Maǵjan Jumabaevtyń «Túrkistan» poemasynda jyrlanǵan Tian-Shan taýyn arǵy betten kórý ult.kz tilshisine de buiyrdy.
Qazaq aqyny «Turannyń Tian-Shandai taýy qalai, Par kelmes Tian-Shanǵa taýlar talai!» dep jyrlaǵan asqaq taý silemderi bul joly Qytaidyń Shyńjań ólkesindegi saparymyzdyń bir baǵytyna ainaldy.
IýNESKO-nyń Dúniejúzilik tabiǵi mura nysanyna kiretin Tian-Shan taýlaryndaǵy Tianchi kóli 5A sanatyndaǵy ulttyq park.
Tianchi kóline jol Fýkan qalasynan shamamen 45 minýtqa sozylady eken.
Foto: ult.kz
Shyńjańnyń «qonaq bólmesi» atanǵan Fýkan
Fýkan qalasy geografiialyq turǵydan óte qolaily jerde ornalasqan. Qala Úrimji halyqaralyq áýejaiynan nebári 45 shaqyrym, júrdek poiyz vokzalynan 62 shaqyrym, Alashankoý ótkizý pýnktinen 570 shaqyrym jáne Qorǵas ótkizý pýnktinen 695 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Qala aýmaǵy arqyly G7 jedel avtojoly, G216 respýblikalyq avtojoly jáne Úrimji–Chjýndýn temirjoly ótedi. Fýkan – Jibek joly ekonomikalyq beldeýin qalyptastyrýdaǵy mańyzdy kólik toraptarynyń biri ári Shyńjańnyń Ortalyq Aziia elderine jáne odan ári batysqa shyǵatyn mańyzdy qaqpasy.
Fýkan qalasy «Qytaidyń úzdik týristik qalasy», «Turaqty damý jónindegi ulttyq eksperimenttik aimaq», «Ǵylymi-tehnikalyq progress úlgisi qala», «Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aýdanynyń mádeni deńgeii joǵary qalasy» jáne basqa da kóptegen qurmetti ataqtarǵa ie bolǵan.
Kórkine kóz toimaityn Tian-Shan taýlary
Tian-Shan taýyndaǵy Tianchi kóline aparar jol taqtaidai. Jol boiynda bailanys jaqsy isteidi. Qaýipsizdik úshin kameralar ornatylyp, jol jiegi temir qorshaýlarmen qorshalǵan.
Tipti taýda júrgen saiahatshyǵa erekshe kóńil kúi syilaý úshin ár jerde qytaidyń dástúrli mýzykasy shyǵatyn qurylǵylar ornatylǵan.
Taý ishi kólikpen júretin saiahatshylarǵa da, jaiaý júrginshilerge de yńǵaily eken.
Foto: ult.kz
Tian-Shannyń injý-marjany
Tianchi teńiz deńgeiinen 1910 metr biiktikte ornalasqan kól. Kóldiń uzyndyǵy shamamen 3,4 shaqyrym, eń úlken eni 1,5 shaqyrym, ortasha tereńdigi 60 metr, al eń tereń jeri 105 metr. Kóldiń pishini joǵarydan qaraǵanda jasyl nefritke kómkerilgen asqabaqqa uqsaidy. Tianchi ejelgi muzdyqtardyń áreketi nátijesinde qalyptasqan morenalyq kól sanalady. Tianchi mańyndaǵy tabiǵat pen kógildir kól ony «Tian-Shannyń injý-marjany» dep ataýǵa negiz bolǵan.
Jolbasshymyzdyń aitýy boiynsha, Tianchi kóli ejelgi dáýirde Iaochi dep atalǵan. Sondai-aq ol «Lýntan» («Aidaharlar toǵany») jáne «Binchi» («Muzdy kól») degen ataýlarmen de belgili bolǵan. Qytai mifologiiasynda bul kól Shyǵystyń alǵashqy qudaiy Sivanmýǵa qatysty qasietti meken sanalady. Kól Chantszi-Hýei avtonomiialyq okrýginiń Fýkan qalalyq ýezi aýmaǵynda, Fýkan qalasynan 37 shaqyrym, Úrimjiden 68 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan.
Foto: ult.kz
Tianchi kórikti aimaǵynyń jalpy aýmaǵy 548 sharshy shaqyrymdy quraidy. Orman alqaptary aýmaqtyń 41 paiyzyn alyp jatyr. Onyń quramyna Tianchi kóli, Denganshan, Maiashan jáne Bogdo-Ýla taýlary (qazaqsha ataýy – Boǵda), sondai-aq Baiangolý, Hýaergolý jáne Shýimogol shatqaldary kiretin jeti negizgi aimaq enedi. Munda 19 kórikti oryndar toby jáne 78 jeke nysan bar. Búkil aýmaq ekologiialyq, tabiǵi-landshaftyq, tarihi eskertkishterdi qorǵaý, qalpyna keltirý, týristik jáne baqylaýdaǵy damý aimaqtaryn qamtityn alty qorǵaý aimaǵyna bólingen.
