Aqyn Svetqali Nurjanǵa habarlastyq. Almatydan shalǵaida turady ǵoi. Son-a-a-aý Batysta. Telefon arqyly «Ulannyń» oqyrmandary qyzyqtyrǵan suraqtarǵa jaýap berse dedik. Sondaǵy oqyrmandarymyzdyń tilegi – aqynnyń balalyq shaǵyna saiahat jasaý edi. Aǵamyz ər sózine uqypty emes pe. «Balaǵa baiyppen jazý kerek» dep ótkendi óz qalamymen tańbalapty. Murtyn buzbai jariialaýdy jón kórdik. Óitpesek qazaq balasy qazaq dalasynyń kiesin sezinbei qalatyndai…
Mańǵystaýdyń «Qańǵa-Baba» degen əýlieli qonysynyń «Aqmolaly qora» degen jerinde dúniege kelippin. Qańǵa-Baba, shynynda da, tylsymǵa bókken erekshe meken. Ainala – əbden tozyǵy jetken bóz matadai boz-surǵylt tastar. Taý deýge de, demeýge de kelińkiremeitin qyrattardyń qýys-qýystary, iaki tuiyq-údekteriniń bəri – bulqynǵan bulaq, julqynǵan quraq, terbelgen tut aǵashtary, shaiqalǵan shalǵyn, naiqalǵan narpoz. Mal da, jan da, ań da, qus ta, əsirese, keshke qarai, jupary burqyrap, múlgigen alqapty alyp ketetin narpoz iisine eltip qalatyn. Bulaqtardyń attary da erekshe: Údek, Úshkóz, Gúleje, Qaragóz, Baýly, Aqbulaq, Kókbulaq, Túrkpensý, Quijaq, Aqshaýyl, Jemsendi, Túbijik… Bulaqtardyń ór basy – taý ústinde sonaý «Altyn Orda», «Noǵaily» zamanynan qalǵan kóne mazarlar kúńgirlep turar-dy. Ondaǵy arab qarpimen túsken qupiia jazýlardyń syry ol kezde bizge jumbaq. Irek-irek kóne jazýlar este joq eski zamannyń súrleý-soqpaǵy syqyldy, izine tússeń, syry tuńǵiyq əlemge bastai jónelerdei… Arabsha jazýlardyń ústinen XIX ǵasyrdyń sońǵy shireginde orys otarshyldarynyń qandy qylyshymen osyp jazylǵan qaraqshylardyń esimderi de əli kúnge sheiin zər shasha aibat shegip turatyn! Odan sońǵy imannan bezgen sovettik-ateistik kezeńniń kespirsiz «qoltańbasy» da óz «izderin» aiaýsyz basqan!
Taý baýraiy tolǵan kóne qorym. Aralap ketseń, baǵzy jazý-men bədizdelgen qoitas-qulpytastardyń, dolmen-sarkofagtardyń, kúmbez-saǵanalardyń neshe atasyna jolyǵasyń! «Qaragóz» (Əbish Kekilbaiuly kókemniń tórtinshi atasy – «tórt mərte Qydyr kórgen» saqi Ótek Kópjasarulynyń jekemenshik sýy) bulaǵynyń etegine kóz salsań, qazaq júrip ótken shiyr-shiyr joldar men qily-qiyr zamandardyń en-tańbasyn buljytpai taýyp alaryń shyn: ejelgi meshit-medreseniń qulamaǵan qabyrǵalary, kóne kerýen saraidyń orny, 1924 jyly mórli sheber Idiris Serikbaiuly turǵyzǵan jartylai qulaǵan mektep (munda meniń ata-anam, aǵa-týystarym oqyǵan. Keiin buzyp almaq bolǵanda, shamalary jetpei, tek tóbesiniń ǵana materialdaryn alyp ketken) jəne «Maqtym-Baba» qabirstany jatyr. Qabirstandaǵy qulpytastar men qoitastar, mazarlar neshe yqylym zamannan syr shertedi. Q.A.Iassaýidiń 360 əýlie-shəkirtteriniń múrit-sofylary da, noǵailynyń bi-shoralary da, oǵyz-túrkmenderge pirlik qylǵan qoja-maqtymdar da, keiingi qazaqtyń nebir qasqa-jaisańdary da osynda toqailasyp, məńgi jai tapqan. Alashqa qaiyry tigen «úsh Nazardyń» biri Jańaiuly Qojanazardyń (Ə.Kekilbaiulynyń jetinshi atasy) 73 jasynda alǵan naqsúieri Aqsholpan men odan týǵan