سۆەتقالي نۇرجان. سەبي شاقتىڭ سەۋلەلٸ ەلەستەرٸ

اقىن سۆەتقالي نۇرجانعا حابارلاستىق. الماتىدان شالعايدا تۇرادى عوي. سون-ا-ا-اۋ باتىستا. تەلەفون ارقىلى «ۇلاننىڭ» وقىرماندارى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرسە دەدٸك. سونداعى وقىرماندارىمىزدىڭ تٸلەگٸ – اقىننىڭ بالالىق شاعىنا ساياحات جاساۋ ەدٸ. اعامىز əر سٶزٸنە ۇقىپتى ەمەس پە. «بالاعا بايىپپەن جازۋ كەرەك» دەپ  ٶتكەندٸ ٶز قالامىمەن تاڭبالاپتى. مۇرتىن بۇزباي جارييالاۋدى جٶن كٶردٸك. ٶيتپەسەك قازاق بالاسى قازاق دالاسىنىڭ كيەسٸن سەزٸنبەي قالاتىنداي…

ماڭعىستاۋدىڭ «قاڭعا-بابا» دەگەن əۋليەلٸ قونىسىنىڭ «اقمولالى قورا» دەگەن جەرٸندە دٷنيەگە كەلٸپپٸن. قاڭعا-بابا, شىنىندا دا, تىلسىمعا بٶككەن ەرەكشە مەكەن. اينالا – əبدەن توزىعى جەتكەن بٶز ماتاداي بوز-سۇرعىلت تاستار. تاۋ دەۋگە دە, دەمەۋگە دە كەلٸڭكٸرەمەيتٸن قىراتتاردىڭ قۋىس-قۋىستارى, ياكي تۇيىق-ٷدەكتەرٸنٸڭ بəرٸ – بۇلقىنعان بۇلاق, جۇلقىنعان قۇراق, تەربەلگەن تۇت اعاشتارى, شايقالعان شالعىن, نايقالعان نارپوز. مال دا, جان دا, اڭ دا, قۇس تا, əسٸرەسە, كەشكە قاراي, جۇپارى بۇرقىراپ, مٷلگٸگەن القاپتى الىپ كەتەتٸن نارپوز يٸسٸنە ەلتٸپ قالاتىن. بۇلاقتاردىڭ اتتارى دا ەرەكشە: ٷدەك, ٷشكٶز, گٷلەجە, قاراگٶز, باۋلى, اقبۇلاق, كٶكبۇلاق, تٷركپەنسۋ, قۇيجاق, اقشاۋىل, جەمسەندٸ, تٷبٸجٸك… بۇلاقتاردىڭ ٶر باسى – تاۋ ٷستٸندە سوناۋ «التىن وردا», «نوعايلى» زامانىنان قالعان كٶنە مازارلار كٷڭگٸرلەپ تۇرار-دى. ونداعى اراب قارپٸمەن تٷسكەن قۇپييا جازۋلاردىڭ سىرى ول كەزدە بٸزگە جۇمباق. يرەك-يرەك كٶنە جازۋلار ەستە جوق ەسكٸ زاماننىڭ سٷرلەۋ-سوقپاعى سىقىلدى, ٸزٸنە تٷسسەڭ, سىرى تۇڭعيىق əلەمگە باستاي جٶنەلەردەي… ارابشا جازۋلاردىڭ ٷستٸنەن XIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸندە ورىس وتارشىلدارىنىڭ قاندى قىلىشىمەن وسىپ جازىلعان قاراقشىلاردىڭ ەسٸمدەرٸ دە əلٸ كٷنگە شەيٸن زəر شاشا ايبات شەگٸپ تۇراتىن! ودان سوڭعى يماننان بەزگەن سوۆەتتٸك-اتەيستٸك كەزەڭنٸڭ كەسپٸرسٸز «قولتاڭباسى» دا ٶز «ٸزدەرٸن» اياۋسىز باسقان!

