تەۋەلسٸزدٸككە ارنالعان ەسكەرتكٸشتەر

فوتو: egemen.kz

كٶپشٸلٸككە بەلگٸلٸ, تەۋەلسٸز ەر ەلدٸڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنە ارنالعان تاريحي ەسكەرتكٸشٸ بار. تاريحتىڭ اۋىر سىنىن باستان ٶتكەرٸپ, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بوداندىقتىڭ قۇرساۋىن بۇزىپ شىققان قازاق ەلٸ دە بٷگٸندە ەر جەردەن, ەر ايماقتان ارنايى ەسكەرتكٸش ورناتۋدى ۇمىتقان جوق. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸككە ارناعان باس مونۋمەنتتەرٸنە توقتالدى.

16 جەلتوقسان – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ. حالقىمىز ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەن العاشقى جىلدارى جاس مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعى –تەۋەلسٸزدٸكتٸ دەرٸپتەپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ تۇراتىن ەسكەرتكٸشكە زەرۋ بولدى. ەلٸمٸزدە دەل وسىنداي ماڭىزدى كٷنگە ارنالعان بٸرنەشە ەسكەرتكٸش بار.

فوتو: egemen.kz

ەگەمەندٸكتٸڭ بەس جىلدىعى قارساڭىندا بەلگٸلٸ سەۋلەتشٸ شوت-امان ىدىرىسۇلى ٶزٸ جەتەكشٸلٸك ەتٸپ, ەدٸلەت جۇماباەۆ, نۇرلان دالباي سىندى مٷسٸنشٸلەر مەن قازبەك جارىلعاپتاي دارىندى سەۋلەتشٸلەردٸڭ باسىن قوسىپ شىعارماشىلىق توپ قۇردى. مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مونۋمەنتتٸڭ يدەياسىن جاساپ شىعارۋدا قالدىباي مونتاقاەۆ, مۇرات مانسۇروۆ, ازات بايارلين, قازبەك ساتىبالدين سىندى ازاماتتار دا اتسالىسقان.

وسىلايشا, 1996 جىلى رەسپۋبليكا الاڭىندا جالپى بيٸكتٸگٸ 180 مەتر, ورتا تۇسىنداعى كٶنە تاريحي جازبالارى بار تاقتانىڭ ۇزىندىعى 28 مەتر بولاتىن «تەۋەلسٸزدٸك مونۋمەنتٸ» بوي كٶتەرەدٸ. ەسكەرتكٸشتٸڭ دەل وسى الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا ورنالاسۋىنىڭ ٶزٸندٸك مەنٸ بار. بۇل الاڭ بٷگٸنگٸ بەيبٸت كٷنٸمٸزگە سەبەپشٸ بولعان كەشەگٸ جەلتوقسان وقيعاسى ٶتٸپ, تالاي تاريحي سەتتەردٸڭ كۋەسٸنە اينالعان جەر.

«بٸز, تاريحشىلار, الماتىداعى «تەۋەلسٸزدٸك مونۋمەنتٸن» تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن دەپ تاني المايمىز. سەبەبٸ ول ارعى تاريحپەن بايلانىستى بولىپ تۇر. ٷستٸندە «التىن ادامنىڭ» بەينەسٸ بار. بٸز ونى ساق دەۋٸرٸنٸڭ تۇلعاسى رەتٸندە قابىلدايمىز. ال ارعى جاعىندا قازاق مەملەكەتٸ قۇرىلعالى بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسٸمٸز كٸشكەنتاي سۋرەتتەرمەن بەينەلەنگەن. ونى بارىپ ارنايى ٷڭٸلٸپ قاراپ, باسىڭىزدى بٸراز قاتىرىپ بارىپ تٷسٸنەسٸز. بٸزدە اسپانمەن تالاسقان, بٸر قاراعاندا ادامنىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ جٸبەرەتٸن, تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتاتىن ەسكەرتكٸش جوق.
قازاق دەگەن مەملەكەتتٸڭ قۇرىلۋى – تۇتاستاي ۇلت-ازاتتىق نەمەسە ۇلتتىق قوزعالىستارمەن بايلانىستى. سوناۋ العاشقى جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ ەبٸلقايىرعا قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸنەن باستاپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيٸن. ونىڭ الدىندا بٸز ايتۋعا ەلٸ قورقىپ جٷرگەن, 1929-1931 جىلعى قازاقتاردىڭ كەڭەستٸك جٷيەگە قارسى 372 كٶتەرٸلٸسٸ, تاعىسىن تاعى... وسى ۇلتتىق قوزعالىستار, ولارعا جەكە ەسكەرتكٸشتەر ورناتىلعانىن ايتپاي-اق قويايىق. تەك قانا جەلتوقسانعا ارنالعان كٶگەرشٸن ۇشىرىپ, ورامال تاستاپ تۇرعان ەيەلدٸڭ بەينەسٸنەن باسقا ەسكەرتكٸش ورناتىلعان جوق» دەيدٸ تاريحشى تالاس وماربەكوۆ.

