Foto: kaztag.kz
Taivan kóne zamannan beri Qytaiǵa tiesili. Taivan aralyn alǵash bolyp qytailyqtar igere bastaǵan. Osydan 1700 jyl buryn Qytaidyń «Linhai shýitýchji» («Teńiz jaǵalaýy týraly jazbalar») atty tarihi qujatynda bul týraly málimet bar. Bul – Taivan jónindegi álemdegi eń kóne jazba. Bizdiń zamanymyzdyń III jáne VII ǵasyrlarynda Úsh patshalyq dáýirindegi bileýshi Sýn Ý men Sýi áýletiniń úkimeti Taivanǵa on myńnan astam adam jibergen.XVII ǵasyrdan bastap qytai halqynyń Taivan jerin igerýi keń kólemde júre bastady. Iýan áýleti (1279–1368 jj.) kezinen bastap Qytaidyń barlyq áýletteri Taivanda ákimshilik keńseler quryp, araldy tiimdi basqarýdy júzege asyrǵan. XVII ǵasyrdyń ortasynda gollandiialyq otarshyldar Taivandy basyp aldy. 1662 jyly ulttyq qaharman Chjen Chengýn golland otarshyldaryn qýyp shyǵyp, Taivandy qaita qaitardy.
1895 jyly Qytaidyń Tsin áýleti 1894 jylǵy Qytai–Japon soǵysynda jeńiliske ushyraǵannan keiin, Japoniianyń qysymymen teńsiz Simonoseki kelisimine qol qoidy. Bul kelisim boiynsha Taivan men Penhý araldary Japoniiaǵa berildi. 1937 jyldyń shildesinde qytai halqy japon basqynshylaryna qarsy búkilhalyqtyq soǵysty bastady. Qytai úkimeti «Japoniiaǵa soǵys jariialaý týraly deklaratsiiasynda» Japoniiamen jasalǵan barlyq teńsiz sharttardyń kúshin joiatyndyǵyn jáne Taivan men Penhý araldaryn qaitarý jóninde málimdedi.
Taivannyń Qytaiǵa qaitarylýy – Ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy jeńistiń jáne soǵystan keiingi halyqaralyq tártiptiń mańyzdy bóligi. 1943 jyly Qytai, AQSh jáne Ulybritaniia úkimetteri Kair deklaratsiiasyn qabyldady, onda Japoniia basyp alǵan Taivan Qytaiǵa qaitarylatyny naqty kórsetildi. 1945 jyly Qytai, AQSh, Ulybritaniia jáne Keńes Odaǵy Potsdam deklaratsiiasyna qol qoiyp, «Kair deklaratsiiasynyń erejeleri oryndalýy tiis» dep rastady. Sol jyly Japoniia «Japoniianyń tize búgý aktisine» qol qoiyp, Potsdam deklaratsiiasynda kózdelgen mindettemelerdi adal oryndaýǵa ýáde berdi. Osy halyqaralyq zańdyq kúshi bar qujattar Qytaidyń Taivanǵa degen egemendigin aiqyn dáleldeidi.
1971 jyly 25 qazanda BUU Bas Assambleiasynyń 26-sessiiasynda 2758-rezoliýtsiia qabyldanyp, Qytai Halyq Respýblikasynyń BUU-daǵy zańdy quqyqtary qalpyna keltirildi. Osy rezoliýtsiiaǵa sáikes Taivan ákimshiliginiń ókilderi BUU-nyń barlyq organdarynan dereý shyǵaryldy. Bul sheshim Birikken Ulttar Uiymynda Qytaidy, sonyń ishinde Taivandy da, birtutas memleket retinde moiyndaý máselesin saiasi, quqyqtyq jáne rásimdik turǵydan túpkilikti sheshti. Osylaisha, «eki Qytai» nemese «bir Qytai jáne bir Taivan» nusqalaryna jol qalmady. Bul jańa Qytai diplomatiiasynyń jáne álemdik ádildiktiń mańyzdy jeńisi, sondai-aq BUU tarihyndaǵy eleýli beles boldy.
