ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تٷركٸستان» پوەماسىندا جىرلانعان تيان-شان تاۋىن ارعى بەتتەن كٶرۋ ult.kz تٸلشٸسٸنە دە بۇيىردى.
قازاق اقىنى «تۇراننىڭ تيان-شانداي تاۋى قالاي, پار كەلمەس تيان-شانعا تاۋلار تالاي!» دەپ جىرلاعان اسقاق تاۋ سٸلەمدەرٸ بۇل جولى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندەگٸ ساپارىمىزدىڭ بٸر باعىتىنا اينالدى.
يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك تابيعي مۇرا نىسانىنا كٸرەتٸن تيان-شان تاۋلارىنداعى تيانچي كٶلٸ 5ا ساناتىنداعى ۇلتتىق پارك.
تيانچي كٶلٸنە جول فۋكان قالاسىنان شامامەن 45 مينۋتقا سوزىلادى ەكەن.
فوتو: ult.kz
شىڭجاڭنىڭ «قوناق بٶلمەسٸ» اتانعان فۋكان
فۋكان قالاسى گەوگرافييالىق تۇرعىدان ٶتە قولايلى جەردە ورنالاسقان. قالا ٷرٸمجٸ حالىقارالىق ەۋەجايىنان نەبەرٸ 45 شاقىرىم, جٷردەك پويىز ۆوكزالىنان 62 شاقىرىم, الاشانكوۋ ٶتكٸزۋ پۋنكتٸنەن 570 شاقىرىم جەنە قورعاس ٶتكٸزۋ پۋنكتٸنەن 695 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. قالا اۋماعى ارقىلى G7 جەدەل اۆتوجولى, G216 رەسپۋبليكالىق اۆتوجولى جەنە ٷرٸمجٸ–چجۋندۋن تەمٸرجولى ٶتەدٸ. فۋكان – جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى كٶلٸك توراپتارىنىڭ بٸرٸ ەرٸ شىڭجاڭنىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە جەنە ودان ەرٸ باتىسقا شىعاتىن ماڭىزدى قاقپاسى.
فۋكان قالاسى «قىتايدىڭ ٷزدٸك تۋريستٸك قالاسى», «تۇراقتى دامۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق ەكسپەريمەنتتٸك ايماق», «عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ٷلگٸسٸ قالا», «شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانىنىڭ مەدەني دەڭگەيٸ جوعارى قالاسى» جەنە باسقا دا كٶپتەگەن قۇرمەتتٸ اتاقتارعا يە بولعان.
كٶركٸنە كٶز تويمايتىن تيان-شان تاۋلارى
تيان-شان تاۋىنداعى تيانچي كٶلٸنە اپارار جول تاقتايداي. جول بويىندا بايلانىس جاقسى ٸستەيدٸ. قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن كامەرالار ورناتىلىپ, جول جيەگٸ تەمٸر قورشاۋلارمەن قورشالعان.
تٸپتٸ تاۋدا جٷرگەن ساياحاتشىعا ەرەكشە كٶڭٸل كٷي سىيلاۋ ٷشٸن ەر جەردە قىتايدىڭ دەستٷرلٸ مۋزىكاسى شىعاتىن قۇرىلعىلار ورناتىلعان.
تاۋ ٸشٸ كٶلٸكپەن جٷرەتٸن ساياحاتشىلارعا دا, جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە دە ىڭعايلى ەكەن.
فوتو: ult.kz
تيان-شاننىڭ ٸنجۋ-مارجانى
تيانچي تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 1910 مەتر بيٸكتٸكتە ورنالاسقان كٶل. كٶلدٸڭ ۇزىندىعى شامامەن 3,4 شاقىرىم, ەڭ ٷلكەن ەنٸ 1,5 شاقىرىم, ورتاشا تەرەڭدٸگٸ 60 مەتر, ال ەڭ تەرەڭ جەرٸ 105 مەتر. كٶلدٸڭ پٸشٸنٸ جوعارىدان قاراعاندا جاسىل نەفريتكە كٶمكەرٸلگەن اسقاباققا ۇقسايدى. تيانچي ەجەلگٸ مۇزدىقتاردىڭ ەرەكەتٸ نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان مورەنالىق كٶل سانالادى. تيانچي ماڭىنداعى تابيعات پەن كٶگٸلدٸر كٶل ونى «تيان-شاننىڭ ٸنجۋ-مارجانى» دەپ اتاۋعا نەگٸز بولعان.
جولباسشىمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا, تيانچي كٶلٸ ەجەلگٸ دەۋٸردە ياوچي دەپ اتالعان. سونداي-اق ول «لۋنتان» («ايداھارلار توعانى») جەنە «بينچي» («مۇزدى كٶل») دەگەن اتاۋلارمەن دە بەلگٸلٸ بولعان. قىتاي ميفولوگيياسىندا بۇل كٶل شىعىستىڭ العاشقى قۇدايى سيۆانمۋعا قاتىستى قاسيەتتٸ مەكەن سانالادى. كٶل چانتسزي-حۋەي اۆتونومييالىق وكرۋگٸنٸڭ فۋكان قالالىق ۋەزٸ اۋماعىندا, فۋكان قالاسىنان 37 شاقىرىم, ٷرٸمجٸدەن 68 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
فوتو: ult.kz
تيانچي كٶرٸكتٸ ايماعىنىڭ جالپى اۋماعى 548 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. ورمان القاپتارى اۋماقتىڭ 41 پايىزىن الىپ جاتىر. ونىڭ قۇرامىنا تيانچي كٶلٸ, دەنگانشان, ماياشان جەنە بوگدو-ۋلا تاۋلارى (قازاقشا اتاۋى – بوعدا), سونداي-اق بايانگولۋ, حۋاەرگولۋ جەنە شۋيموگول شاتقالدارى كٸرەتٸن جەتٸ نەگٸزگٸ ايماق ەنەدٸ. مۇندا 19 كٶرٸكتٸ ورىندار توبى جەنە 78 جەكە نىسان بار. بٷكٸل اۋماق ەكولوگييالىق, تابيعي-لاندشافتىق, تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ, تۋريستٸك جەنە باقىلاۋداعى دامۋ ايماقتارىن قامتيتىن التى قورعاۋ ايماعىنا بٶلٸنگەن.
كٶلدٸڭ باتىس جاعالاۋىنداعى حايسي جاعاجايى تۋريستەر العاش قابىلدانعان ورىنداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىستىرىلادى.
فوتو: ult.kz
تيانچي جاعالاۋىنا ەر جىلدارى مەملەكەت باسشىلارى مەن بەلگٸلٸ تۇلعالار كەلگەن.
تيانچي كٶلٸنٸڭ باستى تۋريستٸك باعدارلامالارىنىڭ بٸرٸ – قايىقپەن كٶل ٷستٸندە ساياحات جاساۋ. قازاقستاندىق جۋرناليستەر دە تۋريزمنٸڭ بۇل تٷرٸن سىناپ كٶردٸ.
فوتو: ult.kz
ەربٸر تۋريستٸك نىسان كەلۋشٸلەرگە قولايلى جاعداي جاسايتىنداي تولىق جابدىقتالعان. بٸز دە اسپالى ارقان جولىنا وتىرىپ, تاۋ بٶكتەرٸنەن بيٸككە كٶتەرٸلدٸك.
فوتو: ult.kz
تيان-شانداعى قازاق: «ٷيدە قازاقشا سٶيلەسەمٸز»
اسپالى كٶپٸرمەن تاۋ باسىنا كٶتەرٸلگەندە بٸزدٸ كٷلٸمدەپ قازاق جٸگٸت قارسى الدى. ەسٸمٸن نۇرجانات مۇقييات دەپ تانىستىردى. اسپالى كٶپٸردٸڭ ينجەنەرٸ ەكەن. تۋىسىمىزدى كٶرگەندەي قۋانا قاۋىشتىق.