uly Qoshan (qazaq-túrkmen daýynda «Qaraman-Ata» əýlieniń basynda alty jasynda «Antqa tigilgen» bala) da, Məmbetuly Sanazar əýlieniń sheshesi Qudainazarqyzy Muratbike de, əigili Ótesbaiuly Túite ahýn da, zamany tar bolyp, qulashyn keńge jaza almaǵan sherli shaiyr Túmenniń əkesi Baltabas pen anasy Úrpaia, qyrshyn perzenti Orysbai da, meniń kəri əkem Syrymuly Ǵafýr (Qapý) da, kəri naǵashylarym Məjimuldary Əbdiraman men Nýhy da, naǵashy əkem Joldauly Tóremurat ta osynda jerlengen. Əri sýyq, əri ystyq meken. Sýyq bolatyny – eń aiaýlylarymdy qoinyna qymtaǵan «baýyry sýyq qara jer», ystyq bolatyny – meni dúniejaryq qapysynan engizip, kúlli ǵalamnyń qupiia syrlarymen alǵash qaýyshtyrǵan qonys qoi bul!..
SANADAǴY BÁDIZDER
Muqaǵali marqum óziniń səbi shaǵy týraly «Aldymen kórgenim – aspan» degen poema jazdy. «Men aldymen ne kórdim eken?» dep oilanam keide… Asyly, ilki kórgenim – aspan da emes, jer de emes, bədizderi men qupiia jazýlary byjynaǵan kóne qorymdar bolsa kerek…
Naǵashy əkem Tóremurat – Jolda men Úbi atty ekitýmalastyń arasynda tel ósken bala eken. Ózi de perzentten kúderin əbden úzip, kempiri Təjihan (Esimuly Izbas aqynnyń qyzy) ekeýi «el qydyryp, etegin sheńgel sydyryp», əýliege túnep, Qudaidan: «Tym qurysa, kózi soqyr, qulaǵy sańyraý, murny pushyq bir qyz bere gór!» dep tilek etedi. Keń Iemiz iip bir qyz syilaidy. Esimin Dəmejan qoiady. Sol qyzdan biz óndik. Kókem (Qapýuly Nurjan) meni naǵashyma beredi. Týǵannan shekem shoqylanyp, til-aýzym taqyldap tursa kerek, nemeresiniń aldyn qimaǵan Kókem qaita-qaita naǵashymnan alyp ketip turypty. Kei týystarym meni keiin qyjyrtqysy kelgende: «Daýly bala» dep atap júretin…
Tuńǵysh kórgen shaiqasym
Səbi shaqtyń estelikteri úzilgen kinoplenkaǵa uqsas. Mine, «Túbijik» shyńyraýynan «Saryaiǵyr» deitin pildei aiǵyrmen shyǵyr tartyp júrmin… Úsh-tórt jastaǵy kezim jadymda: «Túbijikten» mal sýarysyp tastap, túste «Mańsýalmastaǵy» aýylǵa qarai kúreń qasqa atpen quiqyljyta shaýyp kele jatýshy edim. Erke balamyn, «Aýylǵa qarai shappa, ol – jaman yrym!» degen tyiymdardy tyńdamaimyn… Sondai kúnniń birinde izimnen apyl-tapyl basyp erip kele jatqan shekesi torsyqtai Moldaǵali baýyrym shetinedi… Sondai kúnniń birinde menen eki jas úlken erekshe jaqsy kóretin apam (əkemniń qaryndasy) Aiman aiaq astynan aýyryp, baqiǵa kete bardy. Sol oqiǵalar sanama qatty soqqy bolyp tidi: japandaǵy jalǵyz taldyń túbine baryp uzaq kún jylaǵanym esimde. Sodan keiin aýylǵa qarap shappaityn boldym…
Tús əletinde aýyl jaqqa quiyndap kele jatyrmyn. Sońymda «Aqqoian» atty syrttan tóbetim bar. «Aqqoian» «toǵyz qasqyr alǵan» maqtaýly it. Quiryǵy sholaq, salqy tós, qazanbasty aq tóbet. Adamǵa úrmeidi. Atasy «it» demeseń, adamnan ziiat dersiń! El jatarda shyńyraýǵa túsken qaýǵadai kúmpildetip eki-úsh mərte úredi de alańsyz uiqyǵa kirisedi. Onysy mańaidaǵy it-qusqa «men barmyn!» degen belgi kórinedi. Demek, ol bar jerge túlki-qarsaq túgili, bóri-shaǵalyńnyń jolamaityny aqiqat!..
