حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸ حاندارىمىزدىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. اجىرامايتىن ەگٸز ۇعىمعا جاتقىزۋ ارتىق ەمەس. ٶتكەنٸمٸزدٸ زەردەلەگەن تۇستا ەل تاريحىنىڭ, ونى بيلەگەن حاندارىمىزدىڭ تاعدىرلارىنىڭ انىعىنان كٷڭگٸرت تۇستارى مول ەكەنٸنە كٶزٸمٸز جەتٸپ كەلەدٸ. ول ماقساتتى تٷردە جٷرگٸزٸلگەن يدەولوگييالىق جۇمىستىڭ جەمٸسٸ بولعانىن قازٸر تٷسٸندٸك.
بٸلمەۋدٸڭ سالدارىنان ٶزٸمٸزدٸڭ ٶتكەنٸمٸزدٸ داتتاپ, ەل بيلەگەن باسشىلارىمىزدى مانسۇق ەتتٸك. سونداي اسىلدارىمىزدىڭ بٸرٸ - جەڭگٸر بٶكەيۇلى. جەڭگٸر حاندى ماقتاۋشىلار بار, داتتاۋشىلارىمىز ولاردان ەكٸ ەسە كٶپ. ەڭبەگٸنە ساي تيٸستٸ باعاسىن الا الماي جٷرگەن جەڭگٸر حانىمىز كٸم? بۇل سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە ٶرەمٸز جەتپەس. بٸراق قولدان كەلگەنشە تامشىداي بولسادا ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋدى پارىز سانادىم.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ ٷردٸسٸنە ساي قولىمىزداعى بار ماتەريالداردى پايدالانىپ, جۇرتشىلىققا ٶز كٶزقاراسىمدى جەتكٸزۋگە تىرىستىم پايدالانعان دەرەكتەر تٸلەكقابىل بورانعاليۇلىنىڭ «جەڭگٸر حان» كٸتابىنان جەنە رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك مۇراعات, استراحان وبلىستىق مۇراعاتىنان, ورال وبلىسىنىڭ مۇراعاتى, بٶكەي ورداسى مۇراجايىنان الىندى.
جەڭگٸر حانعا باعا بەرۋ ٷشٸن ول كٸسٸنٸ ادامي تۇرعىدان بٸلۋدەن باستاماقپىز. بٶكەي حان مۇراگەر بولۋعا تەۋكە, ەدٸل, جەڭگٸر, مەڭدٸگەرەي اتتى ۇلدارىنىڭ اراسىنان ٶزٸنٸڭ تاڭداۋىن اتان ەيەلٸنەن كٶرگەن جەڭگٸر بالاسىنا تۇراقتاعان. ەكە بالاعا سىنشى دەگەندەي, بولاشاق ەل باسقارۋ قولىنان كەلەتٸن زەرەك, ٸزدەنٸمپاز, ادامدارمەن اراقاتىناستا ٶزٸن ۇستاي بٸلەتٸن, بٸلٸمگە ۇمتىلىسى بار, حالىقتىڭ بابىن تابا بٸلەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸرٸپ, 10 جاسار جەڭگٸرگە ٷمٸت ارتۋى تەگٸن ەمەس دەمەكپٸز. ەكە ٷكٸلەگەن ۇلىنىڭ تەربيەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل اۋدارعان. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸلٸمگە يە بولۋ ٷشٸن تەربيە مەن تەلٸم الىپ, جوعارعى مەدەنيەتتٸ قوعامدا ٶزٸن ەركٸن ۇستاپ, مەرتەبەلٸ دەرەجەدە بولۋى ٷشٸن قىزمەت جاسادى. 1811 جىلى استراحاننىڭ ازاماتتىق گۋبەرناتورى بولىپ تاعايىندالعان ستەپان سەمەنوۆيچ اندرەەۆسكيي ٷيٸندە جاتقىزىپ تەربيە, تەلٸم الۋعا جٸبەرگەن. ستەپان سەمەنوۆيچ اندرەەۆسكيي 1760 جىلى تۋعان, ادام دەرٸگەرٸ – وتاشى ماماندىعىن يگەرٸپ پولك دەرٸگەرلٸگٸنەن باستاپ رەسەي مەديتسينا كوللەگيياسىنىڭ مٷشەسٸ, پەتەربۋرگ دەرٸگەر-حيرۋرگتٸك اكادەمييانىڭ ديرەكتورى. گروزنو جەنە كيەۆ گۋبەرنييالارىنىڭ گۋبەرناتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرٸن اتقارعان. ٸسكەر دە قاراپايىم بولعان. حاننىڭ مۇراگەرٸن شىن ىقىلاسىمەن قابىلداپ, وڭدى تەربيە بەرگەن.
بالالىق كەزدەگٸ كٶرگەن مەدەنيەتتٸلٸك پەن بٸلٸمگە قۇمارلىق, كٷندەلٸكتٸ وقۋدى تابيعي قاجەتتٸلٸگٸنە اينالدىرۋ بالا جەڭگٸردٸڭ بويىندا قالىپتاسىپ, ونىڭ ٶمٸرلٸك داعدىسىنا اينالدى. بٸلٸمگە قۇمارلىق تولاس تاپپاعانىن بايقايمىز. حاندىق دەرەجە كەزٸندە پوچتا تاسىمالىن جولعا قويىپ, پەتەربۋرگ پەن استراحاننان مەرزٸمدٸ باسىلىمدى ٷزبەي الدىرىپ وقىعان. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەي زييالى قاۋىمىنىڭ پايدالانىپ وقيتىنى بەدەلدٸ «وتەچەستۆەننىە زاپيسكي», «سوۆرەمەننيك», «سەۆەرنايا پچەلا», «جۋرنال مينيستەرستۆا نارودنوگو پروسۆەششەنييا», «پوسرەدنيك», «زەملەدەلچەسكايا گازەتا», «سەناتسكيە ۆەدوموستي» بولدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى, پارسىلىق , تۇراندىق ەلدەردٸڭ ٶتكەنٸ, ونىڭ وزىق ويلى ادامدارىنىڭ ەڭبەگٸمەن تانىسقان. ول جٶنٸندەگٸ كٸتاپتار جەكە كٸتاپحاناسىنىڭ بايلىعى سانالعان. جەڭگٸر حان قايتىس بولعاننان كەيٸن دٷنيە مٷلكٸن حاتتاعان تٸزٸمدە:
1. شىعىس تٸلٸندەگٸ كٸتاپتار: 212 دانا.
2. ورىس تٸلٸندەگٸ كٸتاپتار: ۇلى پەتردٸڭ 4 تومدىق تاريحى, 15 تومدىق ەنتسيكلوپەدييالىق لەكسيكون 1842 جىلى شىققان, 16 تومدىق زاڭدار جيناعى بولعاندىعى سٶزٸمٸزدٸڭ ايقىن دەلەلٸ. قازان ۋنيۆەرسيتەتٸندە بولعاندا شىڭعىس شەجٸرەسٸن جازعان حاننىڭ ۇرپاعى اناپمۇحاممەد حاننىڭ ۇعىلى حورەزٸمدٸك ەبٸلعازى باھادۇردىڭ «شەجٸرە-ي-تيۋرك» كٸتابىن سىيعا العان.
ٶز كەزەگٸندە قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنە قازاق ۇلتىنىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى مىرزا حايدار دۋلاتيدىڭ پارسى تٸلٸندە جازىلعان موعول حاندارىنىڭ جىلناماسى – «تاريحي -راشيدي» قولجازباسىن تابىستادى. حان اراداعى بايلانىستى ٷزبەي وقۋ ورنىنا 931 جىلى جازىلعان حامزا بەك ەل-قاساننىڭ اراب تٸلٸندەگٸ حالىقتار شەجٸرەسٸن بايان ەتەتٸن «تاريحۋ-ل-ۋمامي» كٸتابىن نەفيزدٸڭ پارسى تٸلٸندە 1662 جىلى جازىلعان مەديتسينالىق شىعارماسى «كيتاب تابين-ل-مااكيدتٸ», العاشقى حاليفتەر تاريحى جٶنٸندە مۇحامەد پەن احمەدتٸڭ شىعارماسىن, تٷرٸك تٸلٸندەگٸ «كيتاب ناتايدٸن فۋنۋن» تاريحي-فيلوسوفييالىق پايىمدارىن سىيعا بەرگەن. بۇنداي ٷلكەن عىلىمي ماڭىزى بار دٷنيەلەردٸ سىيلاعان حانعا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عىلىمي قاۋىمىنىڭ ۇسىنىسىمەن حالىق اعارتۋ مينيسترٸ جيحانگەر بٶكەەۆتٸ يمپەراتورلىق قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ مٷشەسٸ ەتٸپ سايلاعان. ول جٶنٸندە 1844 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە 6282 ساندى بۇيرىق شىققان.
بٸز حانىمىزدىڭ حات الىسىپ, جيٸ كەزدەسٸپ ٷيلەرٸندە بولىپ ساليقالى ەڭگٸمەلەسەتٸن ادامدارىنا جەكەلەپ توقتالار بولساق, كٶپتەگەن عۇلامالارمەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن بايقايمىز. ولاردىڭ بٸرٸ جانۇيالىق قاتىناستا بولعان قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى كارل فەدوروۆيچ فۋكۋس, ۇلتى- نەمٸس. دەرٸگەر رەتٸندە رەسەيگە كەلگەننەن كەيٸن حالىققا شيپالى ەم جاساۋمەن قاتار عىلىممەن شۇعىلدانىپ, يمپەرييالىق جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا دەيٸنگٸ باسپالداققا كٶتەرٸلگەن. جۇبايى اقىن جاندى الەكساندرا اپەحتينا دا ەلدٸڭ سالت- دەستٷرٸن زەردەلەگەن زييالى ادام. ەر كەزدە بۇل ٷيدٸڭ قادٸرلٸ قوناعى رەتٸندە, ىنتىماقتى ارالاستا بولعان.