«بۇل ەجەلدەن قازاقتاردىڭ جايىلىس ورنى بولعان. مەن وسى ٶلكەدە تۋىپ ٶستٸم. كەزٸندە اتپەن, تٷيەمەن كٶشكەنبٸز. قازٸر بۇل ەرەكشە قورعالاتىن جەر بولعاندىقتان, مال باعۋعا رۇقسات جوق. ەسەسٸنە ٷكٸمەت حالىققا قاراجات بەرەدٸ. تۋريزمدٸ دامىتىپ وتىر.
وسىندا قىتاي تٸلٸندە 12 جىلدىق مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن سوڭ قازاقستانعا بارىپ, شىمكەنت قالاسىندا اۆتوماتتاندىرۋ جەنە باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الدىم. كەيٸن تۋعان جەرٸمە ورالىپ, اسپالى كٶپٸردٸڭ ينجەنەرٸ بولىپ جۇمىسقا تۇردىم», — دەپ قانداسىمىز جٶنٸن ايتتى.
فوتو: ult.kz
بٸز نۇرجانات مىرزادان جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار انا تٸلٸن, دەستٷرٸن قالاي ساقتاپ وتىرعانىن سۇرادىق.
«وتباسىمىزدا تەك قازاق تٸلٸندە سٶيلەسەمٸز. اتا-انام, بالالارىم, بەرٸمٸز ٶزارا انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەسەمٸز. ال جۇمىس ورىندا قىتاي تٸلٸندە سٶيلەسەمٸز. بٸز قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن بەرٸك ساقتاپ وتىرمىز. وعان ەشقانداي كەدەرگٸ جوق», — دەدٸ ول.
سودان كەيٸن ول ماڭايىن كٶرسەتٸپ, تانىستىرا باستادى.
«بۇل جەردٸڭ اتاۋى قازاقشا — بوعدا تاۋى جەنە بوعدا كٶلٸ. بۇل جەردە ەر جوتانىڭ, ەر شىڭنىڭ ٶز اتاۋى بار. بايقاپ قاراساڭىز, تاستاردىڭ ٶز بەينەسٸ بار. بٸر تاس كٷشٸك بەينەسٸندە بولسا, تاعى بٸرٸ باقاعا قۇسايدى, مىنا بٸرەۋٸ ادامعا ۇقسايدى», — دەدٸ نۇرجانات مۇقييات تۋعان ٶلكەسٸن تانىستىرىپ تۇرىپ.
فوتو: ult.kz
تيان-شاننىڭ اسقاق شىڭدارى مەن تيانچيدٸڭ تۇنىق سۋىن تاماشالاپ قانا قويماي, وسى ٶلكەدە عاسىرلار بويى قازاقتىڭ ٸزٸ قالعانىن سەزٸندٸك. تاۋدىڭ ەر تاسى مەن ەر جوتاسىنىڭ اتاۋىن ايتىپ, تۋعان جەرٸن ماقتانىشپەن تانىستىرعان نۇرجانات مۇقيياتتىڭ ەڭگٸمەسٸ ساپارىمىزعا ەرەكشە ەسەر قوستى.
فوتو: ult.kz
ماعجان جىرلاعان تيان-شاننىڭ ارعى بەتٸنە جاسالعان بۇل ساپار بٸزگە تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ كٶرٸنٸستەرٸن عانا ەمەس, شەكارانىڭ ار جاعىنداعى اعايىننىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن دە كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراسىندا مەملەكەتتٸك شەكارا بار. الايدا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي, مەدەني جەنە ادامدىق بايلانىستار تاۋدىڭ ەكٸ جاعىنداعى جۇرتتى جاقىنداستىرىپ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ ساپار بارىسىندا كٶرگەنٸمٸزدەي, بٷگٸن بۇل بايلانىستار تۋريزم, كٶلٸك, ساۋدا, مەدەنيەت جەنە بٸلٸم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ارقىلى جالعاسىپ جاتىر. ال تيان-شان سول بايلانىستىڭ ٷنسٸز كۋەگەرٸندەي. بٸر جاعىندا – قازاقستان, ەكٸنشٸ جاعىندا – قىتايدىڭ شىڭجاڭى.
بالجان جەڭٸسقىزى