Aýyl mańynda bir otar qoi jaiylyp jatyr. Uly qyrǵa kóship bara jatqan eldiń maly. Adamdary bizdiń úiden tústenip jatqany belgili. Aýylǵa qonaq kelse, sumdyq qýanýshy em, sol shattyq keýdemdi kernep ketken, kenet aǵash úidiń (kiiz úidi bizdiń el osylai ataidy) kóleńkesinen sozalańdap bir qara-ala pəleket kóterile berdi!
Týǵaly mynadai zor jyrtqysh maqulyq kórmegen basym kilt toqtaǵan kúreń qasqadan ushyp kete jazdap, qalshiyp qattym da qaldym. Əlgi qubyjyq jyrtqysh meni attan julyp alyp jyrtyp-jyrtyp jep qoiardai, imanym qasym boldy! Kenet… sońymnan jebeýshimdei bolyp «Aqqoian» da jetti-aý… Moiyn da burǵan joq, bara aiqasty. Əsheiinde bizdiń kózimizge abajadai kórinetin alpamsa itim jańaǵy qubyjyqtyń qasynda kúshik qusap qalǵany! Ekeýi órelesip kep ketti, «Aqqoian» əlginiń alqym jaǵynda júr. Ne qudiret ekenin qaidam, səlden soń qaraala diiýdyń jer tiregen aiaqtary kóterile bastady da, gúrs etip «Aqqoiannyń» astyna tóńkerilip-aq túskeni!.. Syrttanym alqymnan durystap qarpyp qalypty, jany qarqaraǵa kelse kerek, qara-ala ittiń kókti jyrta qańsylaǵan əjeptarqy daýsy tym úreili estildi. Quiryǵynan jalqyn atyp ketkenin kózim shaldy. Úiden úlkender júgire shyǵyp, kókem «Aqqoiannyń» qarysyp qalǵan jaǵyn qamshynyń sabyn tyǵyp aiyryp aldy. Almas azýdan bosanǵan beishara quiryǵyn borbaiyna tyǵyp alyp otar qoiǵa qarai bezip ketti. Tórttaǵandap shabady eken… Sóitsem, kóship bara jatqan – Saýranuly (aqyn) Bazylbek atty balýan atamyzdyń balasy Abyldyń aýyly, al əlgi «ala diiý» – qazaqtar «túrkpen-tóbet» ataityn, «alabai» atty arshylan eken ǵoi!
Men, bəlkim, dəl sol sətte – aldan kúshti jaý shyǵyp, taryǵyp turǵanda arttan kómek jetken erlerdiń shalqyǵan sezimin alǵash bastan keshken shyǵarmyn? Dəl sol kúni – óziniń túkti topyraǵy, qutty atyrabynyń shegi men shebin qorǵap, namysyn eshkimge bastyrmai júrgen shyn syrttandardyń alapaty men marapatyn tuńǵysh sezingen shyǵarmyn?.. Əiteýir kópke deiin erekshe kóńil-kúide júrgenim ras… Keiin eresidaǵa engen, eseigen shaǵymda «Syrttan týraly hikaia» atty ballada jazdym. Sondaǵy:
Men nege it-talasqa
maidalaiyn? –
Kóretin bul maidandy
qaida aǵaiyn?!