پروفەسسور فەدور ەردمان جەڭگٸر حانمەن قول ٷزبەي ارالاسىپ تۇرعان. ونىڭ عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەگٸنە باس يگەن ادامداردىڭ بٸرٸ.
فۋكۋستان كەيٸنگٸ رەكتور نيكولاي لوباچەۆسكيي ماتەماتيكا عىلىمىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەت كٸتاپحاناسىنىڭ شىعىس قورىنا كٶنە كٸتاپتار مەن قولجازبالاردى تولتىرۋعا جەڭگٸردٸڭ كٶمەگٸنە سٷيەنگەن. حيۋا, بۇقار, سامارقانداعى عىلىم جولىنا قاجەتتٸ تاريحي قۇندىلىعى بار دەرەكتەر الۋعا قۇمارتقان. جەڭگٸر حان دا شىعىستانۋشىلار ٷشٸن اسا قۇندى مۇرالاردى جيناقتاپ, قازان ودان اسا سانكت-پەتەربۋرگ كٸتاپحانالارىنا جەتكٸزگەن.
ول كٸسٸ تٷرٸك-تاتار تٸلٸنٸڭ وردينارلىق پروفەسسورى, سانكت – پەتەربۋرگ عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مٷشەسٸ. لوندونداعى ۇلىبريتانييا جەنە يرلاندييا كورولدٸگٸ, ازييالىق قوعامىنىڭ كوپەنگاگەندەگٸ سولتٷستٸك انتيكۆارشىلار قوعامىنىڭ, باسقا عىلىمي قوعامداردىڭ مٷشەسٸ, شىعىستانۋشى ميرزا الەكساندر قازىمبەكپەن ارادا جىلى قاتىناستارى عىلىمي ىنتىماقتاستىققا ۇلاستى. حاننىڭ تاپسىرماسىمەن جەنە قارجىلاي قولداۋىمەن قازىمبەكتٸڭ شىعارعان مۇسىلمانداردىڭ قىسقاشا زاڭتانۋ كٸتابى «ميۋحتەسسەريۋل – ۆيكاەت» مۇسىلماندار مەكتەبٸندە كلاسسيكالىق شىعارما رەتٸندە پايدالانعان. «مۇقتاسار» كٸتابى ەلەمدٸك ماڭىزعا يە مۇسىلماندىق ٸلٸم رەتٸندە قابىلدانعان.
جەڭگٸر حاننىڭ تاريحقا تەرەڭدەي ٷڭٸلٸپ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, ول سالاداعى قۇندى دەرەكتەر جيناعاندىعىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ 1844 جىلى 21 قاراشادا تاريحشى بارون بيۋلەر جەڭگٸردٸڭ كٸتاپحاناسىنان قازاق تاريحى جٶنٸندە بٸر كەش بويى وقىعانىن جازعان. «ۆەچەر پروۆەل يا ۆ چتەنيي رازنىح پەچاتنىح ي رۋكوپيسنىح سۆەدەنيي و كيرگيزاح » دەپ جازعان (ت.بورانعاليۇلى «جەڭگٸر حان » 153- بەت.)
جەڭگٸردٸڭ قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنە تاپسىرعان «تاريحي-راشيدي» 224 بەتتٸك ەكٸ دەپتەرٸن قولجازباسىن شوقان مەن ۆەليامينوۆ – زەرنوۆ عىلىمي نەگٸزگە پايدالانعان.
بٸلٸمگە قۇشتار عىلىمي ەڭبەكتەرمەن شۇعىلدانعان حانىمىزدى قيياناتتاۋعا ادامنىڭ اۋزى بارۋى, نە جازۋعا قولى كٶتەرٸلۋٸ ەكٸتالاي. جەڭگٸر حان مەدەنيەتتٸلٸگٸ مەن بٸلٸمدارلىعىن ەلەمگە اتى شىققان عۇلاما عالىمدارمەن كەزدەسكەندە ايقىن بايقاتىپ وتىرعان. ولارمەن بٸلٸم سالاسىندا تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسٸپ, تالايدى تاڭداندىرعان.
سولاردىڭ بٸرٸ نەمٸس عالىمى دەرپت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ حيمييا مەن فارماتسييا وردينارلىق پروفەسسورى كارل گەبەل مىرزا 1834 جىلى سەۋٸردە رەسەيگە ساياحات جولىندا نارىن دالاسىنا كەلگەن. حاننىڭ سەن –سالتاناتىنا, تەرەڭ بٸلٸمٸ مەن عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىنا تەنتٸ بولىپ ەلٸنە ورالعاننان كەيٸن «ٸشكٸ قازاق ورداسىنىڭ حانى جەڭگٸر بٶكەەۆتٸڭ استاناسىنا ساپار » وچەركٸن جازعان. ونىڭ بٸر تۇسىندا جەڭگٸر حاننىڭ حالقىنىڭ اراسىندا جوعارعى بەدەلگە يە ەكەنٸن, ەرەكشە ىلتيپاتىمەن سىيلايتىنىن قامتىعان: ەدٸل -جايىق اراسىن ەكٸ اي ارالاپ ازعىر ٶڭٸرٸنە كەلگەندە, تۇرعىندارى جات ادامعا ات بەرگٸسٸ كەلمەي تەرٸس ىڭعاي كٶرسەتەدٸ. حاندا قوناق بولىپ اتتاناردا «جەڭگٸر» دەپ اتى جازىلعان قانجاردى سىيلاعاندى, ونى قينالعان سەتتە «مەن حاننىڭ دوسىمىن» دەپ كٶرسەتكەن. ونى كٶرگەندەر سول سەتتە وڭ قاباق تانىتىپ, قاجەتتٸ مەسەلەسٸن كٸدٸرتپەي شەشٸپ, قادٸرلٸگٸ قوناعىنداي كٷتٸپ قۇرمەت جاساعان. وسى سەتتە دە سول داعدىمەن قانجاردى كٶرسەتكەندە, بٶتەن ەلدٸڭ ادامى دەپ قىرىن قاراپ تۇرعاندار كٷرت ٶزگەرٸپ قۇراق ۇشىپ قىزمەت جاساعان.
ونداي سەتتەردٸ حاندى جاقسى بٸلەتٸندەر تاراپىنان ايتىلاتىن.
حانمەن كٶڭٸلٸ جاراسقان تاريحشى, ديپلومات, زاڭگەر بارون فەدور بيۋلەر ورداداعى جاراسىمدى تٸرلٸكتٸ تاماشالاي جٷرٸپ, حان ٶزٸنە ارىز -ٶتٸنٸشپەن كەلگەندەردٸ, نە قارالاي جٷرگٸنشٸلەر مەن دەيٸمشٸلٸككە كەلگەندەردٸن قايسىسىندا الالماي دەم ۇسىنىپ قوناق ەتٸپ جٸبەرۋ دەستٷرلەرٸنە اينالعانىن بايقاپ ەستەلٸگٸنە جازعان. حان قازاسىن ەستٸگەندە قايعىرىپ جەڭگٸر تۋرالى: « پرەوبرازوۆاتەل ۆنۋترەننەي وردى » دەپ بٸرەگەي ساياساتكەردەن ايىرىلعانعا ٶكٸنٸش بٸلدٸرگەن.
جەڭگٸر حان قازاق تاريحىن جازۋشى عالىم الەكسەي يراكليەۆيچ لەۆشينمەن دوستىق قاتىناستا بولسا, ٶزٸمٸزدٸڭ سٷيٸكتٸمٸزگە اينالعان الەكساندر سەرگەەۆيچ پۋشكينمەن دە كەزدەسٸپ ارالارىندا جولداستىق قاتىناس ورناعان.
جاقسىنى كٶرۋگە, وقىمىستى عالىمدارمەن ارالاسۋعا ىڭتىزارلىعى ەسەرٸنەن اتاقتى جيھانكەز, تابيعات تامىرشىسى ەۆروپا, ازييا قۇرلىقتارىن گەوگرافييالىق مەجەلەگەن نەمٸس عالىمى الەكساندر فون گۋمبولدپەن كەزدەسٸپ ەڭگٸمەلەستٸ. ونىڭ سەتٸن كەلتٸرگەن دوسى ورىس ارميياسىنىڭ پولكوۆنيگٸ, 1812 جىلى سوعىستا قالماق پولكٸن باسقارىپ پاريجگە دەيٸن بارعان, حوشەۋت قالماق ورداسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ سەربەدجاب تۋمەنوۆ بولاتىن.
ٶز دەڭگەيٸنە جەتپەسەدە, حالقىنىڭ بٸلٸمگە ۇمتىلۋىن اڭساعان جەنە سول جولدا قىزمەت جاساعانىنا تاريح كۋە حاننىڭ:
– بٸزدە, قازاققا دا بٸر نەرسەگە دەن قويىپ, بٸلٸم الىپ, قاراڭعىلىق حالدەن شىعاتىن كەز جەتتٸ. بۇل ٸستٸڭ باستاماسىن مەن مەكتەپ اشۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرعىم كەلەدٸ,- دەپ تولقىپ سٶيلەگەنٸ كٶپ جەيتتٸ تٷسٸندٸرەدٸ.
قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا قوعامدى جاقسارتۋ باعىتىندا العا باستايتىن ازاماتتار تەربيەلەپ شىعارۋعا ۇمتىلدى. ەلدٸڭ مەدەنيەتٸن ارتتىرىپ, ولاردىڭ اراسىندا اعارتۋشىلىق جۇمىستىڭ باسىندا تۇراتىن جٸگەرلٸ جاستاردى دايارلاۋدى ماقسات تۇتقان. ٶمٸردٸڭ ەر سالاسىن يگەرگەن بٸلٸمدار ماماندار دايارلاۋ قاجەتتٸگٸن تٷسٸندٸ. وسى ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن 1824 جىلى ورىنبوردا نەپليۋەۆ ۋچيليششەسٸ اشىلعاندا, قابٸلەتتٸ جاستاردى ٸرٸكتەپ بٸرنەشەۋٸن وقۋعا جٸبەردٸ. الدىڭعى بۋىن بالالاردىڭ بەرٸ دە وقۋعا العىر, تەربيەلٸ ەكەنٸنە وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى گريگوريي فەدوروۆيچ گەنس ريزاشىلىق بٸلدٸرٸپ حانعا حات جولداعان. باستامانىڭ سەتتٸلٸگٸنە جٸگەرلەنٸپ, باستاعان ٸستٸ ٷلكەن ىجداعاتتىلىقپەن جالعاستىرۋدى قولعا الدى. كەيٸننەن كادەت كورپۋسى بولعان وقۋ ورنىنا جەنە ورىنبور, استراحان, قازان, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنا بٸلٸم الۋعا قازاق بالالارىن كٶپتەپ جٸبەرۋگە ۇمتىلىس جاسادى.
بۇل ورايدا حاننىڭ الدىندا بٸرنەشە كەدەرگٸلەر تۇردى.
بٸرٸنشٸدەن, قازاق جاستارىنىڭ جوعارعى بٸلٸم الۋىنا پاتشا چينوۆنيكتەرٸ اسا مٷددەلٸ بولمادى. اشىق قارسىلىق جاساماسا دا تٷرلٸ سىلتاۋلارمەن جولدى بٶگەۋگە قىزمەتتەندٸ.
ەكٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار بالاسىن «شوقىندى» بولىپ كەتەدٸ دەپ وقۋعا جٸبەرمەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, بالالاردى ورىس وقۋىنا توپتاپ جٸبەرگەندە, باستاۋىش بٸلٸمدٸك دايىندىعى جوق جاستار وقۋدى بٸردەن يگەرٸپ كەتە الماي, بٸرازى اۋىلعا ورالدى.
مەسەلەنٸ شەشۋ جولىندا جەڭگٸر حان ٶزٸنٸڭ تانىستىعىن پايدالانىپ, ەر دەڭگەيدەگٸ باسشىلار ارقىلى پاتشانىڭ قازاق بالالارىن وقىتۋعا مارحاباتىن الادى. باستامادا ەر وقۋ ورنىنا اتى – جٶنٸ كٶرسەتٸلٸپ, جەكەلەگەن ادامدارعا رۇقسات ەتٸلدٸ. كەيٸننەن ولاردىڭ سانىن بەلگٸلەپ, جەكەلەپ قابىلداۋ حان بيلٸگٸنە بەرٸلدٸ. سٶيتٸپ, سەمينارييا, گيمنازييا, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا قازاق جاستارىنا بٸلٸم الۋعا جول اشىلدى.
بالالارىن وقۋعا جٸبەرۋگە قارسى بولعان اتا-انالارمەن جەكەلەپ جۇمىس جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل جۇمىستى ٶزٸنەن باستادى جەنە ورداعا جاقىن بيلەۋشٸلەر مەن رۋباسى ستارشينالاردىڭ بالالارىنا تٷسٸندٸرۋ مەن زورلاۋ شاراسىن قاتار جٷرگٸزدٸ. بەلگٸلٸ عالىم مۇحامبەت-سالىق باباجانوۆتىڭ ەستەلٸگٸندە:
«ەكەمنٸڭ ۇستاعان باعىتىنان قايتپايتىن تاباندىلىعى مەن ٶزٸمنٸڭ بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىعىمنان, انامنىڭ جىلاپ ەڭٸرەپ وقۋعا بارىۋىمدى ٷگٸتتەگەنٸنە قاراماي وقۋعا اتتاندىم»,- دەگەنٸ بار.
جوعارعى بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىنا باراتىن قازاق بالالارىن دايىنداپ, باستاۋىش ساۋاتتاندىرۋ ٷشٸن مەكتەپ اشۋ جۇمىسىن قولعا الدى. ەر ٸستە باستاماشى بولاتىن حان, مەكتەپ ٷيٸنٸڭ قۇرىلىسىن ٶز قاراجاتىمەن سالدىردى. ودان كەيٸنگٸ جۇمىستاردى اتقارۋعا قارجىلىق جەنە شەكٸرتاقى تارتۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە حالقىنا ارنايى جولداۋىن جارييالاپ, ٸس باسىنداعى بيلەۋشٸلەردٸ تانىستىردى. الداعى ۋاقىتتا ەل بيلەۋ جۇمىسىنا بٸلٸمٸ بارلار عانا ارالاسادى دەگەندٸ باسا ايتىپ, ەكٸم قۇمارلىقتى دا قوزدىردى. سان سالالى جۇمىس نەتيجەسٸن بەردٸ. 1841 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا مەكتەپ اشىلدى. ول تاريحتا «جەڭگٸر مەكتەبٸ» اتالدى. جەڭگٸر حان باستاعان بٸلٸم جولى جالعاسىن تاۋىپ, كەيٸننەن مەكتەپ سانى جىل ٶتكەن سايىن ٶسٸپ وتىردى. وندا وقۋشى بالالاردىڭ سانى جٷزدەپ سانالاتىن دەرەجەگە جەتتٸ. ٸشكٸ بٶكەي ورداسىنداعى مەكتەپتەر سانىنىڭ ٶسۋٸ وندا وقىعان بالالاردىڭ كەيٸننەن قازاق ەلٸن ٶركەندەتۋگە ٶز ٷلەستەرٸن قوسقان دەرەجەلەرٸ بيٸك, ەل سىيلاعان, ەلٸنە قىزمەت جاساعان ازاماتتارى جٶنٸندە بٶلەك ەڭگٸمە. بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز جەڭگٸر حاننىڭ قازاق حالقىنىڭ بٸلٸمگە ۇمتىلىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن جەتكٸزۋ.
حان بٸلٸم بەرۋدٸ قولعا الۋمەن قاتار قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋدا ەرلٸككە پارا-پار ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاۋعا تيٸستٸمٸز.
حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن انىقتاۋشى دٸنٸ, تٸلٸ, دٸلٸ بولسا ونىڭ ەڭ شەشۋشٸ تۇسى دٸنٸ.
مۇسىلماندىقتى سٶز جٷزٸندە ەمەس ٸسپەن ۋاعىزداپ, ونىڭ شۇبارلانىپ تٷرلٸ اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتپەۋٸ ٷشٸن وردانى باسقارۋ ٸسٸمەن تىعىز بايلانىستىرادى. دٸننٸڭ حاق جولىندا تازا ناسيحاتتاۋىنا ٶزٸ تٸكەلەي ارالاسىپ وتىردى. حان ورداسىندا باس موللا احون مەرتەبەسٸ ەڭگٸزٸلٸپ, وعان سىناقتان ٶتكەن تەرەڭ بٸلٸمدٸ, قازاقي ۇستانىمدى ادامدى تاعايىندادى. احوننىڭ ۇسىنىسىمەن ەربٸر ستارشينالار مەن رۋلاردا ٶزٸنٸڭ ۋكازىمەن موللالار تاعايىندالدى. ولاردىڭ ۇستانعان ماسحابتان اۋىتقۋىنا جول بەرٸلمەدٸ. جەڭگٸر مەكتەبٸندە مۇسىلمان دٸنٸن وقىتۋعا مولدانى ٶزٸ تاعايىندادى, جات دٸن, جات پيعىلعا جول بەرٸلمەدٸ. حان ورداسىندا مۇسىلماندىق مەشٸت سالىندى. ەربٸر ستارشيندٸك ورتالىعى مەن ەلدٸ مەكەندەردە مەشٸتتەر سالۋ قىزۋ قولعا الىندى جەنە دەر كەزٸندە ٸسكە بەرٸلدٸ. جەڭگٸر تۇسىندا مەشٸت تۇرعىزىلىپ, حان ۋكازىمەن مولدا تاعايىندالدى.
دٸن مەسەلەسٸنٸڭ بۇنداي ٶتكٸر قويىلۋىنىڭ دا سەبەبٸ بولاتىن.
پاتشالىق رەسەيدٸڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ بٸرٸ, ەدٸل-جايىق اراسىن قونىستانۋعا كەلگەن قازاقتاردى حريستيان دٸنٸنە كٸرگٸزٸپ, بارلىق حالىقتى شوقىندىرىپ ۇلتتىق بولمىسىنان ايىرۋ بولاتىن. ول ٷشٸن قارقىندى جۇمىس جاسادى. بٸرٸنشٸسٸ, مۇسىلمان دٸنٸنەن حريستيان دٸنٸنە ٶتكەن ادامدارعا ەرەكشە جەڭٸلدٸكتەر بەرۋگە قاۋلى قابىلدادى. ولاردىڭ قۇيتىرتقى ساياساتىنىڭ كٶرٸنٸستەرٸ مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ قازاقتاردىڭ اراسىندا بالالارىن باسقا دٸننٸڭ كٸسٸلەرٸنە ساتۋ, حريستيان دٸنٸنە كٸرۋ جايلارى بەلەڭ بەردٸ. استراحان وبلىستىق ارحيۆٸندەگٸ «دەلو و پروداجي كيرگيزسكيح كۋيباساروۆىم دوچەري دجانباي گرۋزينۋ د.ەگوروۆۋ (13 قور 1 تٸزٸم 16 توم; 24873دەلو ). نەمەسە «دەلو و پريسوەدينەنيي ك حريستيانسكوي رەليگيي» يز كيرگيز مالچيكا ۋتەكا 20 ييۋنيا 1825 گودا (1 قور, 13 تٸزٸم, 1 ٸس 40847 دەلو). «دەلو و پريچيسلەنيي ۆ مەششانسكوە وبششەستۆو كيرگيزكي بۋراتاەۆوي» (1 قور,13 تٸزٸم 28 توم , 40512ٸس ).
