Foto: egemen.kz
Sybailas jemqorlyq – kez kelgen memlekettiń turaqty damýyna kedergi keltiretin kúrdeli áleýmettik qubylys. Ol ekonomikalyq ósimdi tejep qana qoimai, qoǵamdyq senimdi álsiretedi jáne áleýmettik ádilettilik qaǵidattaryna nuqsan keltiredi. Sondyqtan jemqorlyqpen kúres tek quqyqtyq nemese ákimshilik sharalarmen shektelmeýi tiis. Negizgi basymdyq – qoǵamda sybailas jemqorlyqqa qarsy sanany qalyptastyrý. Al ol úshin qandai qoǵamdyq áreketter kerek degendi birneshe mamanǵa qoiyp kórdik.
Antikorrýptsiialyq mádenietti qalyptastyrýdyń tiimdi joldarynyń biri – bilim berý. Mektepke deiingi tárbieden bastap joǵary oqý oryndaryna deiin adaldyq, ádildik, jaýapkershilik qundylyqtaryn júieli túrde engizý qajet. Bul tek teoriialyq bilimmen shektelmei, praktikalyq mysaldarmen, ómirlik jaǵdailarmen ushtastyrylýy tiis. Sonymen qatar, oqytýshylardyń ózderi de osy qundylyqtardyń úlgisi bolýy mańyzdy. Alataý qalasy himiia pániniń muǵalimi Bulbul Baqythannyń aitýynsha, qazirgi qoǵamda sybailas jemqorlyqqa qarsy mádenietti qalyptastyrý tek memlekettik saiasattyń baǵyty ǵana emes, árbir pedagogtyń kásibi jáne azamattyq mindeti.
«Muǵalim retinde men bul máseleni tek quqyqtyq nemese ákimshilik deńgeide emes, eń aldymen tárbielik jáne qundylyqtyq turǵydan qarastyramyn. Sebebi mektep – tulǵanyń dúnietanymy men ómirlik ustanymdary qalyptasatyn negizgi orta.
Eń aldymen, sybailas jemqorlyqqa qarsy sana degenimiz – oqýshynyń adaldyqty, ádildikti jáne jaýapkershilikti ishki qaǵida retinde qabyldaýy. Bul qasietter bir kúnde nemese bir ǵana tárbie saǵatynda qalyptaspaidy. Ol – júieli, maqsatty jáne úzdiksiz pedagogikalyq jumystyń nátijesi. Sondyqtan ár sabaq, ár qarym-qatynas, ár baǵalaý – osy qundylyqtardy sińirýdiń múmkindigi.
Muǵalimniń basty róli – tek bilim berý emes, úlgi bolý. Eger ustaz ádil baǵalap, oqýshylarǵa teń qaraityn bolsa, olar ádildiktiń naqty kórinisin kóredi. Al kerisinshe jaǵdailarda, iaǵni sýbektivti baǵalaý, artyqshylyq kórsetý siiaqty áreketter oryn alsa, bul oqýshylardyń sanasynda «ádiletsizdik – qalypty jaǵdai» degen túsinik qalyptastyrýy múmkin. Sondyqtan pedagogtyń kásibi etikasy sybailas jemqorlyqqa qarsy tárbieniń negizi bolyp tabylady, – deidi Bulbul Baqythan.
Ustazdyń aitýnysha, bilim berý protsesinde ashyqtyq pen ádildik qaǵidattaryn saqtaý erekshe mańyzdy. Baǵalaý kriteriileriniń aiqyn bolýy, keri bailanystyń naqty jáne dáleldi berilýi oqýshylardyń senimin arttyrady. Bul senim óz kezeginde adal qarym-qatynastyń negizin qalaidy. Sonymen qatar, oqýshylardy óz pikirin ashyq aitýǵa, ádiletsizdikke qarsy turýǵa úiretý olardyń azamattyq pozitsiiasyn qalyptastyrýdyń mańyzdy bóligi.
Sonymen qatar, sybailas jemqorlyqqa qarsy kúreste aqparat salasynyń róli airyqsha. Aqparat – tek habar jetkizý quraly emes, ol qoǵamdyq pikirdi qalyptastyratyn, qundylyqtardy aiqyndaityn kúsh. Bul týraly jýrnalist Berik Beisenuly baiandap berdi.
«Jýrnalist retinde men bul máseleni tek faktilerdi jariialaý nemese quqyq buzýshylyqtardy áshkereleý sheńberinde ǵana emes, qoǵamdyq sanany qalyptastyrýdyń mańyzdy tetigi retinde qarastyramyn.
Búgingi media keńistikte sybailas jemqorlyq taqyryby jii kóteriledi. Alaida onyń berilý formasy men mazmuny sheshýshi mánge ie. Eger aqparat tek sensatsiia qýyp, ústirt sipatta usynylsa, ol qoǵamda ýaqytsha qyzyǵýshylyq týdyrǵanymen, tereń túsinik qalyptastyra almaidy. Al sapaly jýrnalistika máseleniń sebep-saldaryn taldap, júielik kemshilikterdi ashyp kórsetip, aýditoriiany oilanýǵa jeteleidi. Mundai tásil ǵana sybailas jemqorlyqqa qarsy turaqty kózqaras qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Aqparat quraldary sybailas jemqorlyqqa qarsy mádenietti qalyptastyrýda birneshe mańyzdy fýnktsiia atqarady. Birinshiden, olar qoǵamdy aqparattandyrady zańdar, reformalar, naqty ister týraly málimet beredi. Ekinshiden, baqylaý qyzmetin júzege asyrady, bilik pen institýttardyń áreketterin qadaǵalaidy. Úshinshiden, aǵartýshylyq ról atqarady, azamattarǵa olardyń quqyqtary men múmkindikterin túsindiredi», – deidi Berik Beisenuly.
Sonymen qatar, mamannyń aitýynsha, jańa media men áleýmettik jelilerdiń damýy aqparat taratý protsesin túbegeili ózgertti. Árbir adam kontent jasaýshyǵa ainaldy. Bul bir jaǵynan ashyqtyqty arttyrsa, ekinshi jaǵynan jalǵan aqparattyń taralý qaýpin kúsheitti. Sondyqtan jýrnalister ǵana emes, jalpy qoǵam aqparattyq saýattylyqty meńgerýi qajet. Syni oilaý, derekkózdi tekserý, manipýliatsiiany taný sybailas jemqorlyqqa qarsy sananyń quramdas bóligine ainalýy tiis.
Al sybailas jemqorlyqqa qarsy sanany qalyptastyrý institýtsionaldyq reformalarmen qatar júrýi kerek. Elektrondyq úkimet, tsifrlyq qyzmetter, avtomattandyrylǵan júieler adam faktoryn azaityp, jemqorlyq múmkindikterin shekteidi. Sonymen qatar, zańnamanyń tiimdiligi men jazanyń bultartpastyǵy da mańyzdy. Alaida jazalaý sharalary tek qosymsha qural retinde qarastyrylýy tiis, negizgi aktsent aldyn alýǵa baǵyttalýy qajet.
Sybailas jemqorlyqqa qarsy sana – bul tek jeke adamnyń emes, búkil qoǵamnyń mádeni deńgeiin kórsetetin kórsetkish. Ony qalyptastyrý úshin bilim berý, quqyqtyq saiasat, qoǵamdyq kommýnikatsiia jáne institýtsionaldyq reformalar úilesimdi túrde júzege asyrylýy qajet. Tek osyndai keshendi tásil arqyly ǵana jemqorlyqqa tózbeitin, adaldyqty joǵary qoiatyn qoǵam qurýǵa bolady.
