تايۆان ەجەلدەن قىتايدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ كەلەدٸ

فوتو: kaztag.kz

XVII عاسىردان باستاپ قىتاي حالقىنىڭ تايۆان جەرٸن يگەرۋٸ كەڭ كٶلەمدە جٷرە باستادى. يۋان ەۋلەتٸ (1279–1368 جج.) كەزٸنەن باستاپ قىتايدىڭ بارلىق ەۋلەتتەرٸ تايۆاندا ەكٸمشٸلٸك كەڭسەلەر قۇرىپ, ارالدى تيٸمدٸ باسقارۋدى جٷزەگە اسىرعان. XVII عاسىردىڭ ورتاسىندا گوللاندييالىق وتارشىلدار تايۆاندى باسىپ الدى. 1662 جىلى ۇلتتىق قاھارمان چجەن چەنگۋن گوللاند وتارشىلدارىن قۋىپ شىعىپ, تايۆاندى قايتا قايتاردى.

1895 جىلى قىتايدىڭ تسين ەۋلەتٸ 1894 جىلعى قىتاي–جاپون سوعىسىندا جەڭٸلٸسكە ۇشىراعاننان كەيٸن, جاپونييانىڭ قىسىمىمەن تەڭسٸز سيمونوسەكي كەلٸسٸمٸنە قول قويدى. بۇل كەلٸسٸم بويىنشا تايۆان مەن پەنحۋ ارالدارى جاپونيياعا بەرٸلدٸ. 1937 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە قىتاي حالقى جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى بٷكٸلحالىقتىق سوعىستى باستادى. قىتاي ٷكٸمەتٸ «جاپونيياعا سوعىس جارييالاۋ تۋرالى دەكلاراتسيياسىندا» جاپونييامەن جاسالعان بارلىق تەڭسٸز شارتتاردىڭ كٷشٸن جوياتىندىعىن جەنە تايۆان مەن پەنحۋ ارالدارىن قايتارۋ جٶنٸندە مەلٸمدەدٸ.

تايۆاننىڭ قىتايعا قايتارىلۋى – ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستاعى جەڭٸستٸڭ جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ حالىقارالىق تەرتٸپتٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ. 1943 جىلى قىتاي, اقش جەنە ۇلىبريتانييا ٷكٸمەتتەرٸ كاير دەكلاراتسيياسىن قابىلدادى, وندا جاپونييا باسىپ العان تايۆان قىتايعا قايتارىلاتىنى ناقتى كٶرسەتٸلدٸ. 1945 جىلى قىتاي, اقش, ۇلىبريتانييا جەنە كەڭەس وداعى پوتسدام دەكلاراتسيياسىنا قول قويىپ, «كاير دەكلاراتسيياسىنىڭ ەرەجەلەرٸ ورىندالۋى تيٸس» دەپ راستادى. سول جىلى جاپونييا «جاپونييانىڭ تٸزە بٷگۋ اكتٸسٸنە» قول قويىپ, پوتسدام دەكلاراتسيياسىندا كٶزدەلگەن مٸندەتتەمەلەردٸ ادال ورىنداۋعا ۋەدە بەردٸ. وسى حالىقارالىق زاڭدىق كٷشٸ بار قۇجاتتار قىتايدىڭ تايۆانعا دەگەن ەگەمەندٸگٸن ايقىن دەلەلدەيدٸ.

1971 جىلى 25 قازاندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 26-سەسسيياسىندا 2758-رەزوليۋتسييا قابىلدانىپ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ-داعى زاڭدى قۇقىقتارى قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. وسى رەزوليۋتسيياعا سەيكەس تايۆان ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ بۇۇ-نىڭ بارلىق ورگاندارىنان دەرەۋ شىعارىلدى. بۇل شەشٸم بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىندا قىتايدى, سونىڭ ٸشٸندە تايۆاندى دا, بٸرتۇتاس مەملەكەت رەتٸندە مويىنداۋ مەسەلەسٸن ساياسي, قۇقىقتىق جەنە رەسٸمدٸك تۇرعىدان تٷپكٸلٸكتٸ شەشتٸ. وسىلايشا, «ەكٸ قىتاي» نەمەسە «بٸر قىتاي جەنە بٸر تايۆان» نۇسقالارىنا جول قالمادى. بۇل جاڭا قىتاي ديپلوماتيياسىنىڭ جەنە ەلەمدٸك ەدٸلدٸكتٸڭ ماڭىزدى جەڭٸسٸ, سونداي-اق بۇۇ تاريحىنداعى ەلەۋلٸ بەلەس بولدى.

بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2758-رەزوليۋتسيياسىندا «بۇۇ جارعىسىنىڭ قاعيداتتارىن ەسكە الا وتىرىپ», قحر-دىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ «بۇۇ جارعىسىن ساقتاۋ جەنە ۇيىمنىڭ ميسسيياسىن ورىنداۋ ٷشٸن قاجەت» دەپ ناقتى جازىلعان. بۇل شەشٸم بۇۇ-نىڭ بەدەلٸن قورعاۋ باعىتىنداعى باس اسسامبلەيانىڭ بەرٸك ۇستانىمىن بٸلدٸرەدٸ. بۇۇ — سوعىستان كەيٸنگٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ ٶزەگٸ. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىنىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ ەلەم حالقىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸن قۇرايتىن قىتاي حالقىنىڭ حالىقارالىق ساحناعا قايتا ورالۋىن بٸلدٸرەدٸ. بۇل وقيعا قىتاي ٷشٸن دە, بٷكٸل ەلەم ٷشٸن دە ماڭىزدى ەرٸ تاريحي مەنگە يە بولدى.

بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2758-رەزوليۋتسيياسىن جوققا شىعارۋ ەرەكەتتەرٸ — قىتايدىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇۇ بەدەلٸنە جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ حالىقارالىق تەرتٸپكە قارسى ارانداتۋ بولىپ تابىلادى. مۇنداي ەرەكەتتەر — تاريحتىڭ كەرٸ اينالۋىنا ۇمتىلعان, نەگٸزسٸز ەرٸ قاۋٸپتٸ باستاما.

«بٸر قىتاي» پرينتسيپٸ — حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جالپى مويىنداعان كونسەنسۋسى جەنە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگٸزگٸ نورماسى. ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2758-رەزوليۋتسيياسىندا ناقتى بەكٸتٸلگەن جەنە ەشقانداي بۇرمالاۋعا نەمەسە كٷمەنگە جول بەرٸلمەيدٸ. دٷنيەدە تەك بٸر قىتاي بار. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸ بٷكٸل قىتايدى ٶكٸلدٸك ەتەتٸن جالعىز زاڭدى ٷكٸمەت بولىپ تابىلادى. تايۆان — قىتاي اۋماعىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. اقش-تى قوسا العاندا, ەلەمنٸڭ 180-نەن استام مەملەكەتٸ «بٸر قىتاي» قاعيداتى نەگٸزٸندە قىتايمەن ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناتقان.

بۇۇ جەنە ونىڭ ارنايى مەكەمەلەرٸ تايۆان مەسەلەسٸندە ەردايىم «بٸر قىتاي» پرينتسيپٸن ۇستانىپ كەلەدٸ. تايۆاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت ەمەس ەكەندٸگٸ ناقتى كٶرسەتٸلٸپ, ول قىتايدىڭ پروۆينتسيياسى رەتٸندە قاراستىرىلادى.

تايۆان — قىتايدىڭ تايۆانٸ. كاير جەنە پوتسدام دەكلاراتسييالارىنا قول قويۋ ارقىلى اقش تايۆاننىڭ قىتايعا تيەسٸلٸ ەكەندٸگٸن تاريحي جەنە قۇقىقتىق تۇرعىدان جاقسى بٸلەدٸ. الايدا اقش «تايۆان مەرتەبەسٸ انىقتالماعان» دەگەن جالعان ۇستانىمدى قايتالاپ, قىتايدىڭ ۇلتتىق ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ زاڭدى ٸس-ەرەكەتتەرٸن بۇرمالاپ كٶرسەتەدٸ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى اداستىرادى, حالىقارالىق قۇقىق پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگٸزگٸ نورمالارىن ٶرەسكەل بۇزادى جەنە «تايۆان تەۋەلسٸزدٸگٸن» جاقتايتىن سەپاراتيستٸك كٷشتەرگە تەرٸس بەلگٸ بەرەدٸ.

تاريحتى ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس. «بٸر قىتاي» پرينتسيپٸ — حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىنداعان ەمبەباپ كەلٸسٸم. اقش-تىڭ بٸرجاقتى تٷسٸندٸرۋلەرٸ بۇل ۇستانىمدى ەلسٸرەتە المايدى. قىتاي اقش-تى «بٸر قىتاي» پرينتسيپٸ مەن قىتاي–اقش اراسىنداعى ٷش بٸرلەسكەن كومميۋنيكەنٸ بۇلجىتپاي ورىنداۋعا, تايۆان مەسەلەسٸن ساياسي قۇرال رەتٸندە پايدالانۋدى دوعارۋعا, «تايۆان تەۋەلسٸزدٸگٸن» قانداي دا بٸر تٷردە قولداۋدى توقتاتۋعا جەنە قىتايدىڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپاۋعا شاقىرادى. ەشكٸم دە, ەشقانداي كٷش تە قىتايدىڭ تٷپكٸلٸكتٸ بٸرٸگۋ ٷردٸسٸن توقتاتا المايدى.