بۇنداي سوراقىلىققا كٷشپەن قارسىلىق جاساۋعا ورىس ٷكٸمەتٸنٸڭ بيلٸكشٸلەرٸ جول بەرە مە?! ولار دا ناسيحات جۇمىستارىمەن قاتار تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەرمەن ادامداردى قىزىقتىرۋعا قىزمەتتەندٸ. ونىڭ ايقىن بەلگٸسٸ:
قىرعىز ۋەزدەرٸن باسقارۋ ەرەجەسٸنٸن جوباسىندا حريستياندىقتى قابىلداعان قازاقتارعا قارالعان جەڭٸلدٸكتەر كٶرسەتٸلگەن.
«كيرگيزام, پرينياۆشيم حريستيانستۆو, دوزۆولياەتسيا يلي وستاۆاتسيا ۆ سۆوٸح وبششەستۆاح, يلي پريكوچەۆىۆات ك رۋسسكيم سەميام, س سوحرانەنٸەم پرەدوستاۆلەننىح كيرگيزام پراۆ”, نەمەسە, “پرينياۆشٸە حريستيانستۆو كيرگيزى, ەسلي پوجەلايۋت, موگۋت پريپيسىۆاتسيا ك گورودسكوي سەلسكيم وبششەستۆام ۆسەح نايمەنوۆانيي نە سپراشيۆايا نا تو پرەدۆاريتەلنوگو سوگلاسٸيا وت ناچەننىح وبششەستۆ».(استراحان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك مۇراعاتى 495 قور, 1-تٸزٸم, 1 – ٸس).
ەكٸنشٸدەن, جەڭگٸر حانعا مۇسىلمان مەشٸتٸمەن قاتار حريستيانداردىڭ قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەتٸن شٸركەۋ سالۋ جٶنٸندە, سۇراۋ سالىنىپ, تالاپ تا قويىلعان. وردانىڭ تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا حريستيان دٸنٸندەگٸ ادامداردىڭ ازدىعىن العا تارتىپ, كەلٸمسەكتەردٸڭ قۇداي الدىنداعى جالبارىنۋ مٸندەتتەرٸن ۋاقىتشا شٸركەۋگە يكەمدەگەن جەرلەردە اتقارۋىنا بولاتىندىعىن جەلەۋ ەتٸپ بۇل مەسەلەنٸ اياقسىز قالدىرىپ وتىرعان.
ورىس يمپەريياسىنىڭ قورشاۋىندا تۇرعان شاعىن ٸشكٸ وردانىڭ تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىعىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن حالىقتىڭ ٶز دٸنٸن ۋاعىزداپ, قۇلاعىنا قۇيىپ, ساناسىنا جەتكٸزٸپ, يماندىلىقتان شىعارماي قازاقتىلىعىنان قايتارماي ۇستاۋعا جۇمىستاندى.
نارىندىقتاردىڭ قازاق ەلٸنٸڭ بٸر اۋماعى بولىپ ساقتالۋى جەڭگٸر حان سالعان سارا جولدىڭ ەسەرٸ ەكەنٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق ۇمىتۋعا تيٸستٸ ەمەس.
ورىنبور گەنەرال – گۋبەرناتورى ۆاسيليي الەكسەەۆيچ پەروۆسكيي مەملەكەتتٸك مٷلٸك مينيسترٸ پ.د.كيسەلەۆكە: «پوليتيكا جانگير حانا پو رۋكوۆودستۆۋ ۆنۋترەننەي وردوي ي راسپروسترانەنييۋ مۋسۋلمانسكوي رەليگيي پرينەسەت تولكو ۆرەد دليا روسسيي», – دەپ كٶرسەتكەن,
1844 جىلى ٸ نيكولاي پاتشاعا مەملەكەتتٸك مٷلٸك مينيسترٸ پ.د.كيسەلەۆتىڭ ٸشكٸ وردا جٶنٸندەگٸ بٸر دوكلادىنا « ۆ تسارستۆە درۋگوگو تسارستۆا بىت نە موجەت »,- دەپ قارارىن جازعان (يستورييا بۋكەەۆسكوگو حانستۆا 1801 – 1852 گ الماتى 2002 گ).
جەڭگٸر حاننىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ٸشكٸ وردا جەرٸنٸڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋداعى تەرەك ەگۋ جۇمىستارى دا ەرەكشە باعالاۋعا تۇرادى. نارىن قۇمىنداعى قاراعاي مەن قايىڭنىڭ سىڭسىعان ورمانى سٶزٸمٸزدٸڭ ايعاعىنداي. بۇل ورايدا كٶز كٶركٸمٸز بولعان, تابيعات سەنٸ, جەڭگٸر باستاعان يگٸ ٸستٸڭ بٸزگە جەتكەن سٸلەمدەرٸ. حاننىڭ ەڭبەگٸن جوققا شىعارۋشىلار تۋعان جەردٸڭ تابيعاتىن كٶرٸكتەندٸرۋگە قانداي ٷلەس قوسقانىن ايتىپ ماقتانا الار ەكەن. ونىڭ ەسەسٸنە سول كەزدە ٶسٸرٸلگەن تەرەكتەردٸ شاۋىپ, وتقا جاعىپ سورايعان تۇقىلىنان باسقا كٶزگە ٸلٸنەر ەشتەڭە قالدىرماعان. تابيعاتتى قالپىنا كەلتٸرۋگە بەلسەندٸ جۇمىستاردى پىسىقتاپ دامىتۋ بٷگٸنگٸ قايراتكەرلەر مٸندەتٸ.
حاننىڭ ٶز تۇسىندا مال باققان حالقىنىڭ ٶسٸرگەن ٶنٸمدەرٸن قۇندى باعاعا ٶتكٸزٸپ, حال-احۋالدارىن ارتتىرۋعا وڭ شەشٸمدەر الدى. جەڭگٸر بيلٸككە كەلٸپ ەلدٸڭ مەن -جەيٸن يگەرگەنگە دەيٸن نارىن دالاسىن اربا ٷستٸنەن جىلجىمالى ساۋدا جاساپ جٷرگەن ەلدٸ الداپ ٶزدەرٸنٸڭ قالتالارىن تولتىرىپ جٷرگەن ساۋداگەرلەرگە تيىم سالدى.
ولار ٸشكٸ رەسەيدٸڭ قالالارىنان فابريكا ٶنٸمدەرٸ مەن مانۋفاكتۋرالارىن, حيۋانىڭ ماتالارىن بٸرنەشە ەسە باعاعا كٶتەرٸپ ساتىپ جٷردٸ. ايىرباسقا قازاقتاردىڭ مالىن, ونىڭ ٶنٸمدەرٸ جٷن, تەرٸسٸن, ەشكٸ تٷبٸتٸن, تٷيەنٸڭ شۋداسى, جىلقىنىڭ جال قۇيرىقتارىن سۋ تەگٸن باعاعا الىپ, حالىقتى تەسپەي سوردى. بۇنداي سوراقىلىققا جول بەرمەس ٷشٸن حان ستاۆكاسى جاسقۇستان جىلىنا ەكٸ مەرزٸمدە 15 سەۋٸر , 15 قىركٷيەك ٶتەتٸن جەرمەڭكە ۇيىمداستىردى. حالىقتىڭ كەرەك- جاراقتارىن ساتاتىن تۇراقتى 45 لاۆكالار جۇمىس جاسادى.
ساۋدا ٸسٸنەن حابارسىز قىر قازاقتارىن الداپ, مالىن ارزانعا الىپ, ولاردىڭ كەرەك زاتتارىن قىمباتقا بەرۋٸنە جول بەرمەي قاداعالايتىن بازار باسشىسىن تاعايىندادى. جەرمەڭكەنٸڭ ەدەيٸ ەرەجەسٸ بەكٸتٸلدٸ. ونداعى جاعدايلاردىڭ بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تٸلەگٸن قاناعاتتاندىرۋعا نەگٸزدەلدٸ. ولاردىڭ بەدەلٸن كٶتەرٸپ, ەكەلگەن ٶنٸمدەرٸنٸڭ پۇلدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. ەر ايماقتان جەرمەڭكەگە كەلەتٸن كەرۋەننٸڭ باسشىلارى بولىپ ستارشىندەر سايلاندى. جەرمەنكەگە كەلگەن شارۋا قازاقتىڭ قارجىسى جەتپەي, نە ونىسى بولماي ٷي- جەيٸنە كەرەكتٸ زاتتارىن الۋعا قينالعاندا, حاننىڭ كەپٸلدٸگٸمەن قارىزعا تاۋارلار بەرٸلدٸ. قارىزگەر كەزٸندە بەرە الماسا ونى حان ٶزٸ تٶلەيدٸ, ياعني قارىز – بورىشتار ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك الدى. جەرمەنكەگە تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ كەلٸپ ٶتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە شارا الىندى, بۇرىنعىداي ارادا جٷرەتٸن تاتار ساۋداگەرلەرٸ ىقشامدالدى. جەرمەنكە ۇيىمداستىرۋدا ساۋدا مەدەنيەتٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلٸندٸ. ٶزٸ تاعايىنداعان بازار باسشىسىنىڭ مٸندەتتەرٸن بەلگٸلەگەن حاتتاما نۇسقاۋلار بەرٸلدٸ. باستى نازاردا شەتٸن وقيعالارعا جول بەرٸلمەۋ, ەدەپتەن اسپاۋ, ماسكٷنەمدٸكتٸ بولدىرماۋ, تەرتٸپ بۇزعاندارعا ولاردىڭ نامىسىنا تيمەي, ار-وجدانىڭ تٷسٸرمەي, ەدٸل جازالاۋ سىندى قاعيدالار قاتاڭ ساقتالدى. الىنعان شارالاردىڭ بەرٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ, ەرينە, قىر قازاعىنىڭ پايداسىنا شەشٸلەتٸندەي قاراستىرىلدى.