تاۋ باۋرايى تولعان كٶنە قورىم. ارالاپ كەتسەڭ, باعزى جازۋ-مەن بəدٸزدەلگەن قويتاس-قۇلپىتاستاردىڭ, دولمەن-ساركوفاگتاردىڭ, كٷمبەز-ساعانالاردىڭ نەشە اتاسىنا جولىعاسىڭ! «قاراگٶز» (Əبٸش كەكٸلبايۇلى كٶكەمنٸڭ تٶرتٸنشٸ اتاسى – «تٶرت مəرتە قىدىر كٶرگەن» ساقي ٶتەك كٶپجاسارۇلىنىڭ جەكەمەنشٸك سۋى) بۇلاعىنىڭ ەتەگٸنە كٶز سالساڭ,  قازاق جٷرٸپ ٶتكەن شيىر-شيىر جولدار مەن قيلى-قيىر زامانداردىڭ ەن-تاڭباسىن بۇلجىتپاي تاۋىپ الارىڭ شىن: ەجەلگٸ مەشٸت-مەدرەسەنٸڭ قۇلاماعان قابىرعالارى, كٶنە كەرۋەن سارايدىڭ ورنى, 1924 جىلى مٶرلٸ شەبەر ٸدٸرٸس سەرٸكبايۇلى تۇرعىزعان جارتىلاي قۇلاعان مەكتەپ (مۇندا مەنٸڭ اتا-انام, اعا-تۋىستارىم وقىعان. كەيٸن بۇزىپ الماق بولعاندا, شامالارى جەتپەي, تەك تٶبەسٸنٸڭ عانا ماتەريالدارىن الىپ كەتكەن) جəنە «ماقتىم-بابا» قابٸرستانى جاتىر. قابٸرستانداعى قۇلپىتاستار مەن قويتاستار, مازارلار نەشە ىقىلىم زاماننان سىر شەرتەدٸ. ق.ا.ياسساۋيدٸڭ 360 əۋليە-شəكٸرتتەرٸنٸڭ مٷريت-سوفىلارى دا, نوعايلىنىڭ بي-شورالارى دا, وعىز-تٷركمەندەرگە پٸرلٸك قىلعان قوجا-ماقتىمدار دا, كەيٸنگٸ قازاقتىڭ نەبٸر قاسقا-جايساڭدارى دا وسىندا توقايلاسىپ, مəڭگٸ جاي تاپقان. الاشقا قايىرى تيگەن «ٷش نازاردىڭ» بٸرٸ جاڭايۇلى قوجانازاردىڭ (Ə.كەكٸلبايۇلىنىڭ جەتٸنشٸ اتاسى) 73 جاسىندا العان ناقسٷيەرٸ اقشولپان مەن ودان تۋعان ۇلى قوشان (قازاق-تٷركمەن داۋىندا «قارامان-اتا» əۋليەنٸڭ باسىندا التى جاسىندا «انتقا تٸگٸلگەن» بالا) دا, مəمبەتۇلى سانازار əۋليەنٸڭ شەشەسٸ قۇداينازارقىزى مۇراتبيكە دە, əيگٸلٸ ٶتەسبايۇلى تٷيتە احۋن دا, زامانى تار بولىپ, قۇلاشىن كەڭگە جازا الماعان شەرلٸ شايىر تٷمەننٸڭ əكەسٸ بالتاباس پەن اناسى ٷرپايا, قىرشىن پەرزەنتٸ ورىسباي دا, مەنٸڭ كəرٸ əكەم سىرىمۇلى عافۋر (قاپۋ) دا, كəرٸ ناعاشىلارىم مəجٸمۇلدارى Əبدٸرامان مەن نۋحى دا, ناعاشى əكەم جولداۇلى تٶرەمۇرات تا وسىندا جەرلەنگەن. Əرٸ سۋىق, əرٸ ىستىق مەكەن. سۋىق بولاتىنى – ەڭ اياۋلىلارىمدى قوينىنا قىمتاعان «باۋىرى سۋىق قارا جەر», ىستىق بولاتىنى – مەنٸ دٷنيەجارىق قاپىسىنان ەنگٸزٸپ, كٷللٸ عالامنىڭ قۇپييا سىرلارىمەن العاش قاۋىشتىرعان قونىس قوي بۇل!..

ساناداعى بەدٸزدەر

مۇقاعالي مارقۇم ٶزٸنٸڭ سəبي شاعى تۋرالى «الدىمەن كٶرگەنٸم – اسپان» دەگەن پوەما جازدى. «مەن الدىمەن نە كٶردٸم ەكەن?» دەپ ويلانام كەيدە… اسىلى, ٸلكٸ كٶرگەنٸم – اسپان دا ەمەس, جەر دە ەمەس, بəدٸزدەرٸ مەن قۇپييا جازۋلارى بىجىناعان كٶنە قورىمدار بولسا كەرەك…