Kóldiń batys jaǵalaýyndaǵy Haisi jaǵajaiy týrister alǵash qabyldanǵan oryndardyń biri retinde tanystyrylady.
Foto: ult.kz
Tianchi jaǵalaýyna ár jyldary memleket basshylary men belgili tulǵalar kelgen.
Tianchi kóliniń basty týristik baǵdarlamalarynyń biri – qaiyqpen kól ústinde saiahat jasaý. Qazaqstandyq jýrnalister de týrizmniń bul túrin synap kórdi.
Foto: ult.kz
Árbir týristik nysan kelýshilerge qolaily jaǵdai jasaityndai tolyq jabdyqtalǵan. Biz de aspaly arqan jolyna otyryp, taý bókterinen biikke kóterildik.
Foto: ult.kz
Tian-Shandaǵy qazaq: «Úide qazaqsha sóilesemiz»
Aspaly kópirmen taý basyna kóterilgende bizdi kúlimdep qazaq jigit qarsy aldy. Esimin Nurjanat Muqiiat dep tanystyrdy. Aspaly kópirdiń injeneri eken. Týysymyzdy kórgendei qýana qaýyshtyq.
«Bul ejelden qazaqtardyń jaiylys orny bolǵan. Men osy ólkede týyp óstim. Kezinde atpen, túiemen kóshkenbiz. Qazir bul erekshe qorǵalatyn jer bolǵandyqtan, mal baǵýǵa ruqsat joq. Esesine úkimet halyqqa qarajat beredi. Týrizmdi damytyp otyr.
Osynda qytai tilinde 12 jyldyq mektepti bitirgen soń Qazaqstanǵa baryp, Shymkent qalasynda avtomattandyrý jáne basqarý mamandyǵy boiynsha bilim aldym. Keiin týǵan jerime oralyp, aspaly kópirdiń injeneri bolyp jumysqa turdym», — dep qandasymyz jónin aitty.
Foto: ult.kz
Biz Nurjanat myrzadan jergilikti qazaqtar ana tilin, dástúrin qalai saqtap otyrǵanyn suradyq.
«Otbasymyzda tek qazaq tilinde sóilesemiz. Ata-anam, balalarym, bárimiz ózara ana tilimizde sóilesemiz. Al jumys orynda qytai tilinde sóilesemiz. Biz qazaqtyń salt-dástúrin berik saqtap otyrmyz. Oǵan eshqandai kedergi joq», — dedi ol.
Sodan keiin ol mańaiyn kórsetip, tanystyra bastady.
«Bul jerdiń ataýy qazaqsha — Boǵda taýy jáne Boǵda kóli. Bul jerde ár jotanyń, ár shyńnyń óz ataýy bar. Baiqap qarasańyz, tastardyń óz beinesi bar. Bir tas kúshik beinesinde bolsa, taǵy biri baqaǵa qusaidy, myna bireýi adamǵa uqsaidy», — dedi Nurjanat Muqiiat týǵan ólkesin tanystyryp turyp.
Foto: ult.kz
Tian-Shannyń asqaq shyńdary men Tianchidiń tunyq sýyn tamashalap qana qoimai, osy ólkede ǵasyrlar boiy qazaqtyń izi qalǵanyn sezindik. Taýdyń ár tasy men ár jotasynyń ataýyn aityp, týǵan jerin maqtanyshpen tanystyrǵan Nurjanat Muqiiattyń áńgimesi saparymyzǵa erekshe áser qosty.
Foto: ult.kz
Maǵjan jyrlaǵan Tian-Shannyń arǵy betine jasalǵan bul sapar bizge tabiǵattyń tańǵajaiyp kórinisterin ǵana emes, shekaranyń ar jaǵyndaǵy aǵaiynnyń tynys-tirshiligin de kórýge múmkindik berdi.
Qazaqstan men Qytaidyń arasynda memlekettik shekara bar. Alaida ǵasyrlar boiy qalyptasqan tarihi, mádeni jáne adamdyq bailanystar taýdyń eki jaǵyndaǵy jurtty jaqyndastyryp keledi.
Bizdiń sapar barysynda kórgenimizdei, búgin bul bailanystar týrizm, kólik, saýda, mádeniet jáne bilim salalaryndaǵy yntymaqtastyq arqyly jalǵasyp jatyr. Al Tian-Shan sol bailanystyń únsiz kýágerindei. Bir jaǵynda – Qazaqstan, ekinshi jaǵynda – Qytaidyń Shyńjańy.
Baljan Jeńisqyzy