Osyndai eregeste
ardy aiyrǵan,
Atańnyń ərýaǵynan ainalaiyn! – dep keletin joldarda kóz aldymda ótken sol shaiqastyń əser-taby bar bolýy əbden múmkin…
KÁKEMDI TASTAP QAShTYM
60-jyldardyń ortasynda kolhozdar taratylyp, irilendirý, onyń sońy sovhozdar qurý naýqanyna jalǵasty. Bizdiń Qańǵa-Babany («Shevchenko» kolhozy) Taýshyqqa qosty. Eldiń əldileri solai qarai kóshti. Qańǵada Muzbai atty ajarly dúkenshisi bar jalǵyz dúken men 20-30 úi qaldy. Kəkem (naǵashy əkemdi solai ataimyn) Tóremurat əlgi dúkenniń bar təttisin aýzyma tosady. Ertip júrip qabirstandar men taýdy aralatady. Meni balasynbaidy, ne qily əńgimege qaryq qylady. Ertegi-hikaialar aitady, óleń-jyrlar úiretedi. Aitqanyn sol boida jattap alyp, taqyldap aityp berem. Kópshiligi əli jadymda:
…Qoshqar bolar toqtynyń
Mańdai jeri dóń keler.
Adam bolar jigittiń
Etek-jeńi keń keler.
Sóile, bulbul, degende,
Sóilemei qalar dep pe ediń –
Qara jerge nur jaýar,
Jerdiń beti kógerer.
Ólgen adam ne kórer?
Əzireiil kelgen kún
Qunan qoidai jaiqaltyp,
Aldyna salyp óńgerer…
Bul jyrlardaǵy astarly uǵymdardy asa uǵyna qoimaimyn, biraq ər aitqan saiyn bir tylsym əserlerge bólenetinmin…
Esenbaidyń Qarabas,
Úii tolǵan aram as.
Shubaty men qymyzy
Torsyǵynda aralas.
Qarabastyń qatynyn
Shyǵaryp tasta kúlmenen,
Kómip tasta belmenen.
Aýzy-basy yrjańdap
Ashylyp jatsyn jelmenen!..
Bul – kəkemniń Qarabas degen qurdasyn moshqap shyǵarǵan óz óleńi. Jurtta qalǵan azǵantai aýyldyń jandary səl syltaýmen jii bas qosady. Mal jailanǵan soń, kóńil de jailanady. Qońyr keńes bastalady. Birazdan soń maǵan óleń aitqyzyp qyzyqtaidy. Olar maqtaǵanǵa birtalaiǵa sheiin tanaýym deldiip əjeptəýir bolyp júrem. Batyrlar jyry men ertegiler keiipkerine ainalyp, tym bósip ketetinim de bar…Aqbulaqtyń basynda 45-46 jyl ótse de – aq gvardiianyń jandaraly, Oral kazaktarynyń aqyrǵy atamany, keiin Avstraliiada 1954 jyly 71 jasynda jan tapsyrarda kúndeligine: «Eń sońǵy adaidyń súiegin mýzeiden kórsem, armanym bolmas edi!» dep ahy shegip, «armanda ketken» Tolstovtyń 1920 jyldyń erte kókteminde qyrylǵan əskeriniń súiekteri shashylyp, bastary domalap jatatyn. Sisenbek degen aǵamnyń tut qaǵyp júrip, solardyń arasynan altyn tis taýyp alǵany bar. Ketrempordyń, bəlki Məskeýdiń səndi zaldarynda, aqsúiek arýlardyń aldarynda ofitserdiń aýzynda jarqyldap júrgen altyn tis, kúnderdiń kúni bolǵanda, «buratana kirgiz» – meniń Sisenbek aǵamnyń qolynda júrem dep oilady deimisiń?! Ərine, bul meniń keiingi oilarym, ol kezde oǵan paryq etken eshteńem joq qoi…