ناعاشى əكەم تٶرەمۇرات – جولدا مەن ٷبٸ اتتى ەكٸتۋمالاستىڭ اراسىندا تەل ٶسكەن بالا ەكەن. ٶزٸ دە پەرزەنتتەن كٷدەرٸن əبدەن ٷزٸپ, كەمپٸرٸ تəجٸحان (ەسٸمۇلى ٸزباس اقىننىڭ قىزى) ەكەۋٸ «ەل قىدىرىپ, ەتەگٸن شەڭگەل سىدىرىپ», əۋليەگە تٷنەپ, قۇدايدان: «تىم قۇرىسا, كٶزٸ سوقىر, قۇلاعى ساڭىراۋ, مۇرنى پۇشىق بٸر قىز بەرە گٶر!» دەپ تٸلەك ەتەدٸ. كەڭ يەمٸز يٸپ بٸر قىز سىيلايدى. ەسٸمٸن دəمەجان قويادى. سول قىزدان بٸز ٶندٸك. كٶكەم (قاپۋۇلى نۇرجان) مەنٸ ناعاشىما بەرەدٸ. تۋعاننان شەكەم شوقىلانىپ, تٸل-اۋزىم تاقىلداپ تۇرسا كەرەك, نەمەرەسٸنٸڭ الدىن قيماعان كٶكەم قايتا-قايتا ناعاشىمنان الىپ كەتٸپ تۇرىپتى. كەي تۋىستارىم مەنٸ كەيٸن قىجىرتقىسى كەلگەندە: «داۋلى بالا» دەپ اتاپ جٷرەتٸن…

تۇڭعىش كٶرگەن شايقاسىم

سəبي شاقتىڭ ەستەلٸكتەرٸ ٷزٸلگەن كينوپلەنكاعا ۇقساس. مٸنە, «تٷبٸجٸك» شىڭىراۋىنان «سارىايعىر» دەيتٸن پٸلدەي ايعىرمەن شىعىر تارتىپ جٷرمٸن… ٷش-تٶرت جاستاعى كەزٸم جادىمدا: «تٷبٸجٸكتەن» مال سۋارىسىپ تاستاپ, تٷستە «ماڭسۋالماستاعى» اۋىلعا قاراي كٷرەڭ قاسقا اتپەن قۇيقىلجىتا شاۋىپ كەلە جاتۋشى ەدٸم. ەركە بالامىن, «اۋىلعا قاراي شاپپا, ول – جامان ىرىم!» دەگەن تىيىمداردى تىڭدامايمىن… سونداي كٷننٸڭ بٸرٸندە ٸزٸمنەن اپىل-تاپىل باسىپ ەرٸپ كەلە جاتقان شەكەسٸ تورسىقتاي مولداعالي باۋىرىم شەتٸنەدٸ… سونداي كٷننٸڭ بٸرٸندە مەنەن ەكٸ جاس ٷلكەن ەرەكشە جاقسى كٶرەتٸن اپام (əكەمنٸڭ قارىنداسى) ايمان اياق استىنان اۋىرىپ, باقيعا كەتە باردى. سول وقيعالار ساناما قاتتى سوققى بولىپ تيدٸ: جاپانداعى جالعىز تالدىڭ تٷبٸنە بارىپ ۇزاق كٷن جىلاعانىم ەسٸمدە. سودان كەيٸن اۋىلعا قاراپ شاپپايتىن بولدىم…

تٷس əلەتٸندە اۋىل جاققا قۇيىنداپ كەلە جاتىرمىن. سوڭىمدا «اققويان» اتتى سىرتتان تٶبەتٸم بار. «اققويان» «توعىز قاسقىر العان» ماقتاۋلى يت. قۇيرىعى شولاق, سالقى تٶس, قازانباستى اق تٶبەت. ادامعا ٷرمەيدٸ. اتاسى «يت» دەمەسەڭ, ادامنان زييات دەرسٸڭ! ەل جاتاردا شىڭىراۋعا تٷسكەن قاۋعاداي كٷمپٸلدەتٸپ ەكٸ-ٷش مəرتە ٷرەدٸ دە الاڭسىز ۇيقىعا كٸرٸسەدٸ. ونىسى ماڭايداعى يت-قۇسقا «مەن بارمىن!» دەگەن بەلگٸ كٶرٸنەدٸ. دەمەك, ول بار جەرگە تٷلكٸ-قارساق تٷگٸلٸ, بٶرٸ-شاعالىڭنىڭ جولامايتىنى اقيقات!..

اۋىل ماڭىندا بٸر وتار قوي جايىلىپ جاتىر. ۇلى قىرعا كٶشٸپ بارا جاتقان ەلدٸڭ مالى. ادامدارى بٸزدٸڭ ٷيدەن تٷستەنٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. اۋىلعا قوناق كەلسە, سۇمدىق قۋانۋشى ەم, سول شاتتىق كەۋدەمدٸ كەرنەپ كەتكەن, كەنەت اعاش ٷيدٸڭ (كيٸز ٷيدٸ بٸزدٸڭ ەل وسىلاي اتايدى) كٶلەڭكەسٸنەن سوزالاڭداپ بٸر قارا-الا پəلەكەت كٶتەرٸلە بەردٸ!

