Arhiv órkenietpen birge paida boldy. Ol tarihi-mádeni aqparattyń tasymaldaýshysy bolyp tabylady. Ejelgi grekter ǵylym men mádeniettiń mańyzdy jetistikteri men uly oishyldardyń ómirbaianyn hatqa túsirip otyrǵan. Mundai tarihi dástúr kóne qytai áýlettik patshalyqtarda da bolǵan. Arhivtik kantseliariia, qujattardyń bolýy – kez kelgen qoǵamnyń, memlekettiń órkeniettiligin, mádeni-saiasi damý satysyn kórsetip, belgileidi. Arhivtik istiń damý deńgeii tarihi tanym úderisine, protsessine áser etedi, al ol óz kezeginde qoǵamdyq sana men pikirdiń artýyna áser etip, zamanaýi sotsiým-áleýmettiń ózin-ózi tanýyna septigin tigizedi.
Memleket óz bailyǵynan, qazynasynan aiyrylýy múmkin, tarihta ondai oqiǵalar jii ornap jatady, degenmen, onyń ornyn jyldam arada toltyrýǵa bolady. Al joǵalǵan arhivtik qujattardyń ornyn toltyrý – ádette, óte qiyn, jáne kóp jaǵdaida múmkin emes. Sondyqtanda arhiv – bul kórnekti qoǵam qairatkerleri qyzmetiniń biregei qujattary, tarihi oqiǵalardyń aiǵaqtary saqtalynatyn qundy derekkóz orny bolyp tabylady.
Qoǵam óz ornynda turmaidy, oǵan áser etetin faktorlar san-alýan, sondyqtan da onyń tarihi jolyn baǵdarlaý, túsiný óte qiyn. Kez kelgen tarihi kezeńniń tarihyn, onyń damý logikasyn túsiný úshin shynaiy artefaktiler men derekkózderdiń túpnusqasy qajet. Adamzattyń tarihi tájiribesimen, ótkenimen jinaqtalǵan barlyq muralardan, rýhani-moraldik qundylyqtardan qol úzip aiyrylyp qalýǵa bolmaidy. Mine, dál osy jerde, arhivtiń tarihi oqiǵalardy, materialdy jáne rýhani mádeniet jetistikterin, urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyqty jáne qoǵamdyq ómirdiń áleýmettiń progressin ǵylymi deńgeide tanýy men filosofiialyq oi-elekten ótkizýdiń taptyrmas quraly bolyp shyǵady.
Qazirgi tańda qoǵamnyń yqylasyna bólengen «Týǵan jer» baǵdarlamasy atalmysh murattardyń júzege asyrylýyna óz úlesin qosatyny anyq. Bul igi bastama joǵary basshylyqtan bastap, biliktiń tómengi deńgeilerine deiin qoldaý ie bolýda.
«Týǵan jer» baǵdarlamasynda jergilikti aimaqtyq ólketaný máselelerine, onyń ishinde mýzeiler men arhivterdiń mańyzy jaily kóp oilar aitylǵan bolatyn. Osy jerde jergilik mýzeiler men arhiv qyzmetshileriniń mindetteri eselene túsetini anyq. Ol kelesi jaittarmen bailanysty. Bul eń aldymen, jastardyń mádeni-rýhani saýattylyǵymen bailanysty oryn alady. Jasyratyny joq, jastardyń basym bóliginde, olardyń sanasynda túzý qundylyqtar júiesi qurylmaǵan, jastardyń kóbi otandyq tarihqa, týǵan ólke tarihyna nemquraily qaraidy, nemese tarih jaily bilimderi men málimetteri taiaz. Ekinshiden, qoǵamda kúndelikti ómirde arhiv týraly jańsaq pikirler kóp taraǵan; mysalǵa, keibir adamdardyń pikirinshe arhiv - bul paidalanýdan shyqqan eski qujattar tapsyrylatyn saqtaý qoimasy, orny. Nemese, kerisinshe, arhivter – bul kirýge tek sirek adamdardyń ruqsaty bar, qupiia qujattar saqtalynǵan oryn degen teris pikirler barshylyq. Osyndai pikirler ólke tarihymen ainalysam degen jastardyń qyzyǵýshylyǵyn joiatyny belgili. Arhiv qyzmetkerleri, atap aitsaq tarihshy-arhivister osy keleńsizdiktermen kúresýi tiis.
«Týǵan jer» baǵdarlamasynyń basty maqsaty ult tarihyn, otan tarihyn qadirlep, qasterlep syilaityn jas urpaq tárbieleý. Arhiv qyzmetkerleri ǵylymi aqparattardy izdestirýmen ǵana ainalyspai, sonymen qatar, óz moinyna tárbielik fýnktsiiany da alý qajet. Arhivke keletin jastardy patriotizmge qalai baýlýǵa bolady, tarihqa degen qyzyǵýshylyǵyn qalai arttyrýǵa bolady? Bizdiń oiymyzsha turǵyndardy, halyqty, jastardy arhivke tyqpalap, májbúrlep aparýdyń ornyna, basqa qyzyqty joldaryn qarastyrǵan jón, máselen, arhiv qyzmetkerleriniń mobildiligi osy jerde barynsha utymdy sheshim bolmaq. Arhiv qyzmetkerleri arhiv qujattaryn nasihattap, jastardy otansúigishtikke baýly úshin, atalmysh materialdarmen birge mektep, JOO qabyrǵalaryna baryp, dárister berip, ashyq suqbattyq alańdar qura alady.
Joǵaryda atalǵan jaittardy eskere otyra, arhiv qyzmetkerleriniń eńbekteri men jumystary «Týǵan jer» baǵdarlamasyna barynsha jumyldyrylýy tiis. Sonymen qatar, tarihshy-arhivister ózderiniń ǵylymi izdenisterin de «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń aiasyna burýy tiis. Qazirgi tańda eldimekenderde aýyl, ólke tarihyna degen qyzyǵýshylyq kún ótken saiyn artýda. Arhiv jeke tektik qory boiynsha jinap alýǵa bolatyn materialdar da barshylyq. Sondyqtanda arhivister eldimekenderge qundy jádigerlerdi izdep, aýyl, eldimekenderge de izdeý ekspeditsiialaryna da barǵan jón.
Qazir qoǵam 21 ǵasyr – aqparat, aqparattandyrý ǵasyryn bastan keshirýde. Bul úderis qoǵamnyń kez kelgen salasynda oryn alyp, jaýlap alǵan. Barlyq qujattar sandyq tehnologiianyń óńdeýinen ótip, elektrondy nusqaǵa aýysýda. Sondyqtanda jas mamandar, ǵalymdar, zertteýshiler, arhivister osy ózgeristerdi eskerip, jańalyqtarǵa beiimdelýi tiis.
Qoryta kele, osy biregei baǵdarlamany júzege asyrý barysynda tarihshy-arhivister ózderin jan-jaqty damyǵan, ámbebap, jyldam sheshim qabyldaityn, mobildi, taldaý-saraptaý qabyletteri jetik maman retinde qalyptasýy tiis. Zaman talaby osyndai.
Ýáliev T.A.
Aqmola oblysy memlekettik arhivi
aqparattyq-uiymdastyrý bóliminiń arhivisti