فوتو: egemen.kz

تالاس وماربەكوۆ ايتىپ وتىرعان جەلتوقسان وقيعاسىنا ارنالعان مونۋمەنت تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا 2006 جىلى جەلتوقسان مەن سەتباەۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى «تەۋەلسٸزدٸك تاڭى» اتاۋىمەن ورناتىلدى. جۇمىستىڭ اۆتورى – قازاقستان ديزاينەرلەر وداعىنىڭ تٶراعاسى تيمۋر سٷلەيمەنوۆ. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, كومپوزيتسييا تاقىرىپتىڭ مەندٸك-يدەيالىق جەنە كٶركەمدٸك-وبرازدىق مازمۇنىن اشىپ بەرەدٸ. ەسكەرتكٸش ٷش بٶلٸكتەن, قىزىل جەنە اق گرانيتتەن جاسالعان ەكٸ پيلوننان تۇرادى. العاشقىسى ٶتكەن مەن بولاشاق اراسىنداعى قاقتىعىستى, جارىلىستى, حالىقتىڭ ٶزٸندٸك سانا-سەزٸمٸنٸڭ سٸلكٸنٸسٸن بٸلدٸرسە, ەكٸنشٸسٸ مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن بوستاندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىن مەڭزەيدٸ. سونىمەن بٸرگە كومپوزيتسيياعا ۇشۋعا ۇمتىلعان ەيەلدٸڭ مٷسٸنٸ ەنگٸزٸلگەن. ول وڭ قولىنا تاتۋلىققا شاقىرۋ نىشانى ٸسپەتتٸ ورامال, ال  سول قولىندا بوستاندىققا تالپىنىستى, ۇشۋ بەلگٸسٸن بٸلدٸرەتٸن قاناتىن جايعان قۇستى ۇستاعان. ەسكەرتكٸشتٸڭ ٷشٸنشٸ بٶلٸگٸ – ويۋلى پاننو.

فوتو: youtube.com

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تاعى بٸر نىشانى – استانا قالاسىندا ورنالاسقان مەدەني-ارحيتەكتۋرالىق «قازاق ەلٸ» مونۋمەنتٸ. اق مەرمەردان قۇيىلعان مونۋمەنتتٸڭ بيٸكتٸگٸ – 91 مەتر. بۇل – قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان 1991 جىلدىڭ بەلگٸسٸ. ال ونىڭ باسىنداعى التىن تٷستٸ بوياۋمەن ەرلەنگەن التىن قۇس – سامۇرىق قازاقستاننىڭ «تىنىشتىعىن» كٷزەتٸپ تۇر. 2009 جىلى اشىلعان مونۋمەنتتٸڭ اۆتورلارى – سەرسەنبەك جٷنٸسوۆ جەنە جاڭبىرشى نۇركەنوۆ.

سونىمەن بٸرگە 2008 جىلدىڭ قاراشاسىندا جاركەنت قالاسىنىڭ ورتالىعىندا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ قۇرباندارى لەززات اسانوۆا مەن ەربول سىپاتاەۆقا ارنالعان ەسكەرتكٸش اشىلعان. ال تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىنا وراي اياگٶز جەنە تاراز قالالارىندا «تەۋەلسٸزدٸك تاڭى» اتتى ارنايى ورناتىلعان مونۋمەنت بوي كٶتەردٸ.

اقتٶبە قالاسىندا بوي كٶتەرگەن ەسكەرتكٸشتٸڭ بٸرٸ «تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرى» ايرىقشا ارحيتەكتۋرانىڭ بيٸكتٸگٸ – 20, ەنٸ – 2,4 مەتر بولاتىن تۇعىر تۇتاستاي ساپالى بەتوننان قۇيىلعان. ونىڭ بٸر جاق قىرىندا رەسپۋبليكا گيمنٸنٸڭ مەتٸنٸ, ەكٸنشٸ جاق بەتٸندە گيمننٸڭ نوتاعا  تٷسٸرٸلگەن مۋزىكالىق نۇسقاسى, ال ٷشٸنشٸ جاق قىرىندا مەملەكەتتٸك رەمٸزدەردٸڭ اۆتورلارى تۋرالى مەلٸمەتتەر ناقىشتالىپ بەرٸلگەن. تٶرتٸنشٸ قىرىندا اقتٶبە دەگەن سٶز جازىلىپ, وسى قالانىڭ نىشاندىق بەلگٸسٸ – قىزعالداق كٶرٸنٸس تاپقان. تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرىنىڭ ۇشار باسىندا ورنالاسقان ەلتاڭبا ەكٸ جاققا بٸردەي كٶرٸنەدٸ. ونىڭ سالماعى 250 كگ بولسا, ديامەترٸ – 215 سم. جوبا اۆتورى, بەلگٸلٸ كەسٸپكەر – ارىنعازى بەركٸنباەۆ.

تەۋەلسٸزدٸككە ارنالعان سان الۋان ەسكەرتكٸش پەن مونۋمەنت ەلٸمٸزدٸڭ ەر ٶڭٸرٸنەن ورىن الىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تەۋەلسٸزدٸككە ارنالعان ەسكەرتكٸش ازاتتىق جولىنداعى بارلىق كٷرەستٸڭ جيىنتىعى بولۋى كەرەك.

اقبوتا مۇسابەكقىزى