تۋعالى مىناداي زور جىرتقىش ماقۇلىق كٶرمەگەن باسىم كٸلت توقتاعان كٷرەڭ قاسقادان ۇشىپ كەتە جازداپ, قالشيىپ قاتتىم دا قالدىم. Əلگٸ قۇبىجىق جىرتقىش مەنٸ اتتان جۇلىپ الىپ جىرتىپ-جىرتىپ جەپ قويارداي, يمانىم قاسىم بولدى! كەنەت… سوڭىمنان جەبەۋشٸمدەي بولىپ «اققويان» دا جەتتٸ-اۋ… مويىن دا بۇرعان جوق, بارا ايقاستى. Əشەيٸندە بٸزدٸڭ كٶزٸمٸزگە اباجاداي كٶرٸنەتٸن الپامسا يتٸم جاڭاعى قۇبىجىقتىڭ قاسىندا كٷشٸك قۇساپ قالعانى! ەكەۋٸ ٶرەلەسٸپ كەپ كەتتٸ, «اققويان» əلگٸنٸڭ القىم جاعىندا جٷر. نە قۇدٸرەت ەكەنٸن قايدام, سəلدەن سوڭ قاراالا دييۋدىڭ جەر تٸرەگەن اياقتارى كٶتەرٸلە باستادى دا, گٷرس ەتٸپ «اققوياننىڭ» استىنا تٶڭكەرٸلٸپ-اق تٷسكەنٸ!.. سىرتتانىم القىمنان دۇرىستاپ قارپىپ قالىپتى, جانى قارقاراعا كەلسە كەرەك, قارا-الا يتتٸڭ كٶكتٸ جىرتا قاڭسىلاعان əجەپتارقى داۋسى تىم ٷرەيلٸ ەستٸلدٸ. قۇيرىعىنان جالقىن اتىپ كەتكەنٸن كٶزٸم شالدى. ٷيدەن ٷلكەندەر جٷگٸرە شىعىپ, كٶكەم «اققوياننىڭ» قارىسىپ قالعان جاعىن قامشىنىڭ سابىن تىعىپ ايىرىپ الدى. الماس ازۋدان بوسانعان بەيشارا قۇيرىعىن بوربايىنا تىعىپ الىپ وتار قويعا قاراي بەزٸپ كەتتٸ. تٶرتتاعانداپ شابادى ەكەن… سٶيتسەم, كٶشٸپ بارا جاتقان – ساۋرانۇلى (اقىن) بازىلبەك اتتى بالۋان اتامىزدىڭ بالاسى ابىلدىڭ اۋىلى, ال əلگٸ «الا دييۋ» – قازاقتار «تٷركپەن-تٶبەت» اتايتىن, «الاباي» اتتى ارشىلان ەكەن عوي!

مەن, بəلكٸم, دəل سول سəتتە – الدان كٷشتٸ جاۋ شىعىپ, تارىعىپ تۇرعاندا ارتتان كٶمەك جەتكەن ەرلەردٸڭ شالقىعان سەزٸمٸن العاش باستان كەشكەن شىعارمىن? دəل سول كٷنٸ – ٶزٸنٸڭ تٷكتٸ توپىراعى, قۇتتى اتىرابىنىڭ شەگٸ مەن شەبٸن قورعاپ, نامىسىن ەشكٸمگە باستىرماي جٷرگەن شىن سىرتتانداردىڭ الاپاتى مەن ماراپاتىن تۇڭعىش سەزٸنگەن شىعارمىن?.. Əيتەۋٸر كٶپكە دەيٸن ەرەكشە كٶڭٸل-كٷيدە جٷرگەنٸم راس… كەيٸن ەرەسيداعا ەنگەن, ەسەيگەن شاعىمدا «سىرتتان تۋرالى حيكايا» اتتى باللادا جازدىم. سونداعى:

مەن نەگە يت-تالاسقا

مايدالايىن? –

كٶرەتٸن بۇل مايداندى

قايدا اعايىن?!

وسىنداي ەرەگەستە

اردى ايىرعان,

اتاڭنىڭ əرۋاعىنان اينالايىن! – دەپ كەلەتٸن جولداردا كٶز الدىمدا ٶتكەن سول شايقاستىڭ əسەر-تابى بار بولۋى əبدەن مٷمكٸن…