كەڭەستٸك ناسيحات بويعا سٸڭگەندەردٸڭ جەڭگٸر حاندى جاقتاۋدان, ونى داتتاۋى باسىم. يساتاي, ماحامبەت كٶتەرٸلٸسٸ جەڭگٸر حاننىڭ ابىرويىن تٷسٸرەتٸن قوزعاۋشى كٷشتەي ەسەر ەتۋدە.
بۇل سالاداعى جەڭگٸر حاننىڭ ورنىن تاريحي جايلارعا بايلانىستى سارالاپ قاراساق, كٷڭگٸرت مەسەلەلەردٸڭ باسى اشىلادى.
يساتاي, ماحامبەت كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تۇتانۋىنا سەبەپكەر جەر مەسەلەسٸ, قازاقتا بٸتپەيتٸن داۋ. مٸنە, كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ تۋىنداۋ سەبەبٸ بەلگٸلٸ, سونىڭ قوزعاۋشى كٷشٸنە ٷڭٸلەيٸكشٸ.
جايىق ٶتٸپ نارىنعا قونىستانۋشىلاردىڭ شاعىن شارۋاسى بولعاندىعىن تاريحي دەرەكتەر انىقتايدى. بۇنى تەك بٸر عانا جارييالانىم ارقىلى تانىسساق, 1825 جىلى گۋبەرناتور ەسسەننٸڭ اتىنا اسەسسور كۋزنەتسوۆتىڭ جازعان حابارلاماسىندا: «پريحود يح س (كازاحوۆ بۋكەەۆسكوگو حانستۆا) يز-زا ۋرالا, پو رازۆەداننىم مويم وت دوستوۆەرنىح ي زنايۋششيح ليۋدەي سۆەدەنييام, بىل ناستولكو بەدەن, چتو ۆەسما نەمنوگيە يز وردينتسەۆ پريگنالي نە بولەە 100 بارانوۆ . ۆ 1809 گودۋ بىلو ۆزياتو نا ۋچەت 946 كيبيتوك, پروشەدشيح يز-زا ۋرالا ۆ رايون نارىنكۋما. پري ەتوم ۋ نيح بىلو ۆسەگو 434 ۆەربليۋدا, 1567 لوشادەي, 1124 گولوۆ روگاتوگو سكوتا ي 15273 بارانا» , – دەگەن. (ورىنبور وبلىستىق مۇراعات 6-فوندى, 10-تٸزٸم, 513-ٸس). ەگەر وسى مالدى ەر تٷتٸنگە بٶلسەك ەر ٷيگە بٸر-ەكٸ سيىردان, 16 قوي كەلەدٸ. ەكٸ ٷيگە بٸر تٷيە, بەس جىلقىدان. ساناق جٷرگٸزٸلگەن اۋىلدارداعى جانۇيالاردىڭ مالى كٶبٸ دە, مالى جوعى دا بولاتىنىن ەسكەرسەك, كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ مٷشكٸل تٸرشٸلٸگٸنٸڭ كۋەسٸ بولامىز. سول كەزدەگٸ جازۋلاردا ەر ٷيدە دۇرىس قۇراتىن كيٸز ٷيدٸڭ جوقتىعىنان, سىرتىن لاجداپ جاپقان كٷركەشەلەردە ٶمٸر سٷرەتٸندەرٸ كٶرسەتٸلگەن.
ٸشكٸ وردانىڭ 1828 جىلعى شارۋاسىنا كٶز جٷگٸرتەر بولساق, نارىندىقتار مالدارىنىڭ بٸرنەشە ەسە ارتقانىن كٶرەمٸز.
استراحان گۋبەرنيياسىنىڭ ەستەلٸك كٸتابىندا ٸشكٸ وردا قازاقتارىنىڭ يەلٸگٸندە مالدىڭ شارىقتاپ كٶبەيگەن تۇسى 1828 جىلدان باستالادى. شامامەن 24302 تٷتٸندە: 398792 ٸرٸ قارا, 229179 جىلقى, 58903 تٷيە 2 ميلليونداي قوي-ەشكٸ بولعان.
بۇنى ٷيگە بٶلسەك, ەرقايسىسىنا ورتا ەسەپپەن 3-كە تارتا تٷيە, توعىز جىلقى,ون تٶرت ٸرٸ قارا, 80 قوي- ەشكٸدەن كەلەدٸ ەكەن.
1832 جىلعى تەك جاسقۇستا ٶتكٸزٸلگەن جەرمەڭكە كەزٸندە 73 تٷيە, 356 جىلقى, 3693 ٸرٸ قارا, 68498 قوي, 6676 قىسىر مال ساتىلعان. بۇل دەرەكتەر جەرمەڭكە كەزٸندەگٸ ساۋداعا تٷسكەندەر. جىل بويىندا ساۋدا ساتتىق جاسالىپ, حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە جاراتىلاتىن مالداردىڭ ەسەبٸ قاتەرگە الىنباعانداعى جاعداي.
شاعىن مالمەن قونىستانعان ەل كەڭ جايلاۋدا ەن جايلاپ ورىس لينييالىق كٷزەتٸنٸڭ اياسىندا بارىمتا ۇرى-قاراقشىلاردان جىراقتا, ورنالاسقان حالىقتا مال دا تەز ٶستٸ. ٸشكٸ ورداداعى مالدىڭ جالپى كٶلەمٸ: ٸرٸ قارا 7 ەسە, جىلقى 4 ەسە, تٷيە 5 ەسە, قوي-ەشكٸ 5 ەسەگە ارتقان. جاستار جەتٸلٸپ شاڭىراق كٶتەرٸپ, ەنشٸ الىپ جان باسى دا تولىقتى. نارىننىڭ بۇرىنعى جەرٸ تارلىق كٶرسەتتٸ. شىندىعىندا ەكستەنسيۆتٸ نەگٸزدە دامىعان ٷش ميلليوننان اسا مالدى ٸشكٸ وردانىڭ يەلٸگٸندەگٸ 6,5 ميلليون دەسياتين جايىلىمعا پايدالى جەر, 192 مىڭ دەسياتينا قۋ تاقىر, 420 مىڭ دەسياتينا قۇمدى القاپ, ٶز شاماسىنان ارتىق مالدى ٶسٸرۋگە تٶتەپ بەرە المايتىن. وسىنداي قىسىلتاياڭ جاعدايدا مالىن اسىراۋعا ۇمتىلعان شارۋالاردىڭ بٸتپەيتٸن جەر داۋىنا ۇشىراماسقا جاعدايلارى جوق ەدٸ.
ٶزٸمٸز جۇمىس جاساپ, كٶرگەن كەزەڭدٸ ەسكە الساق: نارىننىڭ ەسكەري زونادان بوساعان جەرلەرٸنە ورال جەنە گۋرەۆ وبلىسىنىڭ شارۋاشىلىقتارى مال جايىلىمىنا بٸردە كەلٸسٸپ, كەيدە كەلٸسپەي داۋلاسا جٷرٸپ پايدالاندى. شارۋاشىلىقتار مەن اۋدانداردىڭ اراسىنداعى جەر جٶنٸندەگٸ كەلٸسپەۋشٸلٸك قاقتىعىسقا بارىلماسادا بٸر-بٸرٸنە ەر تٷرلٸ ارتىقشىلىقتار كٶرسەتۋ بولىپ تۇردى. ۋشىققان جانجال تۋىنداپ, ونى رەتتەۋ ٷشٸن ەكٸ وبلىستىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارى كەزدەسٸپ كەلٸسٸمگە كەلەتٸن. جەرگە, مال سۋاراتىن قۇدىققا تالاس قاتار ورنالاسقان ۇجىمدار, كەيدە كٶرشٸ وتىرعان باقتاشىلار مەن شوپاندار اراسىندا بولىپ تۇراتىن. بۇل مال مەن مٷلٸكتٸڭ يەسٸ دە, قوجاسى دا بٸر ورىن, بەرٸنٸڭ باعاتىنى ٷكٸمەتتٸڭ مالى, جەر مەملەكەتتٸك, بيلٸكشٸ بٸر پارتييا تۇسىنداعى جاعداي. بارلىق مەسەلەنٸ شەشەتٸن پارتييا, ونىڭ باسشىسىنىڭ ايتقانىنا توقتامايتىن ادام جوق. جۇمىس بەرەتٸن, شارۋانى ٸستەتٸن دە بٸر ٷكٸمەت. كٸم-كٸمدە تەرەڭگە بارا الماي, باسشىسىنىڭ شەشٸمٸنە باس ۇرىپ تاراساتىن. جەڭگٸر بيلٸك جٷرگٸزگەن تۇستاعى جاعداي ٶزگەشە. مال دا, مٷلٸك تە, جەكە ادامداردىڭ مەنشٸگٸندە. ولاردىڭ ٶمٸر سٷرۋگە تابىستىڭ كٶزٸ-يەلٸگٸندەگٸ مالى. سوندىقتان, جەتٸم لاعىنىڭ قاس قاباعىنا قاراپ امان ساقتاۋعا قىزمەت جاسايدى, شۇرايلى جايىلىس تابۋعا تىرىسادى. «جانىم ارىمنىڭ ساداقاسى, مالىم-جانىمنىڭ ساداقاسى» دەگەن قازاق, جانىن ساقتاۋ ٷشٸن مالىن ٶسٸرگەن. ادامدار مالىن باققان, مالى ولاردى اسىراعان. ٶزدەرٸنٸڭ جانىن ساقتايتىن مالىنىڭ جايلىمدىلىق جەرٸ بولماسا ادامداردىن تۇرمىسى دا كەميدٸ.كٶرشٸلەس وتىرعان اۋىلدار, رۋلار سول ٷشٸندە بٸر قادام جەرگە تالاسىپ, بٸتٸسپەيتٸن داۋدا جٷرەدٸ. حان بيلٸگٸنە جٷگٸنگەن ستارشيندەر, رۋ باسشىلارى مەسەلەنٸ شەشكەندە ەرقايسىسى ٶزٸن جاقتاعاندى قالايدى. داۋلاسۋشىلاردىڭ حان قولداعاندارى ەدٸل شەشٸم الىندى دەپ تاسىپ, ٶرگە ٶرلەپ ماسايراسا, كەلەسٸ جاعىنداعىلار حان ەدٸلەتسٸزدٸك تانىتتى دەپ ٸشتەن تىنىپ, كەك ساقتاپ كەتەدٸ. ٷنەمٸ قولداۋ الىپ, جىلى قاباقپەن قارسى الىنىپ, مەسەلٸ قايتپاي ايتقانى ورىندالىپ جٷرگەن كٸسٸلەردٸڭ تاۋى شاعىلىپ بٸر رەت سٶزٸ سٶيلەنبەي قاعاجۋ كٶرسە بۇدان بۇرىنعى جاقسىلىق ۇمىتىلىپ «ەي, بەلەم» دەپ تەرٸس اينالىپ كەتەتٸنٸن باسشىلىق جۇمىستا بولعاندار انىق بٸلەدٸ. مٸنە, جەتپەيتٸن جەردٸڭ داۋىن شەشۋدە حان دا تىعىرىققا تٸرەلٸپ, قينالا تۇرىپ دوسىن رەنجٸتەر بيلٸك ايتۋعا مەجبٷر بولادى. سول كەزدەگٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاعداي سونداي حالگە كەلتٸرگەن-دٸ.
