Foto: egemen.kz
Kópshilikke belgili, táýelsiz ár eldiń óz táýelsizdigine arnalǵan tarihi eskertkishi bar. Tarihtyń aýyr synyn bastan ótkerip, uzaq jyldarǵa sozylǵan bodandyqtyń qursaýyn buzyp shyqqan qazaq eli de búginde ár jerden, ár aimaqtan arnaiy eskertkish ornatýdy umytqan joq. Osy oraida Ult.kz tilshisi elimizdiń Táýelsizdikke arnaǵan bas monýmentterine toqtaldy.
16 jeltoqsan – Qazaqstan Respýblikasynyń Táýelsizdik kúni. Halqymyz egemendikke qol jetkizgen alǵashqy jyldary jas memleketimizdiń baǵa jetpes qundylyǵy –Táýelsizdikti dáriptep, abyroiyn asqaqtatyp turatyn eskertkishke zárý boldy. Elimizde dál osyndai mańyzdy kúnge arnalǵan birneshe eskertkish bar.
Foto: egemen.kz
Egemendiktiń bes jyldyǵy qarsańynda belgili sáýletshi Shot-Aman Ydyrysuly ózi jetekshilik etip, Ádilet Jumabaev, Nurlan Dalbai syndy músinshiler men Qazbek Jarylǵaptai daryndy sáýletshilerdiń basyn qosyp shyǵarmashylyq top qurdy. Memlekettik mańyzy bar monýmenttiń ideiasyn jasap shyǵarýda Qaldybai Montaqaev, Murat Mansurov, Azat Baiarlin, Qazbek Satybaldin syndy azamattar da atsalysqan.
Osylaisha, 1996 jyly Respýblika alańynda jalpy biiktigi 180 metr, orta tusyndaǵy kóne tarihi jazbalary bar taqtanyń uzyndyǵy 28 metr bolatyn «Táýelsizdik monýmenti» boi kóteredi. Eskertkishtiń dál osy Almaty qalasyndaǵy Respýblika alańynda ornalasýynyń ózindik máni bar. Bul alań búgingi beibit kúnimizge sebepshi bolǵan keshegi Jeltoqsan oqiǵasy ótip, talai tarihi sátterdiń kýásine ainalǵan jer.
«Biz, tarihshylar, Almatydaǵy «Táýelsizdik monýmentin» Táýelsizdik úshin dep tani almaimyz. Sebebi ol arǵy tarihpen bailanysty bolyp tur. Ústinde «Altyn adamnyń» beinesi bar. Biz ony saq dáýiriniń tulǵasy retinde qabyldaimyz. Al arǵy jaǵynda Qazaq memleketi qurylǵaly beri Táýelsizdik úshin kúresimiz kishkentai sýrettermen beinelengen. Ony baryp arnaiy úńilip qarap, basyńyzdy biraz qatyryp baryp túsinesiz. Bizde aspanmen talasqan, bir qaraǵanda adamnyń rýhyn kóterip jiberetin, Táýelsizdikke degen qushtarlyǵyn oiatatyn eskertkish joq.
Qazaq degen memlekettiń qurylýy – tutastai ult-azattyq nemese ulttyq qozǵalystarmen bailanysty. Sonaý alǵashqy Jánibek pen Kereidiń Ábilqaiyrǵa qarsylyq bildirgeninen bastap, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasyna deiin. Onyń aldynda biz aitýǵa áli qorqyp júrgen, 1929-1931 jylǵy qazaqtardyń keńestik júiege qarsy 372 kóterilisi, taǵysyn taǵy... Osy ulttyq qozǵalystar, olarǵa jeke eskertkishter ornatylǵanyn aitpai-aq qoiaiyq. Tek qana Jeltoqsanǵa arnalǵan kógershin ushyryp, oramal tastap turǵan áieldiń beinesinen basqa eskertkish ornatylǵan joq» deidi tarihshy Talas Omarbekov.