كەكەمدٸ تاستاپ قاشتىم

60-جىلداردىڭ ورتاسىندا كولحوزدار تاراتىلىپ, ٸرٸلەندٸرۋ, ونىڭ سوڭى سوۆحوزدار قۇرۋ ناۋقانىنا جالعاستى. بٸزدٸڭ قاڭعا-بابانى («شەۆچەنكو» كولحوزى) تاۋشىققا قوستى. ەلدٸڭ əلدٸلەرٸ سولاي قاراي كٶشتٸ. قاڭعادا مۇزباي اتتى اجارلى دٷكەنشٸسٸ بار جالعىز دٷكەن مەن 20-30 ٷي قالدى. كəكەم (ناعاشى əكەمدٸ سولاي اتايمىن) تٶرەمۇرات əلگٸ دٷكەننٸڭ بار تəتتٸسٸن اۋزىما توسادى. ەرتٸپ جٷرٸپ قابٸرستاندار مەن تاۋدى ارالاتادى. مەنٸ بالاسىنبايدى, نە قيلى əڭگٸمەگە قارىق قىلادى. ەرتەگٸ-حيكايالار ايتادى, ٶلەڭ-جىرلار ٷيرەتەدٸ. ايتقانىن سول بويدا جاتتاپ الىپ, تاقىلداپ ايتىپ بەرەم. كٶپشٸلٸگٸ əلٸ جادىمدا:

…قوشقار بولار توقتىنىڭ

ماڭداي جەرٸ دٶڭ كەلەر.

ادام بولار جٸگٸتتٸڭ

ەتەك-جەڭٸ كەڭ كەلەر.

سٶيلە, بۇلبۇل, دەگەندە,

سٶيلەمەي قالار دەپ پە ەدٸڭ –

قارا جەرگە نۇر جاۋار,

جەردٸڭ بەتٸ كٶگەرەر.

ٶلگەن ادام نە كٶرەر?

Əزٸرەيٸل كەلگەن كٷن

قۇنان قويداي جايقالتىپ,

الدىنا سالىپ ٶڭگەرەر…

بۇل جىرلارداعى استارلى ۇعىمداردى اسا ۇعىنا قويمايمىن, بٸراق əر ايتقان سايىن بٸر تىلسىم əسەرلەرگە بٶلەنەتٸنمٸن…

ەسەنبايدىڭ قاراباس,

ٷيٸ تولعان ارام اس.

شۇباتى مەن قىمىزى

تورسىعىندا ارالاس.

قاراباستىڭ قاتىنىن

شىعارىپ تاستا كٷلمەنەن,

كٶمٸپ تاستا بەلمەنەن.

اۋزى-باسى ىرجاڭداپ

اشىلىپ جاتسىن جەلمەنەن!..

بۇل – كəكەمنٸڭ قاراباس دەگەن قۇرداسىن موشقاپ شىعارعان ٶز ٶلەڭٸ. جۇرتتا قالعان ازعانتاي اۋىلدىڭ جاندارى سəل سىلتاۋمەن جيٸ باس قوسادى. مال جايلانعان سوڭ, كٶڭٸل دە جايلانادى. قوڭىر كەڭەس باستالادى. بٸرازدان سوڭ ماعان ٶلەڭ ايتقىزىپ قىزىقتايدى. ولار ماقتاعانعا بٸرتالايعا شەيٸن تاناۋىم دەلديٸپ əجەپتəۋٸر بولىپ جٷرەم. باتىرلار جىرى مەن ەرتەگٸلەر كەيٸپكەرٸنە اينالىپ, تىم بٶسٸپ كەتەتٸنٸم دە بار…اقبۇلاقتىڭ باسىندا 45-46 جىل ٶتسە دە – اق گۆاردييانىڭ جاندارالى, ورال كازاكتارىنىڭ اقىرعى اتامانى, كەيٸن اۆسترالييادا 1954 جىلى 71 جاسىندا جان تاپسىراردا كٷندەلٸگٸنە: «ەڭ سوڭعى ادايدىڭ سٷيەگٸن مۋزەيدەن كٶرسەم, ارمانىم بولماس ەدٸ!» دەپ اھى شەگٸپ, «ارماندا كەتكەن» تولستوۆتىڭ 1920 جىلدىڭ ەرتە كٶكتەمٸندە قىرىلعان əسكەرٸنٸڭ سٷيەكتەرٸ شاشىلىپ, باستارى دومالاپ جاتاتىن. سيسەنبەك دەگەن اعامنىڭ تۇت قاعىپ جٷرٸپ, سولاردىڭ اراسىنان التىن تٸس تاۋىپ العانى بار. كەترەمپوردىڭ, بəلكي مəسكەۋدٸڭ سəندٸ زالدارىندا, اقسٷيەك ارۋلاردىڭ الدارىندا وفيتسەردٸڭ اۋزىندا جارقىلداپ جٷرگەن التىن تٸس, كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا, «بۇراتانا كيرگيز» – مەنٸڭ سيسەنبەك اعامنىڭ قولىندا جٷرەم دەپ ويلادى دەيمٸسٸڭ?! Əرينە, بۇل مەنٸڭ كەيٸنگٸ ويلارىم, ول كەزدە وعان پارىق ەتكەن ەشتەڭەم جوق قوي…

سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە كەشكە قاراي كəكەم ەكەۋمٸز تاۋدىڭ ٷستٸنەن قوي قايىرىپ كەلە جاتقانبىز. استىمىزدا ٷيەلمەندەي اق «ات-ەشەك» بار. بىتىراپ كەتكەن ەشكٸ-لاقتاردى ايداپ قايتپاق بولعان كəكەم تاۋ اراسىنا تٷسٸپ كەتتٸ. قاس قارايىپ كەلەدٸ. اناۋ تاۋدىڭ القىمى – زٸلدٸقاباق تۇيىق «جەمسەندٸ» دەپ اتالاتىن. ەمدٸك شٶپ جەمسەن ٶسەتٸن بولعاندىقتان سولاي اتالعان. جۇرت ول جەردٸ جايلاعان جىن-شايتان جايلى كٶپ əڭگٸمە ايتاتىن. قاراڭعىلىق قويۋلانىپ, كəكەم كەشٸككەن سايىن سەكەمٸم – ٷرەيگە,ٷرەيٸم قورقىنىشقا ۇلاسا باستادى. ٷڭٸرەيگەن كەۋەكتەر مەن سəڭٸرەيگەن قۋىستار, تەڭسەلە سىبىر قاققان تۇت اعاشتارى بٸر-بٸر مالعۇن نەمەسە شيمۇرىن-شٶرəلٸگە اينالىپ, ەندٸ-ەندٸ تاپ بەرەتٸندەي جان-جاعىمنان قاۋسىرا تٷستٸ. تۇرا بەزگٸم-اق كەلەدٸ, əيتسە دە كəكەمدٸ مىناداي دييۋلاردىڭ ورتاسىنا تاستاپ كەتۋگە نامىسىم جٸبەرمەيتٸندەي… كەنەت جاقىن تۇستان بايعىزدىڭ سۇڭق ەتكەن جىلاڭقى داۋسى ەستٸلگەنٸ. مەن اق ەسەكتٸ باس-كٶزگە تٶپەلەپ بەزٸپ بەردٸم! قوي دا قالدى جايىندا, شال دا قالدى تاۋىندا! ٷيگە ٶڭٸم قاشىپ كٸرسەم كەرەك, شەشەم تاڭدايىمدى باسىپ, ٷشكٸرٸپ ىرىم قىلدى. كəكەمدٸ ۋايىمداپ, ونى تاستاپ قاشىپ كەتكەنٸمە قورلانىپ, ٷيگە بٸر كٸرٸپ, بٸر شىعىپ بايىز تابا الماي جٷرمٸن. تٷن əبدەن قويۋلانعاندا قويلاردىڭ مەكٸرەنگەنٸ, قوزى-لاقتاردىڭ ماڭىراعانى, سəلدەن سوڭ كəكەمنٸڭ جايباراقات قاقىرىنعانى ەستٸلدٸ. ٷيگە زىپ ەتٸپ كٸردٸم دە, پەش تٷبٸنە تەرٸس قاراپ جاتىپ قالدىم. ۇيات ٶرتەپ بارادى ٸشٸمدٸ… ٶتٸرٸك ۇيىقتاعان بولىپ جاتىرمىن. كəكەم اسىقپاي شەشٸنٸپ, تٶرگە شىقتى. باپپەن نامازىن وقىدى. سودان سوڭ كەلٸپ جەلكەمنەن يٸسكەدٸ. ونىڭ عاجايىپ قوڭىر يٸسٸ كەلدٸ تاناۋىما. سودان سوڭ ساقال-مۇرتىمەن جەلكەمنەن قىتىقتاپ, ەركەلەتە باستادى… بالا كٶڭٸلگە سونشالىقتى ٷرەيلٸ كٶرٸنگەن تٷنگٸ تاۋ ٷلكەندەر ٷشٸن ٶز ٷيلەرٸنٸڭ ٸشٸندەي ەكەنٸن كٶپ كەيٸن بٸلدٸم. بٸراق سول وقيعادان كەيٸن كəكەمنٸڭ الدىندا كٶپ ماقتانبايتىن بولدىم…