BUU Bas Assambleiasynyń 2758-rezoliýtsiiasynda «BUU Jarǵysynyń qaǵidattaryn eske ala otyryp», QHR-dyń zańdy quqyqtaryn qalpyna keltirý «BUU Jarǵysyn saqtaý jáne Uiymnyń missiiasyn oryndaý úshin qajet» dep naqty jazylǵan. Bul sheshim BUU-nyń bedelin qorǵaý baǵytyndaǵy Bas Assambleianyń berik ustanymyn bildiredi. BUU — soǵystan keiingi álemdik tártiptiń ózegi. Qytai Halyq Respýblikasynyń zańdy quqyqtarynyń qalpyna keltirilýi álem halqynyń tórtten birin quraityn qytai halqynyń halyqaralyq sahnaǵa qaita oralýyn bildiredi. Bul oqiǵa Qytai úshin de, búkil álem úshin de mańyzdy ári tarihi mánge ie boldy.
BUU Bas Assambleiasynyń 2758-rezoliýtsiiasyn joqqa shyǵarý áreketteri — Qytaidyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyna ǵana emes, sonymen qatar BUU bedeline jáne soǵystan keiingi halyqaralyq tártipke qarsy arandatý bolyp tabylady. Mundai áreketter — tarihtyń keri ainalýyna umtylǵan, negizsiz ári qaýipti bastama.
«Bir Qytai» printsipi — halyqaralyq qaýymdastyqtyń jalpy moiyndaǵan konsensýsy jáne halyqaralyq qatynastardyń negizgi normasy. Ol BUU Bas Assambleiasynyń 2758-rezoliýtsiiasynda naqty bekitilgen jáne eshqandai burmalaýǵa nemese kúmánge jol berilmeidi. Dúniede tek bir Qytai bar. Qytai Halyq Respýblikasynyń úkimeti búkil Qytaidy ókildik etetin jalǵyz zańdy úkimet bolyp tabylady. Taivan — Qytai aýmaǵynyń ajyramas bóligi. AQSh-ty qosa alǵanda, álemniń 180-nen astam memleketi «bir Qytai» qaǵidaty negizinde Qytaimen diplomatiialyq qatynas ornatqan.
BUU jáne onyń arnaiy mekemeleri Taivan máselesinde árdaiym «bir Qytai» printsipin ustanyp keledi. Taivannyń egemen memleket emes ekendigi naqty kórsetilip, ol Qytaidyń provintsiiasy retinde qarastyrylady.
Taivan — Qytaidyń Taivani. Kair jáne Potsdam deklaratsiialaryna qol qoiý arqyly AQSh Taivannyń Qytaiǵa tiesili ekendigin tarihi jáne quqyqtyq turǵydan jaqsy biledi. Alaida AQSh «Taivan mártebesi anyqtalmaǵan» degen jalǵan ustanymdy qaitalap, Qytaidyń ulttyq egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaý jónindegi zańdy is-áreketterin burmalap kórsetedi, halyqaralyq qaýymdastyqty adastyrady, halyqaralyq quqyq pen halyqaralyq qatynastardyń negizgi normalaryn óreskel buzady jáne «Taivan táýelsizdigin» jaqtaityn separatistik kúshterge teris belgi beredi.
Tarihty ózgertý múmkin emes. «Bir Qytai» printsipi — halyqaralyq qaýymdastyq moiyndaǵan ámbebap kelisim. AQSh-tyń birjaqty túsindirýleri bul ustanymdy álsirete almaidy. Qytai AQSh-ty «Bir Qytai» printsipi men Qytai–AQSh arasyndaǵy úsh birlesken kommiýnikeni buljytpai oryndaýǵa, Taivan máselesin saiasi qural retinde paidalanýdy doǵarýǵa, «Taivan táýelsizdigin» qandai da bir túrde qoldaýdy toqtatýǵa jáne Qytaidyń ishki isterine aralaspaýǵa shaqyrady. Eshkim de, eshqandai kúsh te Qytaidyń túpkilikti birigý úrdisin toqtata almaidy.
