"Tomiris týraly bir sóz..."

"Tomiris týraly bir sóz..."

Tomiris hanymǵa arnalǵan film shyqqan eken, áli tamashalaýdyń múmkindigi bolǵan joq, Qudai buiyrtsa reti kelip qalar, kórermiz. Qalyń oqyrman qaýym filmniń tili týraly daýlasyp jatyr, bul pikirtalas durys dep oilaimyn. Meniń osyǵan bailanysty oiyma kelgen bir suraq, Tomiris qai tilde sóilegen?

Sizder siiaqty men de Tomiris týraly alǵash ret Gerodottan oqydym. Gerodot Tomiristi skif (túpnusqada - skýz) patshaiymy deidi, tarihshynyń túpnusqa jazbasynda patshaiymnyń aty Tomir delinedi. Keiin kele bul ataýdy rimdik tarihshylar latyn tiline salyp Tomiris qylyp ózgertkenge uqsaidy. Pompei Trog Tomiris áńgimesin sipattai kele ony skýzdardyń ishinde massaget edi deidi. Endi osy jerde bir qyzyq bastalady. Sizder tek Gerodoty oqysańyzdar, men got (get) tarihshysy Iordandy da oqydym. Ol bizdiń zamanymyzdyń 550 jyldary ómir súrdi. Onyń «Gotica” seriiasynan shyqqan «Getterdiń shyǵý tegi men dańqty isteri» degen kitaby bar. Bul ǵajap kitap skýz (skif) jáne ǵundar týraly tamasha derekter beredi.

Eń basty qyzyǵy Iordan Tomirdy ózimizdiń arǵy zamandaǵy anamyz, patshaiymymyz dep nemis tarihymen bailanystyrǵan. Ǵundardyń uly qozǵalysy kezinde german-got taipalary biri Attilamen odaqtasty, biir Rim jaǵyna shyqty, áiteýir Qara teńiz mańynan batysqa qarai lyqsyp, búkil Eýropaǵa tarady. Bul degen keremet qyzyq tarih. Jalpy massaǵetterdiń qazirgi Batys Qazaqstan jáne Mańqystaý óńirinen Qara teńizge qarai jyljýy dailardyń joryqtaryna qatysty ekenin ótken joldary adai tarihyna bailanysty jazǵanmyn.

Iordannyń taǵy bir deregi – Kirdi jeńgen soń Tomir Qara teńiz jaǵalaýyna Tomy qalasyn saldy deidi. Iordanǵa tápsir jasaǵandar ol qalany Qara teńizdiń batys jaǵalaýyndaǵy Konstantsa deidi, al men osy qazirgi Azov qalasy emes pe eken dep oilaimyn. Sebebi Gerodot siiaqty Iordan da Kirmen massagetterdiń soǵysy parsylar (túrnusqada - Parfiia) Ámýdariiadan beri ótken soń, dalalyq alqapta boldy dep sipattaidy.

Mine, Tomiris hanym týraly osyndai qyzyqty derekter az emes. Bul tulǵany tolyq ashyp kórsetý úshin nemistiń tarihshy-etnograf ǵalymdarymen birlese jumys isteý kerek dep bilemin. Mádeniet ministrligi osy sharýany moiynǵa alyp, massaget tarihyna qatysty zertteýlerdi Germaniia (Alman) jerinde jalǵastyrýǵa múmkindik berse bul sharýa nátijeli bolar edi.

Jambyl Artyqbaevtyń feisbýktaǵy jazbasynan