مەشٸننٸڭ قىسى

 …سول مەشٸن تىم قاھارلانىپ كەلدٸ. قار كٶكتەن جاۋىپ, جەردەن بوراپ باسىپ سالدى. بٷكٸل əلەم قاردىڭ استىندا قالدى. بٸزگە كəرٸن تٸگە كەلگەن قىس قانا ەمەس ەكەن, ٶزٸم كٷنٸگە جىردا ايتىپ جٷرگەن «Əزٸرەيٸل» تىم جاقىن جەردە جٷرگەن بولىپ شىقتى! وسىنداي الاپات قىستالاڭ قىستا كəكەم اۋىردى. اۋىرعاندا, بٸردەن سۇلىق تٷسٸپ, تٶسەكتەن تۇرماي جاتىپ الدى. كٷنٸ-تٷنٸ ٷدەي سوققان بوراننان اۋىل ٷيدٸڭ بٸر-بٸرٸمەن قاتىناۋى قيىنعا اينالدى! التى جاسار اۋسار بالا – قايتا-قايتا اۋىرىپ جاتقان شالدىڭ كەۋدەسٸنە شىعىپ كەتەم. شەشەم مەنٸمەن ارپالىسىپ əۋرە. بٸر كٷنٸ تاڭعى ۇيقىمنان تۇرىپ, اۋىز ٷيدەن əجەتٸمدٸ ٶتەپ قايتىپ كەلسەم, شەشەم ەگٸلٸپ جىلاپ وتىر ەكەن. جٷرەگٸم əلدەبٸر جاماندىقتى سەزٸپ مۇزداي بولدى! سوندا دا بۇرىنعى əدەتٸممەن كəكەمنٸڭ دومالاق اق نوقاتتارى بار قوڭىر كٶرپەسٸنٸڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتٸپ ەدٸم, دەنەسٸ تاستان سۋىق ەكەن, قارىپ كەتتٸ! ەڭ اياۋلى, ەڭ قيماسىمنان بٸرجولا ايىرىلعانىمدى سوندا عانا بٸلدٸم! شەشەم ەڭكٸلدەپ كەلٸپ قالتىرانا باقىرىپ تۇرعان مەنٸ باۋىرىنا باستى. «كəكەم-اي! كəكەم-اي!» دەپ ەڭٸرەگەن مەنٸ جۇباتا الماي ول بەيشارا بəيەك. ەڭ سوڭىندا: «اقكەتٸك شəرٸنەن شالقار مولدا كەلٸپ كəكەڭدٸ تٸرٸلتٸپ بەرەدٸ» دەگەن سٶزٸنە يلاندىم. ەندٸ مولدا قاشان كەلەر ەكەن دەپ قار باسىپ قالعان تەرەزە مەن اشىلماي قالعان ەسٸككە تەلمٸردٸم دە وتىردىم. سودان ٷش كٷننەن سوڭ دٷلەي سابۋلاعان بٸر شاقتا اق تٷتەك بوراننان جول تاۋىپ كٶرشٸلەر ٷيگە كٸرٸپتٸ! سٶيتٸپ ٶلگەن شالدىڭ جانىندا بٸر ۋىس بولىپ بٷرٸسٸپ وتىرعان شٷيكەدەي كەمپٸر مەن بٸر شۇقىم سəبيدٸ قۇتقارىپ الىپتى…

اقكەتٸك قالاسىنان جاناشىر جاندار كەلدٸ, سوناۋ مۇناي اتىلىپ جاتقان جەتٸبايدىڭ  ارعى جاعىنداعى شىنجىر دەيتٸن جەرگە كٶشٸپ كەتكەن بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ ادامدارى دا جەتتٸ-اۋ, اقىرى. كەتٸك قالاسىنان كەلگەندەردٸڭ اراسىندا شالقار مولدا دا بار ەكەن, بٸراق ول دا مەنٸڭ سونشا كٷتكەن ٷمٸتٸمدٸ اقتامادى. كəكەمدٸ «قۇنان قويداي جايقالتىپ, الدارىنا سالىپ ٶڭگەرٸپ» الىپ كەتكەن, سول بەتٸمەن مەنٸڭ ەڭ اياۋلى, ەڭ قيماس ادامىم كەتكەن جاعىنان ورالماي قويدى… ارتتا قالعان مالى جۇتقا ۇشىراپ جاتقاندا قايدان كٸدٸرە السىن, كٶكەم جەرلەۋ كəدەسٸ ٶتٸسٸمەن بارلىق جٷكتٸ الاپات ٷلكەن əسكەري قارا ماشيناعا تيەپ, شەشەم ەكەۋمٸزدٸ الىپ كەتتٸ. ٷيدٸڭ ەسٸگٸنە نəن قارا قۇلىپ سالىندى. بٸرجولاتا. سونىمەن, تٶرەمۇرات جولداۇلى قالماعامبەت نەمەرەسٸ دەگەن قاسيەتتٸ قارا شالدىڭ شاڭىراعىنىڭ شامى مٷلدەم سٶندٸ! سول قارا شالدىڭ كٶكٸرەك قازانىندا قايناپ, تٸلٸنەن تٶگٸلگەن شىرىن-جىر, كəۋسار-حيكايالار ارقىلى مەنٸ تالاي مəرتە قييال-عاجايىپ əلەمٸنە ەنگٸزگەن جىپ-جىلى قۇجىرا بەلۋارىنان اق كەبٸنگە ورانعان كٷيٸ سۇپ-سۋىق بولىپ تومسارىپ سوڭىمىزدا قالا باردى… ٶلەسٸ كəرٸنٸڭ اۋزىنداعى سيرەك تٸستەي جۇرتتا قالعان ەلدٸڭ ازعانتاي ٷيلەرٸنٸڭ مۇرجالارىنان تٸرشٸلٸكتٸڭ اقىرعى دەمٸندەي بولماشى تٷتٸن شىعادى. الدىمىزدا – اق ازۋى اقسيعان قارلى دالا مەن ەزۋٸ ىرسيعان تاۋلار, تٷپسٸز قۇردىم جول جاتتى. كەيدە ٸشٸن تارتىپ, ارتىنان مىڭ سان قاسقىردىڭ ٷنٸنە سالىپ ۇلىعان بوران ٷنٸ بٸزدٸ دە لەزدە جۇتىپ جٸبەردٸ. مەنٸڭ ٸشٸمدە قۇپييا سəۋلە سٶندٸ, تىلسىم جارىق ٶشتٸ. بٸرجولاتا… بالالىقپەن سولايشا قوشتاستىم. الدىمدا مٷلدە باسقا ٶمٸر كٷتٸپ تۇرعان. ول – مٷلدە باسقا əڭگٸمە…

