeýge kiristi. Resei ieligine kelgen Bókei, Jáńgir handa ózderine kórsetilgen senim men jasalǵan qoldaý men kómekti alsada, ony jeke múddesine paidalanǵan etip kórsetken. Jalpy Jáńgir han jóninde qalyptasqan oń pikirdi joqqa shyǵaryp, onyń urpaqtaryn elge yqpal etýden taidyrýdy maqsat tutty. Túpki maqsaty Kishi Ordany ydyratyp, atyn joiyp Reseidiń shettegi provintsiiasyna ainaldyrý. Bilik basynan han tuqymyn alastap, orys chinovnikterin ákim etý nietin júzege asyrýǵa kiristi. Ordadaǵy jer jónindegi ótkir máseleniń tapshylyǵyn hannyń is- áreketimen bailanystyrdy. Hannyń óziniń 400 myń desiatina jeri boldy dep kiná taqty. Tiianaqty oiǵa salsaq bul tsifrdyń jalǵandyǵyn baiqaý qiyn emes. Óitkeni, Ishki Ordanyń paidaly jeriniń 8 paiyzyn iemdendi deýdiń qisyny kelmeidi. Barlyq jerdiń 10/1 bóligin iemdense, búgingi kúnge izi qalmai ma?! V.A.Perovskiidiń maqsaty oryndaldy. Ishki qyrǵyz ordasynyń bileýinen Jáńgir tuqymy alastatyldy. Bilik Orys chinovnigi basqarǵan ýaqytsha keńestiń qolyna kóshti. Rýlyq basqarý joiylyp, ýezdik basqarýǵa kóshirildi. Aimaq bes qisym, eki okrýgke bólinip, burynǵy ýyzdai uiyǵan zamandaryn armandap eske alatyn boldy.
Hannyń ómir jolyn, saiasatqa soqtyrmai zerdelesek ol ozyq oily, ǵylymdy igerýge umtylǵan jan. Elin jarqyn bolashaqqa bastap, jappai saýattandyrýdy uiymdastyrǵan adam. Ádildik jolyn tańdap, izgilikti is atqaryp, halqynyń turmysyn jaqsartyp, tynysh ómir súrýge bastaǵan han.
Halqynyń dinin qasterlep, imandylyq joldan aýytqymai, qiianattan saqtaýdy maqsat etken tárbieshi. Jappai bilim alýǵa jetelegen ustaz. Jastardy joǵarǵy dárejede bilim alyp, ult janashyry bolýǵa úiretken tálimger. Ult tazalyǵyn, eldiń derbestigin saqtaýǵa aianbai jumystanǵan otanshyl rýhtaǵy basshy.
Mine, Jáńgir hannyń tulǵalyq beinesi!
Ómirzaq QAJYMǴALIEV, "Juldyz" jýrnaly
