ارحيۆ ٶركەنيەتپەن بٸرگە پايدا بولدى. ول تاريحي-مەدەني اقپاراتتىڭ تاسىمالداۋشىسى بولىپ تابىلادى. ەجەلگٸ گرەكتەر عىلىم مەن مەدەنيەتتٸڭ ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرٸ مەن ۇلى ويشىلداردىڭ ٶمٸربايانىن حاتقا تٷسٸرٸپ وتىرعان. مۇنداي تاريحي دەستٷر كٶنە قىتاي ەۋلەتتٸك پاتشالىقتاردا دا بولعان. ارحيۆتٸك كانتسەليارييا, قۇجاتتاردىڭ بولۋى – كەز كەلگەن قوعامنىڭ, مەملەكەتتٸڭ ٶركەنيەتتٸلٸگٸن, مەدەني-ساياسي دامۋ ساتىسىن كٶرسەتٸپ, بەلگٸلەيدٸ. ارحيۆتٸك ٸستٸڭ دامۋ دەڭگەيٸ تاريحي تانىم ٷدەرٸسٸنە, پروتسەسسٸنە ەسەر ەتەدٸ, ال ول ٶز كەزەگٸندە قوعامدىق سانا مەن پٸكٸردٸڭ ارتۋىنا ەسەر ەتٸپ, زاماناۋي سوتسيۋم-ەلەۋمەتتٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
مەملەكەت ٶز بايلىعىنان, قازىناسىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن, تاريحتا ونداي وقيعالار جيٸ ورناپ جاتادى, دەگەنمەن, ونىڭ ورنىن جىلدام ارادا تولتىرۋعا بولادى. ال جوعالعان ارحيۆتٸك قۇجاتتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ – ەدەتتە, ٶتە قيىن, جەنە كٶپ جاعدايدا مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتاندا ارحيۆ – بۇل كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ قىزمەتٸنٸڭ بٸرەگەي قۇجاتتارى, تاريحي وقيعالاردىڭ ايعاقتارى ساقتالىناتىن قۇندى دەرەككٶز ورنى بولىپ تابىلادى.
قوعام ٶز ورنىندا تۇرمايدى, وعان ەسەر ەتەتٸن فاكتورلار سان-الۋان, سوندىقتان دا ونىڭ تاريحي جولىن باعدارلاۋ, تٷسٸنۋ ٶتە قيىن. كەز كەلگەن تاريحي كەزەڭنٸڭ تاريحىن, ونىڭ دامۋ لوگيكاسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن شىنايى ارتەفاكتٸلەر مەن دەرەككٶزدەردٸڭ تٷپنۇسقاسى قاجەت. ادامزاتتىڭ تاريحي تەجٸريبەسٸمەن, ٶتكەنٸمەن جيناقتالعان بارلىق مۇرالاردان, رۋحاني-مورالدٸك قۇندىلىقتاردان قول ٷزٸپ ايىرىلىپ قالۋعا بولمايدى. مٸنە, دەل وسى جەردە, ارحيۆتٸڭ تاريحي وقيعالاردى, ماتەريالدى جەنە رۋحاني مەدەنيەت جەتٸستٸكتەرٸن, ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جەنە قوعامدىق ٶمٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸڭ پروگرەسسٸن عىلىمي دەڭگەيدە تانۋى مەن فيلوسوفييالىق وي-ەلەكتەن ٶتكٸزۋدٸڭ تاپتىرماس قۇرالى بولىپ شىعادى.