رەسەي يمپەريياسى باسىبايلى يەلٸك جاساپ, ٶزٸنٸڭ جەرٸنە اينالدىرعان ەدٸل- جايىق اراسىن قازاقتارعا تٷگەل بەرگەن جوق ەدٸ. جايلاۋعا بەلگٸلەنگەن جەرلەرگە عانا جٸبەرەدٸ. جايىق ٶڭٸرٸنٸڭ اڭعارى سۋ تولعان كەزدەگٸ دەڭگەيٸنەن 15 شاقىرىم جەردٸ ورال قازاقتارىنا بەردٸ. كاسپيي جاعالىعىنىڭ لينييالىق ايماق بەلگٸلەپ ودان ٸشكە كٸرۋگە تىيىم سالدى. ەدٸل بويىندا ورىستار, تاتارلار, قالماقتار قونىستانىپ قازاقتاردى جاقىنداتپادى. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن تولىقتىرايىق.
1819 جىلى ييۋن ايىندا ورەنبۋرگتىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ينفانتەرييا گەنەرالى كاۆالەر ەسسەن استراحان ازاماتتىق گۋبەرناتورىنا ەدٸل- جايىق اراسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ شىعاي بٶكەەۆكە ٶزٸنٸڭ قالاعان جەرٸنەن قىس قونىستانۋ ٷشٸن ٷي سالىپ, تۇراقتاپ وتىرۋعا جەر بەرۋدٸ ٶتٸنگەن حات جازعان. بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن الۋ ٷشٸن بٸرنەشە ادامدار مەن ماماندار, زاڭ ورىندارى مەن سۋديالارعا حات جولدانىپ جاۋاپ الىنعان. وسى مەسەلە تۋراسىندا جازىلعان قاعازدار, جيناقتالعان قۇجاتتار, ٷلكەن بٸر تومدىق ٸسكە اينالعان. سۇلتان شىعاي كونەۆو كوردوننىڭ پوستىسىنىڭ ٷش ۆەرست قاشىقتىقتان تۋعان تۋىستارىمەن ورنالاسۋعا جەر سۇراعان. ول كونەۆسكيي كوردونىنىڭ بالىق قورعاۋ ايماعىنا جاتاتىن جەر دەپ بەرۋگە مٷمكٸندٸگٸ جوعى حابارلانعان. باستاعان جازبالاردىڭ قورىتىندىسىنداي 6 ييۋن 1820 جىلى استراحانسكيي كومەندانت گەنەرال- مايور ي كاۆالەر دەلپتسو:
«نا وبسترويكۋ دوموۆ نيگدە نە پرەدۆيديتسيا», – دەپ جاۋاپ بەرگەن. سونىمەن قاتار شىعاي سۇلتاننىڭ ۋاقىتشا پايدالانۋعا تۇرعىزىلعان ەكٸ مازانكاسىن بۇزدىرىپ, ٶزدەرٸن كٶشٸرۋگە شەشٸم العان. (استراحان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸ 13-قور, 1 تٸزٸم, 36526 ٸس. دەلو و ۆىدەلەنيي مەستا دليا پوستوياننوگو پروجيۆانييا كيرگيزسكوگو نارودا)
وسىنداي مەتٸندەگٸ استراحاننىڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸندەگٸ 1-قور, 7-تٸزٸم, 1172- ٸستە «دەلو وب وپرەدەلەنيي مەستا دليا پوسترويكي دوما دليا كيرگيزسكوگو سۋلتانا». ورەنبۋرگ گەنەرال- گۋبەرناتورى گەنەرال ينفانتەريي كاۆالەر ەسسەن, استراحان ازاماتتىق گۋبەرناتورى نيكولاي يۆانوۆيچ پوپوۆكە 30 قىركٷيەك 1824 جىلى №712 قاتىناسىندا كاسپيي تەڭٸزٸ جاعاسىنان جەڭگٸر حانعا جەر بٶلٸپ كٶمەك جاساۋدى جەنە ٷي قۇرىلىسىنىڭ ماتەريالدارى مەن تاسۋ قۇنىنىڭ شىعىنىن كٶرسەتٸپ بەرۋٸن سۇراعان.
جەڭگٸردٸڭ ٷي تۇرعىزۋعا سۇراعانى نيكولسكيدەن (ەسكٸ جانبايدان) كونەۆسكيي سەلوسىنا قاراي 10-12 ۆەرست جەردە.
استراحاننىڭ ازاماتتىق گۋبەرناتورىنىڭ تاپسىرماسى مەن, گۋبەرنييانىڭ جەرگە ورنالاستىرۋشىسى ( زەمليا يسكاتەل ) جەڭگٸر حانعا ٷي قۇرىلىسىنا تەڭٸزدەن 10 ۆەرست كوردون جولىنان 2 پياد جەردەن ورىن بەلگٸلەگەنٸ 2 قاڭتار 1825 جىلى 19 ساندى حابارلاما ارقىلى تٷسٸرگەن.
استراحان ازاماتتىق گۋبەرناتورى ي.ي.پوپوۆكە 1825 جىلى 7 مارتتا كراسنىي يار ۋەزٸنٸڭ جەر ٶلشەۋشٸ (زەملە مەر) مارينەچەۆا, كراسنىي -يار زەمسكيي سوتى دۆوريانسكوگو, زاسەداتەل رەۆانوۆالاردان جەڭگٸر حاننىڭ ٷي تۇرعىزۋعا سۇراعان جەرٸ قۇپييا كەڭەسشٸ اننا يۆانوۆنا بەزبورودكانىڭ مەنشٸگٸندەگٸ داچالىق جەرٸ دەپ حابارلاما تٷسكەن. مٸنە, حان مەن سۇلتاندار تەڭٸز جاعاسىنا جاقىن ورنالاسىپ, قونىستانۋعا جاعدايلارىن شەشە الماعاندا جەرگە قانداي يەلٸك جاساي الادى? حاننىڭ دا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بولعاندىعىنا كٶزٸمٸز جەتەدٸ.
ٸشكٸ وردانىڭ جانى دا, مالى دا ٶسٸپ قيىندىق تۋىنداعان سەتتە حان قاراپ وتىرمادى. شٶبٸ شٷيگٸن, شابىندىعى بار جەرلەردەن شٶپ شاۋىپ ورنىنا مال جايۋدى ويلاستىرىپ, جەر يەلەرٸن شانىمدى ۋەكٸلدەرمەن جولىقتىرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ.
قويناۋى مالعا تولتىرىلعان ەدٸل جايىق اراسىنىڭ ەلٸنٸڭ ٸشكٸ جاعدايىنىڭ تۇراقسىزدانۋى بەلەڭ الدى. مالىنىڭ بابى تابىلماعان قازاقتا تىنىشتىق بولا ما? بۇل جايدىڭ تۋىنداۋى, ونى شەشەر جولدى تٷبەگەيلٸ تٷسٸنگەن جەڭگٸر حان قولدان كەلەر بارلىق شاراسىن الدى. بٸراق بار مەسەلەنٸ شەشۋگە قۇزىرى دا, قۇدىرەتٸ دە جەتە بەرمەيتٸن.
جان-جاقتان انتالاعان قىسپاقتان قۇتىلۋ ٷشٸن جان ايقايىن بٸلدٸرٸپ استراحان گۋبەرناتورىنا جەتٸ بەتتٸك حات جولدادى. ونداعى نەگٸزگٸ مەسەلە ٸشكٸ وردا حالقىنىڭ كەڭ ٶرٸسٸن شىعىسى مەن تەرٸستٸگٸن تارىلتىپ وتىرعان ورال كازاكتارىنىڭ سارى, قارا ٶزەن القابىن بوساتۋىن ٶتٸندٸ. تٷستٸكتەگٸ تەڭٸز جاعالاۋىن ۇزىنا بويىنا يەمدەنٸپ داچالارىن سالىپ, بالىق كەسٸپشٸلٸگٸن ٶرٸستەتٸپ, قىر قازاعىن قۇنارلى جەرگە جولاتپاي قويعان كنياز يۋسۋپوۆ پەن گراف بەزبورودكونىڭ قىسىمشىلىعىنان قۇتقارۋدى تٸلەك ەتتٸ. ەدٸل بويىن ەڭ جايلاۋعا تەجەۋ سالىپ, ٶزەن جاعاسىنداعى جەرلەردەن ايىرعان سارىتاۋلىقتار مەن قالماقتاردى ىعىستىرۋدا كٶمەك جاساۋلارىن سۇرادى.(استراحان وبلىسى مەملەكەتتٸك مۇراعاتى 1 قور, 7 -تٸزٸم, 2446- ٸس). وسى تەكتەس تٸلەگٸن 1 نيكولاي يمپەراتورىمەن كەزدەسكەندە دە بٸلدٸرگەن. حاننىڭ تٸلەگٸ قوزعاۋ سالىندى. سارى ٶزەن جەنە ونىڭ القابى قازاقتارعا تيدٸ. ەدٸل بويىن كەلٸسٸپ جايلاۋعا مٷمكٸندٸك تۋىندادى. كاسپيي جاعالاۋى تٷبەگەيلٸ باسى اشىلماي وبروك تٶلەمدەرمەن پايدالانۋ قاراستىرىلدى.