Sondai kúnderdiń birinde keshke qarai kəkem ekeýmiz taýdyń ústinen qoi qaiyryp kele jatqanbyz. Astymyzda úielmendei aq «at-eshek» bar. Bytyrap ketken eshki-laqtardy aidap qaitpaq bolǵan kəkem taý arasyna túsip ketti. Qas qaraiyp keledi. Anaý taýdyń alqymy – zildiqabaq tuiyq «Jemsendi» dep atalatyn. Emdik shóp jemsen ósetin bolǵandyqtan solai atalǵan. Jurt ol jerdi jailaǵan jyn-shaitan jaily kóp əńgime aitatyn. Qarańǵylyq qoiýlanyp, kəkem keshikken saiyn sekemim – úreige,úreiim qorqynyshqa ulasa bastady. Úńireigen keýekter men səńireigen qýystar, teńsele sybyr qaqqan tut aǵashtary bir-bir malǵun nemese shimuryn-shórəlige ainalyp, endi-endi tap beretindei jan-jaǵymnan qaýsyra tústi. Tura bezgim-aq keledi, əitse de kəkemdi mynadai diiýlardyń ortasyna tastap ketýge namysym jibermeitindei… Kenet jaqyn tustan baiǵyzdyń suńq etken jylańqy daýsy estilgeni. Men aq esekti bas-kózge tópelep bezip berdim! Qoi da qaldy jaiynda, shal da qaldy taýynda! Úige óńim qashyp kirsem kerek, sheshem tańdaiymdy basyp, úshkirip yrym qyldy. Kəkemdi ýaiymdap, ony tastap qashyp ketkenime qorlanyp, úige bir kirip, bir shyǵyp baiyz taba almai júrmin. Tún əbden qoiýlanǵanda qoilardyń mekirengeni, qozy-laqtardyń mańyraǵany, səlden soń kəkemniń jaibaraqat qaqyrynǵany estildi. Úige zyp etip kirdim de, pesh túbine teris qarap jatyp qaldym. Uiat órtep barady ishimdi… Ótirik uiyqtaǵan bolyp jatyrmyn. Kəkem asyqpai sheshinip, tórge shyqty. Bappen namazyn oqydy. Sodan soń kelip jelkemnen iiskedi. Onyń ǵajaiyp qońyr iisi keldi tanaýyma. Sodan soń saqal-murtymen jelkemnen qytyqtap, erkelete bastady… Bala kóńilge sonshalyqty úreili kóringen túngi taý úlkender úshin óz úileriniń ishindei ekenin kóp keiin bildim. Biraq sol oqiǵadan keiin kəkemniń aldynda kóp maqtanbaityn boldym…
MEShINNIŃ QYSY
…Sol meshin tym qaharlanyp keldi. Qar kókten jaýyp, jerden borap basyp saldy. Búkil əlem qardyń astynda qaldy. Bizge kərin tige kelgen qys qana emes eken, ózim kúnige jyrda aityp júrgen «Əzireiil» tym jaqyn jerde júrgen bolyp shyqty! Osyndai alapat qystalań qysta kəkem aýyrdy. Aýyrǵanda, birden sulyq túsip, tósekten turmai jatyp aldy. Kúni-túni údei soqqan borannan aýyl úidiń bir-birimen qatynaýy qiynǵa ainaldy! Alty jasar aýsar bala – qaita-qaita aýyryp jatqan shaldyń keýdesine shyǵyp ketem. Sheshem menimen arpalysyp əýre. Bir kúni tańǵy uiqymnan turyp, aýyz úiden əjetimdi ótep qaityp kelsem, sheshem egilip jylap otyr eken. Júregim əldebir jamandyqty sezip muzdai boldy! Sonda da burynǵy ədetimmen kəkemniń domalaq aq noqattary bar qońyr kórpesiniń ishine kirip ketip edim, denesi tastan sýyq eken, qaryp ketti! Eń aiaýly, eń qimasymnan birjola aiyrylǵanymdy sonda ǵana bildim! Sheshem eńkildep kelip qaltyrana baqyryp turǵan meni baýyryna basty. «Kəkem-ai! Kəkem-ai!» dep eńiregen meni jubata almai ol beishara bəiek. Eń sońynda: «Aqketik shərinen Shalqar molda kelip kəkeńdi tiriltip beredi» degen sózine ilandym. Endi molda qashan keler eken dep qar basyp qalǵan tereze men ashylmai qalǵan esikke telmirdim de otyrdym. Sodan úsh kúnnen soń dúlei sabýlaǵan bir shaqta aq tútek borannan jol taýyp kórshiler úige kiripti! Sóitip ólgen shaldyń janynda bir ýys bolyp búrisip otyrǵan shúikedei kempir men bir shuqym səbidi qutqaryp alypty…