R.S. الدىڭعى, ياكي 2013 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە ماقتىم-بابا əۋليەگە زييارات قىلىپ, اياۋلىلارىمنىڭ بەيٸتتەرٸنە قۇران وقىدىم. سوسىن بٸر-ەكٸ قىرپۋدىڭ ارتىنداعى «قاڭعا-بابا» اۋىلىنىڭ جۇرتىنا سوقتىم. وندا قازٸر ٷش-اق ٷي تۇرادى. «تۋعانىمدى كٶرمەگەن – ٶلگەنٸمە جىلامايتىن» بەيتانىس ادامدار. Əدەتٸممەن 1968 جىلدىڭ جىندى جەلتوقسانىندا بٸرجولا تاستاپ كەتكەن ٷيٸمٸزدٸڭ قۇلاپ جاتقان ورنىنا كەلدٸم. ەكٸ-ٷش بٶلمەلٸ قورجىن ٷيدٸڭ ٸرگەتاستارى عانا قالعان. كٶڭٸلٸمدەگٸ سəبي شاقتىڭ ەلەس-ەستەلٸكتەرٸن تٸرٸلتٸپ شىرق اينالىپ جٷر ەم, كەنەت اياعىم بٸر نəرسەگە ٸلٸنگەندەي بولدى. جٷرەگٸم الاعىزىپ, əلگٸ جەردٸ شۇقىپ قالىپ ەم, توپىراقتىڭ استىنان تات باسقان نəن قارا قۇلىپ شىعا كەلگەنٸ! سونىڭ ناق ٶزٸ: اق كəكەمنٸڭ شاڭىراعى ادىرا قالىپ, ەسٸگٸن بٸرجولا بەكٸتٸپ العان قارا قۇلىپ!

ٶز سەرتٸنە تۇرىپ, ەندٸ ەشكٸم اتتامايتىن يەسٸز بوساعانى əلٸ كٷزەتٸپ جاتىر ەكەن… تاعدىردىڭ قاپ-قارا مٶرٸ ەدٸ بۇل! قىرىق بەس جىلدان كەيٸن الدىمنان شىقتى! ەسكەرتكٸش ٷشٸن ٷيٸمە əكەلٸپ قويدىم. جولدا كەلە جاتىپ: «ەندٸ قايتىپ بۇل قارا مٶر ەشكٸمنٸڭ پەشەنەسٸنە باسىلماسا ەكەن!..» دەپ تٸلەدٸم…

سۆەتقالي اعالارىڭ.

«ۇلان», №45

(08.11.2016)

ۇقساس جازبالار:

سۆەتقالي نۇرجان: مەم.سىيلىق – مەنٸڭ بەيٸتٸمنٸڭ باسىنداعى كٶك قۇلپىتاس ەمەس

سۆەتقالي نۇرجان. مٸسكٸن جٷنٸس پەن مولدا قاسىم جايلى حيكايا

سۆەتقالي نۇرجاننىڭ "دارا جولى" (ۆيدەو)