1929 جىلى كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ جەردٸ الۋ ٷشٸن ٶتەبەلٸ شىعاەۆقا تاپسىرادى. جەردٸڭ جالداۋ قۇنىن, ونىڭ يەگەرٸ ەر باسقا شاعىپ الۋلارىنا مەجبٷرلەدٸ. ونىڭ باعاسى جىلقىنىڭ ەر باسىنا 60تيىن, تٷيە مەن سيىرعا 45 تيىن, قويعا 15 تيىن مٶلشەرٸندە بەلگٸلەپ كەلٸسٸم شارت جاسالعان.
جەڭگٸر حان حالىقتىڭ جاعدايىن اۋىرلاتاتىن قىسىم كٶرسەتكەن شارتتى قابىلداماي, جەر يەلەرٸ مەن ونىڭ باسىندا جٷرگەن چينوۆنيكتەرگە جەردٸ وندا جايلايتىن مالعا ەمەس جالپى بەرٸلەتٸن جەر كٶلەمٸنە تٶلەۋگە ۇسىنىس جاساپ ٶتكٸزەدٸ. داچنيكتەر وپتوۆىي 4000 رۋبل سۇرايدى. حان 1500 رۋبلگە كەلٸسكەن. (استراحان مەملەكەتتٸك ارحيۆٸ 1قور, 7-تٸزٸم, 2446- ٸس). جالعا جەر الۋشىلىققا ورىسشا, تاتارشا ساۋاتتى ەساۋىل قاراۋىل قوجا باباجانوۆقا تاپسىرادى. ول الىنعان جەردٸ ستارشيندار مەن اۋىلدارعا بٶلٸپ بەرەتٸن اراداعى دەل-دال رەتٸندە جٷرگەن.
بٶلٸس بولعان جاعدايدا كەرٸس تە جٷرەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ جاعداي. قازاقتىڭ «الۋشىعا التاۋ از, بەرۋشٸگە بەسەۋ كٶپ» دەگەن ٶزگەنٸڭ جەرٸنٸڭ تەۋٸر كٶرٸنٸپ تۇراتىنى قانعا سٸڭگەن ەدەت. وسى ورايدا تالاس, كٷرەس تە بولادى. ەربٸر داۋعا 400 شاقىرىمداي جەردەن حان ٷنەمٸ كەلە الماي, داۋدىڭ ٶرشۋٸ قۋراپ تۇرعان اقتىققا تٷسكەن شوقتاي, ٶرت لاۋلاپ كٶتەرٸلٸسكە سەبەپكەر جاسالعانى ەش داۋ كەلتٸرمەيدٸ.
جەڭگٸر حانعا بيلٸككە كەلگەسٸن الىم -سالىقتىڭ تٷرٸن, مٶلشەرٸن دە كٶبەيتتٸ دەپ ايىپ تاعىلىپ تۇر. بۇل سٶزدٸ سارالاپ مەن بەرٸپ قارالسا, ەلدٸ قۇراعان حالىقتىڭ بايلىعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەر قاشان مەملەكەتتٸ ۇستاۋعا جاراتىلادى. تاپقان تابىسىنان نالوگ تٶلەمەيتٸن ەلدٸ تاريحتا كەزدەستٸرۋ قيىن.
مال باققان قازاق ەلٸندە, نارىن ٶڭٸرٸندە ٶندٸرٸستٸن باسقا كٶزٸ جوق, سوندا ەل بيلەۋ شىعىندارىن كٸم كٶتەرۋ كەرەك? بۇل سالادا جەڭگٸر حان تابىسى تٶمەن جارلى- جاقىبايلاردى بارلىق تٶلەمنەن بوساتقان. جىلدىق كٸرٸسٸ 100 كٷمٸس رۋبلدەن كەم جانۇيادان زەكەت الىنباعاندىعى مۇراعات ماتەريالدارىندا كٶرسەتٸلگەن. جەڭگٸر حان زەكەتتٸ تەك حاننىڭ شىعىندارىن ٶتەۋگە جاراتىلماي, كەم- تارلارعا ٸشٸم – جەمٸ تاپشىلارعا جاراتىلاتىنىڭ قاتاڭ قاداعالاعان. ٶزٸنٸڭ پەرمەنٸمەن بەركٸتكەن زەكەت كٶلەمٸ 40 قويدان اسسا بٸر قوي, ودان مول بولسا ەر جٷز قويدان بٸر باس بەرۋگە بەلگٸلەنگەن. 5 تٷيەگە 1 قوي, 30 باس ٸرٸ قاراعا ەكٸ جاستىق تورپاق بەلگٸلەنگەن.
حان سوعىمىندا حالىقتىڭ دەۋلەتٸنە قارايلاپ بەلگٸلەنگەن. 10 اۋقاتتى شاڭىراق پەن بەس كەدەي وتباسى بٸرٸگٸپ سوعىمعا بٸر ٸرٸ قارا بەرٸلۋٸ قاراستىرىلعان.
ەسەپكە جٷگٸنٸپ قاراساق, جىلىنا بٸر الىناتىن زەكەت پەن حان سوعىمى حالىق تٷڭٸلەتٸندەي مٶلشەردە ەمەستٸگٸ ايقىن بايقالادى. حاندى داتتاۋعا ايتىلاتىن سٶزدٸڭ سالماعىن كٶتەرەتٸندەي قاۋھارى جوق دٷنيە. كٷندەلٸكتٸ تٸلمەن ايتساق, جىلىنا بٸر قويىڭدى سويىپ قۇرمەت كٶرسەتۋ مەن زەكەت مەسەلەسٸ شەشٸلسە 15 ٷيدەن بٸر سوعىمدىق مال بەرسە, ەر ٷيدەن 10-12 كگ مٶلشەرٸندەي ەت. قىستا حان ٷيٸنە كەلگەندە اسىپ تا بەرەتٸن ەت ەمەس پە? بۇنداي الىم الدى دەپ ەلدٸڭ كٶتەرٸلۋٸنە نەگٸز جوق. ٸستٸڭ مەنٸنە بارماي تٶپەپ ايتا بەرۋگە بولاتىن پارىقسىزداردىڭ قىلىعى دەپ سانايمىز.
1836-1837 جىلعى شارۋالار كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىسى يساتاي مەن جەڭگٸر حاننىڭ اراسىندا بٸتپەستەي جاۋلىق بولدى دەۋ قيىن. ارالارىندا كەلٸسپەۋشٸلٸك, ارازداسىپ ىزعىشۋ بولسادا, بٸر-بٸرٸن قۇرتۋ نيەتٸنەن اۋلاق ەكەنٸن بايقايمىز. جاسقۇستاعى حان ورداسىن ٷش مىڭ قولمەن قورشاۋعا العاندا, يساتاي باتىر ىزاعا بۋلىققان قاندى كەك بولسا وردانى شابار ەدٸ. يساتايدىڭ ونداي ەرەكەتكە بارماۋىندا ٷلكەن سىر جاتىر. جەڭگٸردٸ داۋعا قيسادا, قانعا قيماعاندىعى, كٶڭٸلٸندە داق بولسادا قارايىپ قاراۋلانباعاندىعى. جەڭگٸردٸڭ كەيبٸر ٸسٸنە ريزا بولماسادا, ەل ٷشٸن اتقارعان ەڭبەگٸن باعالاعاندىعى دەپ تٷسٸنۋگە بولاتىن سيياقتى. بۇل ورايدا ەر-كٸمنٸڭ ٶز پاتشا كٶڭٸلٸ بار عوي.
وردانى قورشاعان قازاقتاردىڭ بٸرەن -ساران شيتٸ مىلتىق, بارىندا قىلىش پەن نايزا, كٶپشٸلٸگٸ قامشى مەن سويىل دەپ تاقىمدارىنا قىسقان قۇرالدارىمەن قارۋلانعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ مىلتىقپەن مۇزداي قارۋلانعان حان جاساقتارى, قورعانىستا تۇرىپ وق جاۋدىرىپ جۋساتىپ تاستاۋ قولدارىنان كەلەر ەدٸ. جەڭگٸر حان ونداي ارانداتۋعا بارمادى. قازاقتىڭ قانىن تٶگۋگە ەشكٸمدٸ جٸبەرمەدٸ. بۇل ەمٸرشٸنٸڭ جاۋلاسقانداردىڭ دا قانىن تٶگۋگە بارماعان ٸزگٸلٸ بولاتىن.
پاتشا ەسكەرٸنٸڭ گەككە باستاعان زەڭبٸرەك سٷيرەتكەن قارۋلى وتريادىنىڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى ەسكەري قيمىلدار جاسار سەتتە قانتٶگٸس جاساۋعا بارعىسى كەلمەي گەككەگە: «تايمانوۆقا تىم قاتال تالاپ قويما, باسارازدىقتى اعايىندىقپەن رەتتەرمٸز», – دەپ ٶتٸنٸش جاساۋى كٶتەرٸلٸس باسشىسىنا كٶڭٸل بۇرىپ تۇرعانىن بايقاتادى.