Aqketik qalasynan janashyr jandar keldi, sonaý munai atylyp jatqan Jetibaidyń arǵy jaǵyndaǵy Shynjyr deitin jerge kóship ketken bizdiń úidiń adamdary da jetti-aý, aqyry. Ketik qalasynan kelgenderdiń arasynda Shalqar molda da bar eken, biraq ol da meniń sonsha kútken úmitimdi aqtamady. Kəkemdi «qunan qoidai jaiqaltyp, aldaryna salyp óńgerip» alyp ketken, sol betimen meniń eń aiaýly, eń qimas adamym ketken jaǵynan oralmai qoidy… Artta qalǵan maly jutqa ushyrap jatqanda qaidan kidire alsyn, kókem jerleý kədesi ótisimen barlyq júkti alapat úlken əskeri qara mashinaǵa tiep, sheshem ekeýmizdi alyp ketti. Úidiń esigine nən qara qulyp salyndy. Birjolata. Sonymen, Tóremurat Joldauly Qalmaǵambet nemeresi degen qasietti qara shaldyń shańyraǵynyń shamy múldem sóndi! Sol qara shaldyń kókirek qazanynda qainap, tilinen tógilgen shyryn-jyr, kəýsar-hikaialar arqyly meni talai mərte qiial-ǵajaiyp əlemine engizgen jyp-jyly qujyra belýarynan aq kebinge oranǵan kúii sup-sýyq bolyp tomsaryp sońymyzda qala bardy… Ólesi kəriniń aýzyndaǵy sirek tistei jurtta qalǵan eldiń azǵantai úileriniń murjalarynan tirshiliktiń aqyrǵy demindei bolmashy tútin shyǵady. Aldymyzda – aq azýy aqsiǵan qarly dala men ezýi yrsiǵan taýlar, túpsiz qurdym jol jatty. Keide ishin tartyp, artynan myń san qasqyrdyń únine salyp ulyǵan boran úni bizdi de lezde jutyp jiberdi. Meniń ishimde qupiia səýle sóndi, tylsym jaryq óshti. Birjolata… Balalyqpen solaisha qoshtastym. Aldymda múlde basqa ómir kútip turǵan. Ol – múlde basqa əńgime…
R.S. Aldyńǵy, iaki 2013 jyldyń kókteminde Maqtym-Baba əýliege ziiarat qylyp, aiaýlylarymnyń beiitterine quran oqydym. Sosyn bir-eki qyrpýdyń artyndaǵy «Qańǵa-Baba» aýylynyń jurtyna soqtym. Onda qazir úsh-aq úi turady. «Týǵanymdy kórmegen – ólgenime jylamaityn» beitanys adamdar. Ədetimmen 1968 jyldyń jyndy jeltoqsanynda birjola tastap ketken úiimizdiń qulap jatqan ornyna keldim. Eki-úsh bólmeli qorjyn úidiń irgetastary ǵana qalǵan. Kóńilimdegi səbi shaqtyń eles-estelikterin tiriltip shyrq ainalyp júr em, kenet aiaǵym bir nərsege ilingendei boldy. Júregim alaǵyzyp, əlgi jerdi shuqyp qalyp em, topyraqtyń astynan tat basqan nən qara qulyp shyǵa kelgeni! Sonyń naq ózi: aq kəkemniń shańyraǵy adyra qalyp, esigin birjola bekitip alǵan qara qulyp!
Óz sertine turyp, endi eshkim attamaityn iesiz bosaǵany əli kúzetip jatyr eken… Taǵdyrdyń qap-qara móri edi bul! Qyryq bes jyldan keiin aldymnan shyqty! Eskertkish úshin úiime əkelip qoidym. Jolda kele jatyp: «Endi qaityp bul Qara Mór eshkimniń peshenesine basylmasa eken!..» dep tiledim…
Svetqali aǵalaryń.
«Ulan», №45
(08.11.2016)
Uqsas jazbalar:
