فوتو: egemen.kz
سىبايلاس جەمقورلىق – كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس. ول ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ تەجەپ قانا قويماي, قوعامدىق سەنٸمدٸ ەلسٸرەتەدٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك قاعيداتتارىنا نۇقسان كەلتٸرەدٸ. سوندىقتان جەمقورلىقپەن كٷرەس تەك قۇقىقتىق نەمەسە ەكٸمشٸلٸك شارالارمەن شەكتەلمەۋٸ تيٸس. نەگٸزگٸ باسىمدىق – قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سانانى قالىپتاستىرۋ. ال ول ٷشٸن قانداي قوعامدىق ەرەكەتتەر كەرەك دەگەندٸ بٸرنەشە مامانعا قويىپ كٶردٸك.
انتيكوررۋپتسييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ تيٸمدٸ جولدارىنىڭ بٸرٸ – بٸلٸم بەرۋ. مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيەدەن باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيٸن ادالدىق, ەدٸلدٸك, جاۋاپكەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن جٷيەلٸ تٷردە ەنگٸزۋ قاجەت. بۇل تەك تەورييالىق بٸلٸممەن شەكتەلمەي, پراكتيكالىق مىسالدارمەن, ٶمٸرلٸك جاعدايلارمەن ۇشتاستىرىلۋى تيٸس. سونىمەن قاتار, وقىتۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ دە وسى قۇندىلىقتاردىڭ ٷلگٸسٸ بولۋى ماڭىزدى. الاتاۋ قالاسى حيمييا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ بۇلبۇل باقىتحاننىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ تەك مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باعىتى عانا ەمەس, ەربٸر پەداگوگتىڭ كەسٸبي جەنە ازاماتتىق مٸندەتٸ.
«مۇعالٸم رەتٸندە مەن بۇل مەسەلەنٸ تەك قۇقىقتىق نەمەسە ەكٸمشٸلٸك دەڭگەيدە ەمەس, ەڭ الدىمەن تەربيەلٸك جەنە قۇندىلىقتىق تۇرعىدان قاراستىرامىن. سەبەبٸ مەكتەپ – تۇلعانىڭ دٷنيەتانىمى مەن ٶمٸرلٸك ۇستانىمدارى قالىپتاساتىن نەگٸزگٸ ورتا.
ەڭ الدىمەن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سانا دەگەنٸمٸز – وقۋشىنىڭ ادالدىقتى, ەدٸلدٸكتٸ جەنە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٸشكٸ قاعيدا رەتٸندە قابىلداۋى. بۇل قاسيەتتەر بٸر كٷندە نەمەسە بٸر عانا تەربيە ساعاتىندا قالىپتاسپايدى. ول – جٷيەلٸ, ماقساتتى جەنە ٷزدٸكسٸز پەداگوگيكالىق جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ. سوندىقتان ەر ساباق, ەر قارىم-قاتىناس, ەر باعالاۋ – وسى قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرۋدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ.
مۇعالٸمنٸڭ باستى رٶلٸ – تەك بٸلٸم بەرۋ ەمەس, ٷلگٸ بولۋ. ەگەر ۇستاز ەدٸل باعالاپ, وقۋشىلارعا تەڭ قارايتىن بولسا, ولار ەدٸلدٸكتٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸن كٶرەدٸ. ال كەرٸسٸنشە جاعدايلاردا, ياعني سۋبەكتيۆتٸ باعالاۋ, ارتىقشىلىق كٶرسەتۋ سيياقتى ەرەكەتتەر ورىن السا, بۇل وقۋشىلاردىڭ ساناسىندا «ەدٸلەتسٸزدٸك – قالىپتى جاعداي» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاستىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان پەداگوگتىڭ كەسٸبي ەتيكاسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تەربيەنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى, – دەيدٸ بۇلبۇل باقىتحان.
ۇستازدىڭ ايتۋنىشا, بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸندە اشىقتىق پەن ەدٸلدٸك قاعيداتتارىن ساقتاۋ ەرەكشە ماڭىزدى. باعالاۋ كريتەرييلەرٸنٸڭ ايقىن بولۋى, كەرٸ بايلانىستىڭ ناقتى جەنە دەلەلدٸ بەرٸلۋٸ وقۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن ارتتىرادى. بۇل سەنٸم ٶز كەزەگٸندە ادال قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزٸن قالايدى. سونىمەن قاتار, وقۋشىلاردى ٶز پٸكٸرٸن اشىق ايتۋعا, ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى تۇرۋعا ٷيرەتۋ ولاردىڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ.
سونىمەن قاتار, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەستە اقپارات سالاسىنىڭ رٶلٸ ايرىقشا. اقپارات – تەك حابار جەتكٸزۋ قۇرالى ەمەس, ول قوعامدىق پٸكٸردٸ قالىپتاستىراتىن, قۇندىلىقتاردى ايقىندايتىن كٷش. بۇل تۋرالى جۋرناليست بەرٸك بەيسەنۇلى بايانداپ بەردٸ.
«جۋرناليست رەتٸندە مەن بۇل مەسەلەنٸ تەك فاكتٸلەردٸ جارييالاۋ نەمەسە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ەشكەرەلەۋ شەڭبەرٸندە عانا ەمەس, قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتٸگٸ رەتٸندە قاراستىرامىن.
بٷگٸنگٸ مەديا كەڭٸستٸكتە سىبايلاس جەمقورلىق تاقىرىبى جيٸ كٶتەرٸلەدٸ. الايدا ونىڭ بەرٸلۋ فورماسى مەن مازمۇنى شەشۋشٸ مەنگە يە. ەگەر اقپارات تەك سەنساتسييا قۋىپ, ٷستٸرت سيپاتتا ۇسىنىلسا, ول قوعامدا ۋاقىتشا قىزىعۋشىلىق تۋدىرعانىمەن, تەرەڭ تٷسٸنٸك قالىپتاستىرا المايدى. ال ساپالى جۋرناليستيكا مەسەلەنٸڭ سەبەپ-سالدارىن تالداپ, جٷيەلٸك كەمشٸلٸكتەردٸ اشىپ كٶرسەتٸپ, اۋديتورييانى ويلانۋعا جەتەلەيدٸ. مۇنداي تەسٸل عانا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇراقتى كٶزقاراس قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
اقپارات قۇرالدارى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدا بٸرنەشە ماڭىزدى فۋنكتسييا اتقارادى. بٸرٸنشٸدەن, ولار قوعامدى اقپاراتتاندىرادى زاڭدار, رەفورمالار, ناقتى ٸستەر تۋرالى مەلٸمەت بەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, باقىلاۋ قىزمەتٸن جٷزەگە اسىرادى, بيلٸك پەن ينستيتۋتتاردىڭ ەرەكەتتەرٸن قاداعالايدى. ٷشٸنشٸدەن, اعارتۋشىلىق رٶل اتقارادى, ازاماتتارعا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن تٷسٸندٸرەدٸ», – دەيدٸ بەرٸك بەيسەنۇلى.
سونىمەن قاتار, ماماننىڭ ايتۋىنشا, جاڭا مەديا مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ دامۋى اقپارات تاراتۋ پروتسەسٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. ەربٸر ادام كونتەنت جاساۋشىعا اينالدى. بۇل بٸر جاعىنان اشىقتىقتى ارتتىرسا, ەكٸنشٸ جاعىنان جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋ قاۋپٸن كٷشەيتتٸ. سوندىقتان جۋرناليستەر عانا ەمەس, جالپى قوعام اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى مەڭگەرۋٸ قاجەت. سىني ويلاۋ, دەرەككٶزدٸ تەكسەرۋ, مانيپۋلياتسييانى تانۋ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سانانىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالۋى تيٸس.
ال سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سانانى قالىپتاستىرۋ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارمەن قاتار جٷرۋٸ كەرەك. ەلەكتروندىق ٷكٸمەت, تسيفرلىق قىزمەتتەر, اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەلەر ادام فاكتورىن ازايتىپ, جەمقورلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن شەكتەيدٸ. سونىمەن قاتار, زاڭنامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى دا ماڭىزدى. الايدا جازالاۋ شارالارى تەك قوسىمشا قۇرال رەتٸندە قاراستىرىلۋى تيٸس, نەگٸزگٸ اكتسەنت الدىن الۋعا باعىتتالۋى قاجەت.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى سانا – بۇل تەك جەكە ادامنىڭ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ مەدەني دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن كٶرسەتكٸش. ونى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ, قۇقىقتىق ساياسات, قوعامدىق كوممۋنيكاتسييا جەنە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار ٷيلەسٸمدٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلۋى قاجەت. تەك وسىنداي كەشەندٸ تەسٸل ارقىلى عانا جەمقورلىققا تٶزبەيتٸن, ادالدىقتى جوعارى قوياتىن قوعام قۇرۋعا بولادى.