Foto: egemen.kz
Talas Omarbekov aityp otyrǵan Jeltoqsan oqiǵasyna arnalǵan monýment Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda 2006 jyly Jeltoqsan men Sátbaev kósheleriniń qiylysyndaǵy «Táýelsizdik tańy» ataýymen ornatyldy. Jumystyń avtory – Qazaqstan dizainerler odaǵynyń tóraǵasy Timýr Súleimenov. Avtordyń aitýynsha, kompozitsiia taqyryptyń mándik-ideialyq jáne kórkemdik-obrazdyq mazmunyn ashyp beredi. Eskertkish úsh bólikten, qyzyl jáne aq granitten jasalǵan eki pilonnan turady. Alǵashqysy ótken men bolashaq arasyndaǵy qaqtyǵysty, jarylysty, halyqtyń ózindik sana-seziminiń silkinisin bildirse, ekinshisi memlekettiń táýelsizdigi men bostandyqtyń saltanat qurýyn meńzeidi. Sonymen birge kompozitsiiaǵa ushýǵa umtylǵan áieldiń músini engizilgen. Ol oń qolyna tatýlyqqa shaqyrý nyshany ispetti oramal, al sol qolynda bostandyqqa talpynysty, ushý belgisin bildiretin qanatyn jaiǵan qusty ustaǵan. Eskertkishtiń úshinshi bóligi – oiýly panno.
Foto: youtube.com
Táýelsizdiktiń taǵy bir nyshany – Astana qalasynda ornalasqan mádeni-arhitektýralyq «Qazaq eli» monýmenti. Aq mármárdan quiylǵan monýmenttiń biiktigi – 91 metr. Bul – Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan 1991 jyldyń belgisi. Al onyń basyndaǵy altyn tústi boiaýmen árlengen altyn qus – samuryq Qazaqstannyń «tynyshtyǵyn» kúzetip tur. 2009 jyly ashylǵan monýmenttiń avtorlary – Sársenbek Júnisov jáne Jańbyrshy Nurkenov.
Sonymen birge 2008 jyldyń qarashasynda Jarkent qalasynyń ortalyǵynda Jeltoqsan kóterilisiniń qurbandary Lázzat Asanova men Erbol Sypataevqa arnalǵan eskertkish ashylǵan. Al Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna orai Aiagóz jáne Taraz qalalarynda «Táýelsizdik tańy» atty arnaiy ornatylǵan monýment boi kóterdi.
Aqtóbe qalasynda boi kótergen eskertkishtiń biri «Táýelsizdik tuǵyry» airyqsha arhitektýranyń biiktigi – 20, eni – 2,4 metr bolatyn tuǵyr tutastai sapaly betonnan quiylǵan. Onyń bir jaq qyrynda respýblika Gimniniń mátini, ekinshi jaq betinde Gimnniń notaǵa túsirilgen mýzykalyq nusqasy, al úshinshi jaq qyrynda memlekettik rámizderdiń avtorlary týraly málimetter naqyshtalyp berilgen. Tórtinshi qyrynda Aqtóbe degen sóz jazylyp, osy qalanyń nyshandyq belgisi – qyzǵaldaq kórinis tapqan. Táýelsizdik tuǵyrynyń ushar basynda ornalasqan Eltańba eki jaqqa birdei kórinedi. Onyń salmaǵy 250 kg bolsa, diametri – 215 sm. Joba avtory, belgili kásipker – Arynǵazy Berkinbaev.
Táýelsizdikke arnalǵan san alýan eskertkish pen monýment elimizdiń ár óńirinen oryn alyp jatqany belgili. Degenmen, tarihshylardyń aitýynsha, Táýelsizdikke arnalǵan eskertkish azattyq jolyndaǵy barlyq kúrestiń jiyntyǵy bolýy kerek.
Aqbota Musabekqyzy
.jpeg)