بٸر زاماندا ٶمٸر سٷرگەن ٷش تاريحي تۇلعالار جەڭگٸر حان, يساتاي, ماحامبەتتەردٸڭ بٸرٸن كٶتەرٸپ, كەلەسٸسٸن كەمٸتەتٸن رەتٸ جوق. ەرقايسىسىنىڭ تاريحتا ٶزٸندٸك ورنى بار ارىستار. قايقايسى دا ٷلكەن قۇرمەت يەسٸ. جەڭگٸر بولماسا يساتاي, ماحامبەتتٸڭ تاريح ارەناسىنا شىعۋى ەكٸتالاي. ماحامبەتتٸڭ وت جالىن جىرلارى دٷنيەگە كەلمەس تە ەدٸ.
حاننىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سونعى جىلدارى ورىنبور گەنەرال -گۋبەرناتورى ۆ.ا.وبرۋچەۆكە جەنە ورىنبور شەكارالىق كوميسسييانىڭ پرەدسەداتەلٸ گەنەرال- مايور گ.ف.گەنسكە حان تاراپىنان سۇلتاندار مەن ستارشيندارعا قىسىم كٶرسەتتٸ دەگەن شاعىمدار تٷسكەن. (تسگا رك. ف.ي-4. وپ. 1. د 2231 ل.673 ي № 400). قارا حالىق ەمەس, ەل بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ شاعىمدانۋى ولاردىڭ حالىقتى باسقارۋداعى كەمشٸلٸكتەرٸن جاسىرۋى ما دەپ قالاسىن. وزىق ويلى جەڭگٸردٸڭ حالىقتىڭ مەدەنيەتٸن, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس احۋالىن كٶتەرٸپ بٸلٸمگە جەتەلەگەنٸنە ٸلەسە الماي كەرٸ تارتقان ناداندار ما دەپ تە ويلايسىڭ. ولاي دەۋٸمە 1840 جىلى ماۋسىمنىڭ ٷشٸ كٷنٸ ماقاش ەكٸمنٸڭ ەكەسٸ شولتىر بەكمۇحانبەتوۆكە جازىلعان فورمۋليارلىق بەتشەدە ول كٸسٸنٸڭ «گراموتۋ پو – رۋسسكيي ي پو – تاتارسكيي نە زناەت », – دەگەنٸ (تسگا . رك. ف.ي-78; وپيس 4; د178 ل.ستر 124) نەگٸز بولدى. حاننىڭ ٷستٸنەن تٷسكەن شاعىمدى استىرتىن جٷرٸپ اسىقپاي تەرگەگەن پولكوۆنيك ك.ح.بابەتانىڭ قاتىناسىن اۋدارماي كەلتٸرسەك: «1845گ ييۋنيا 12 – ورەنبۋرگسكومۋ ۆوەننومۋ گۋبەرناتورۋ ۆ.ا.وبرۋچەۆۋ و رەزۋلتاتاح راسسلەدوۆانييا جالوب بۋكەەۆسكيح كازاحوۆ نا حانا دجانگيرا.
...ۆسلەدستۆيي چەگو, كاك پري پرويزۆودستۆە سلەدستۆييا و ۆىشەوزناچەننىح كيرگيزاح. تاك ي پو دولگوۆرەمەننومۋ موەمۋ پرەبىۆانييۋ ۆو ۆنۋترەننوي وردە پري درۋگيح سلۋچاياح نە بىلو زامەچەنو منوگو نيكاكيح وبيد ي ستەسنەنيي دەلاەمىح كيرگيزام حانوم ەتوي وردى ي درۋگيمي ناچالستۆامي يح.
ك دوزنانييۋ سۋششنوستي ەتيح جالوب سپروشەنوە بىلي منوگو نەكوتوروە تە جە سامىە كيرگيزى, كوتورىە پريلوجيلي تامگي سۆوي ك پروشەنييۋ, كو پريچەم وني وتوزۆەليس ي وبياۆليايا, چتو نيكوگدا نە پيسالي ي نە پريكلادىۆالي ك پروشەنييۋ تامگ ي نە زنايۋت كەم يمەننو سوستاۆلەنو ونوە». (تسگا رك,ف.ي-4; وپيس 1. د2231 ل.617).
حان جەڭگٸردٸڭ باباسى ەبٸلقايىر گەنەرال نەپليۋەۆپەن تارتىستا ٶتسە, ٶزٸ گەنەرال- گۋبەرناتور ز.ا.پەروۆسكييمەن كەلٸسٸمگە كەلە الماي ٶمٸرمەن قوشتاستى. پەروۆسكييگە ەسٸكتەن كٸرٸپ, تٶر مەنٸكٸ دەگەن قازاق حانىنىڭ ەركٸندٸگٸ ۇنامادى. ٷي ٸشٸنەن وتاۋ تٸككەندەي, ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك اتريبۋتتارىن جاساقتاپ ٸشكٸ قازاق ورداسىنىڭ تۋىن كٶتەرگەنٸ جٷرەكتەرٸن سىزداتتى. وسىنداي تار پيعىلدارىن جەڭگٸر قازاسىنان كەيٸن - اق ونى داتتاپ, ەل الدىندا جەك كٶرٸنٸشتٸ ەتٸپ كٶرسەتۋگە كٸرٸستٸ. بۇل ماقساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸن بٸلەتٸن شىعىستانۋشى ۆ.ۆ.گريگورەۆتٸ ٶزٸنٸڭ كٶمەكشٸلٸگٸنە الا كەلدٸ. يمپەرييا باسشىلىعىنا ٸشكٸ قىرعىز ورداسىن باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ تۋراسىندا جازعان قاتىناسىندا حان تۇقىمىنا ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتٸلۋدٸڭ ارتىق ەكەنٸن دەلەلدەۋگە كٸرٸستٸ. رەسەي يەلٸگٸنە كەلگەن بٶكەي, جەڭگٸر حاندا ٶزدەرٸنە كٶرسەتٸلگەن سەنٸم مەن جاسالعان قولداۋ مەن كٶمەكتٸ السادا, ونى جەكە مٷددەسٸنە پايدالانعان ەتٸپ كٶرسەتكەن. جالپى جەڭگٸر حان جٶنٸندە قالىپتاسقان وڭ پٸكٸردٸ جوققا شىعارىپ, ونىڭ ۇرپاقتارىن ەلگە ىقپال ەتۋدەن تايدىرۋدى ماقسات تۇتتى. تٷپكٸ ماقساتى كٸشٸ وردانى ىدىراتىپ, اتىن جويىپ رەسەيدٸڭ شەتتەگٸ پروۆينتسيياسىنا اينالدىرۋ. بيلٸك باسىنان حان تۇقىمىن الاستاپ, ورىس چينوۆنيكتەرٸن ەكٸم ەتۋ نيەتٸن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ. ورداداعى جەر جٶنٸندەگٸ ٶتكٸر مەسەلەنٸڭ تاپشىلىعىن حاننىڭ ٸس- ەرەكەتٸمەن بايلانىستىردى. حاننىڭ ٶزٸنٸڭ 400 مىڭ دەسياتينا جەرٸ بولدى دەپ كٸنە تاقتى. تيياناقتى ويعا سالساق بۇل تسيفردىڭ جالعاندىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ٶيتكەنٸ, ٸشكٸ وردانىڭ پايدالى جەرٸنٸڭ 8 پايىزىن يەمدەندٸ دەۋدٸڭ قيسىنى كەلمەيدٸ. بارلىق جەردٸڭ 10/1 بٶلٸگٸن يەمدەنسە, بٷگٸنگٸ كٷنگە ٸزٸ قالماي ما?! ۆ.ا.پەروۆسكييدٸڭ ماقساتى ورىندالدى. ٸشكٸ قىرعىز ورداسىنىڭ بيلەۋٸنەن جەڭگٸر تۇقىمى الاستاتىلدى. بيلٸك ورىس چينوۆنيگٸ باسقارعان ۋاقىتشا كەڭەستٸڭ قولىنا كٶشتٸ. رۋلىق باسقارۋ جويىلىپ, ۋەزدٸك باسقارۋعا كٶشٸرٸلدٸ. ايماق بەس قيسىم, ەكٸ وكرۋگكە بٶلٸنٸپ, بۇرىنعى ۋىزداي ۇيىعان زاماندارىن ارمانداپ ەسكە الاتىن بولدى.
حاننىڭ ٶمٸر جولىن, ساياساتقا سوقتىرماي زەردەلەسەك ول وزىق ويلى, عىلىمدى يگەرۋگە ۇمتىلعان جان. ەلٸن جارقىن بولاشاققا باستاپ, جاپپاي ساۋاتتاندىرۋدى ۇيىمداستىرعان ادام. ەدٸلدٸك جولىن تاڭداپ, ٸزگٸلٸكتٸ ٸس اتقارىپ, حالقىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, تىنىش ٶمٸر سٷرۋگە باستاعان حان.
حالقىنىڭ دٸنٸن قاستەرلەپ, يماندىلىق جولدان اۋىتقىماي, قيياناتتان ساقتاۋدى ماقسات ەتكەن تەربيەشٸ. جاپپاي بٸلٸم الۋعا جەتەلەگەن ۇستاز. جاستاردى جوعارعى دەرەجەدە بٸلٸم الىپ, ۇلت جاناشىرى بولۋعا ٷيرەتكەن تەلٸمگەر. ۇلت تازالىعىن, ەلدٸڭ دەربەستٸگٸن ساقتاۋعا ايانباي جۇمىستانعان وتانشىل رۋحتاعى باسشى.
مٸنە, جەڭگٸر حاننىڭ تۇلعالىق بەينەسٸ!
ٶمٸرزاق قاجىمعاليەۆ, "جۇلدىز" جۋرنالى