قازٸرگٸ تاڭدا قوعامنىڭ ىقىلاسىنا بٶلەنگەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اتالمىش مۇراتتاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوساتىنى انىق. بۇل يگٸ باستاما جوعارى باسشىلىقتان باستاپ, بيلٸكتٸڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيلەرٸنە دەيٸن قولداۋ يە بولۋدا.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسىندا جەرگٸلٸكتٸ ايماقتىق ٶلكەتانۋ مەسەلەلەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەردٸڭ ماڭىزى جايلى كٶپ ويلار ايتىلعان بولاتىن. وسى جەردە جەرگٸلٸك مۋزەيلەر مەن ارحيۆ قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ مٸندەتتەرٸ ەسەلەنە تٷسەتٸنٸ انىق. ول كەلەسٸ جايتتارمەن بايلانىستى. بۇل ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ مەدەني-رۋحاني ساۋاتتىلىعىمەن بايلانىستى ورىن الادى. جاسىراتىنى جوق, جاستاردىڭ باسىم بٶلٸگٸندە, ولاردىڭ ساناسىندا تٷزۋ قۇندىلىقتار جٷيەسٸ قۇرىلماعان, جاستاردىڭ كٶبٸ وتاندىق تاريحقا, تۋعان ٶلكە تاريحىنا نەمقۇرايلى قارايدى, نەمەسە تاريح جايلى بٸلٸمدەرٸ مەن مەلٸمەتتەرٸ تاياز. ەكٸنشٸدەن, قوعامدا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ارحيۆ تۋرالى جاڭساق پٸكٸرلەر كٶپ تاراعان; مىسالعا, كەيبٸر ادامداردىڭ پٸكٸرٸنشە ارحيۆ - بۇل پايدالانۋدان شىققان ەسكٸ قۇجاتتار تاپسىرىلاتىن ساقتاۋ قويماسى, ورنى. نەمەسە, كەرٸسٸنشە, ارحيۆتەر – بۇل كٸرۋگە تەك سيرەك ادامداردىڭ رۇقساتى بار, قۇپييا قۇجاتتار ساقتالىنعان ورىن دەگەن تەرٸس پٸكٸرلەر بارشىلىق. وسىنداي پٸكٸرلەر ٶلكە تاريحىمەن اينالىسام دەگەن جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن جوياتىنى بەلگٸلٸ. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸ, اتاپ ايتساق تاريحشى-ارحيۆيستەر وسى كەلەڭسٸزدٸكتەرمەن كٷرەسۋٸ تيٸس.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ۇلت تاريحىن, وتان تاريحىن قادٸرلەپ, قاستەرلەپ سىيلايتىن جاس ۇرپاق تەربيەلەۋ. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸ عىلىمي اقپاراتتاردى ٸزدەستٸرۋمەن عانا اينالىسپاي, سونىمەن قاتار, ٶز موينىنا تەربيەلٸك فۋنكتسييانى دا الۋ قاجەت. ارحيۆكە كەلەتٸن جاستاردى پاتريوتيزمگە قالاي باۋلۋعا بولادى, تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى? بٸزدٸڭ ويىمىزشا تۇرعىنداردى, حالىقتى, جاستاردى ارحيۆكە تىقپالاپ, مەجبٷرلەپ اپارۋدىڭ ورنىنا, باسقا قىزىقتى جولدارىن قاراستىرعان جٶن, مەسەلەن, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ موبيلدٸلٸگٸ وسى جەردە بارىنشا ۇتىمدى شەشٸم بولماق. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸ ارحيۆ قۇجاتتارىن ناسيحاتتاپ, جاستاردى وتانسٷيگٸشتٸككە باۋلى ٷشٸن, اتالمىش ماتەريالدارمەن بٸرگە مەكتەپ, جوو قابىرعالارىنا بارىپ, دەرٸستەر بەرٸپ, اشىق سۇقباتتىق الاڭدار قۇرا الادى.
جوعارىدا اتالعان جايتتاردى ەسكەرە وتىرا, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ مەن جۇمىستارى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا بارىنشا جۇمىلدىرىلۋى تيٸس. سونىمەن قاتار, تاريحشى-ارحيۆيستەر ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي ٸزدەنٸستەرٸن دە «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ اياسىنا بۇرۋى تيٸس. قازٸرگٸ تاڭدا ەلدٸمەكەندەردە اۋىل, ٶلكە تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق كٷن ٶتكەن سايىن ارتۋدا. ارحيۆ جەكە تەكتٸك قورى بويىنشا جيناپ الۋعا بولاتىن ماتەريالدار دا بارشىلىق. سوندىقتاندا ارحيۆيستەر ەلدٸمەكەندەرگە قۇندى جەدٸگەرلەردٸ ٸزدەپ, اۋىل, ەلدٸمەكەندەرگە دە ٸزدەۋ ەكسپەديتسييالارىنا دا بارعان جٶن.
قازٸر قوعام 21 عاسىر – اقپارات, اقپاراتتاندىرۋ عاسىرىن باستان كەشٸرۋدە. بۇل ٷدەرٸس قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا ورىن الىپ, جاۋلاپ العان. بارلىق قۇجاتتار ساندىق تەحنولوگييانىڭ ٶڭدەۋٸنەن ٶتٸپ, ەلەكتروندى نۇسقاعا اۋىسۋدا. سوندىقتاندا جاس ماماندار, عالىمدار, زەرتتەۋشٸلەر, ارحيۆيستەر وسى ٶزگەرٸستەردٸ ەسكەرٸپ, جاڭالىقتارعا بەيٸمدەلۋٸ تيٸس.
قورىتا كەلە, وسى بٸرەگەي باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا تاريحشى-ارحيۆيستەر ٶزدەرٸن جان-جاقتى دامىعان, ەمبەباپ, جىلدام شەشٸم قابىلدايتىن, موبيلدٸ, تالداۋ-ساراپتاۋ قابىلەتتەرٸ جەتٸك مامان رەتٸندە قالىپتاسۋى تيٸس. زامان تالابى وسىنداي.
ۋەليەۆ ت.ا.
اقمولا وبلىسى مەملەكەتتٸك ارحيۆٸ
اقپاراتتىق-ۇيىمداستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ ارحيۆيستٸ
