– Ashtyq Baianǵa otyzynshy jyly keldi, – dedi qońyr úni kúmbirlep. – On ekige qaraǵan shaǵym. Jezdem kórshiles Alekseevkada satýshy-tyn. Sheshem soǵan jibergen. Apam qaitarda arqama qyzyl dorbamen jarty shelekten asa un bailap berdi. Qoinyma bir taba nan tyqty. Burynǵy Alekseevka, qazirgi Qumdykólden Egindibulaqqa deiin – on segiz, odan Baianaýylǵa jetkenshe otyz bes shaqyrym bar. Barlyǵy elý úsh kilometr. Tańerteńgi on shamasynda shyqtym. Jaiaý. Eldi mekenniń bergi betinen bulaq aǵady. Ol ýaqytta jylǵa jaǵalai ný qamys. Sonyń arasynda tize búgip, dem basyp otyrsam, syrtta sekiip turǵan úsh-tórt kókkóz jigit: «Ana balada tamaq bar!» dep, sybyr-sybyr etti. Bulardyń azyqty tartyp almaqshy bolǵanyn ańdap, aqyryn ǵana eńbektep shyǵyp, taý ishimen saldym. Bir mezgilde janushyra júgirgenimdi, álgilerdiń topyrlap qýǵanyn bilem. Sodan túngi saǵat birdiń mólsherinde súrine-jyǵyla jettim-aý Baianǵa. Sheshem dorbany sheship, kóilegimdi sypyrǵanda arqam qyzyljosa qan eken. Jolda ushyrasqan qaraqshy balalar jaýyryn tusymdy tilip jiberipti...
Shirkin, ómir-ai! Sol zaman adamdarynyń jankeshtiligine tańdanbasqa da lajyń qalmaidy.
– Goloshekin degendi bilesiń. Ol da Qazaq jerinde Kishi oktiabr revoliýtsiiasyn jasaimyn dep lańdy saldy-aý. Árbir shańyraqqa salyq belgiledi. Astyq berý kerek, jún, et tapsyrasyń. Bizdiń úide ózge maldan bólek eki qaraqasqa ógiz bar edi. Úidei. Ákei sol ekeýin ortalyqqa aparyp, otyz keli bidaiǵa aiyrbastady. Orystarǵa. Bir alapat náýbettiń taiaǵanyn sezgen jurt úiir-úiir jylqylaryn soiyp, etin taýǵa aparyp tyqty. Ony it pen qus jedi. Bizdiń úidiń de malynyń soiylǵany soiyldy, urlanǵany urlandy. Sóitip, áke-sheshem, qaryndasym tórteýmiz Baianǵa kóshtik. Odan meni Pavlodardan qyryq shaqyrymdai Iamyshevka degen jerdegi Krýpskaia atyndaǵy Balalar úiine tapsyrǵan. Jan basyna eki júz gramnan nan beredi. Onyń jartysyn buzaqy balalar tartyp alady. Qalǵanyna tárbieshimiz kóz satady. Bir túiiri óz aýzyńa tie me, timei me. Buralǵan ashpyz. Ári, balanyń bári bittegen. Qazirgi qala kóshelerinde kepteliske tirelgen mashina siiaqty torǵaidai bit qaptap talaǵanda, adam aýzynan aq kóbik aǵyp qulaityn kórinedi. Jetkinshektiń kóbi sóitip-aq qyryldy. Jazǵasalym jetpiske tarta bala Pavlodardy betke aldyq. Qalaida jan saqtaýdyń qamy ǵoi. Taǵy da jaiaý. Jalaiaq. Jalańbas. Syrt kiim de joq. Qarly-jańbyrdyń astymen jortyp kele jatqanda sonadaida dóńkiip jatqan birdeńeni kóz shaldy. Jeti-segiz bala burylyp bardyq. Shirigen kartop eken. Bir qaptai. Dereý toltyryp, qýrai jaǵyp, álgini pisirip jedik. Ásheiin qaryn aldaý da. Nársiz. Syldyr sý. Azdaǵan krahmaly bolýy múmkin. Qysqasy, Kerekýge álgi jetpistei balanyń on shaqtysy ǵana aman jettik. Qalǵanynyń bári jolda óldi.
On eki-on úsh jasar Muqatai bala qaqaǵan qysta ózek jalǵaityn bir tilim nan izdep, poiyz ústimen Ombyǵa da barypty. Japadan-jalǵyz. Odan Barnaýlǵa jóneidi.
– Qalada úlken bir nanhana bar edi. Kóbine sony tóńirekteimiz. Bireýler arbaǵa nan tiep jatady. Bólkeni birine-biri laqtyryp berip turǵanda ortadan qaqshyp túsip, tura qashamyz. Túnde sol naýbaihananyń ústine shyǵyp, pesh murjasyn qushaqtap jatyp uiyqtaimyz. Men Balalar úiinde edáýir bolǵandyqtan, kishkene, tóbeleske yńǵaily edim. Birde Ombyda júrgende úsh-tórt bala jabyla ketti. Ál bere qoimaǵandai em, álgilerdiń biri qabaǵan itin aitaqtady. Taiynshadai haiýan ars etip tura kelip soǵyp, murttai túsirgeni. Ústimde sheshem tigip bergen qulyn jarǵaǵym bolmasa, yzaly it, tipti, talap jep qoiatyndai eken. Qansha julmalaǵanmen terini jyrta almady. Álden mezgilde kúlgen daýystardy estidim. Qarasam, áieli, eri bar on qaraly eresek adam sotqar balalardyń meni urǵanyn, itke talatqanyn qyzyq kórip, máz bolyp tur. Arasynan qoi deitin bir pánde tabylmady. Sol qiianattyń taby áli kúnge sheiin júregimde júr.
Odan Kúljan otbasy elmen birge Qaraǵandyǵa qarai shubyrady.
– Arasynda ákem bar, óz týystarymnan onnan asa adam sonda óldi. On shaqty úidei shyqqanbyz. Bizde eki at-shana bar. Sendelgen kóp el kóliksiz. Jezdem de segiz balasymen birge sheiit bolyp ketti. Odan, Qoitas degen jerde segiz-toǵyz balanyń súiegi jatyr eken, ony aparyp kómdik. Semizbuǵydan da qyrylǵan adam kóp kezdesti. Qaraǵandyǵa jetkenimizde jiyrma shaqty arba kún saiyn úlken alańǵa jinalǵan elge úsh márte tamaq ákelip turdy. El báribir qyrylyp jatty. Álgi arbalar ólgenderdi táýligine tórt retten dalaǵa aparyp kómedi. Sheshem 18-shi shahtaǵa jumysqa ornalasqan. Ol ýaqytta kómirdi atpen ainaldyratyn shyǵyrshyq arqyly shyǵarady. Kóbine sheshemniń ornyna baryp, kómir arasyndaǵy tasty men jinaimyn. Bir kúni áldekim: «Aralaryńda kim hat tanidy?» dep daýystady. Bárimiz japa-tarmaǵai qol kóterip jatyrmyz. Alty-jeteýimizdi keńsege kirgizdi. Ishtegi tatar kelinshek kózi ajyraiyp: «Mynaý da árip bile me? – dep tańdanady. – Káne, jazshy!». Oǵan deiin úsh klass túgeskemin. Azdap til de bilem. Áielmen oryssha sóilestim. Jazýym ádemi. «Myna bala jaqsy jazady eken!». Qatty qýandy. Sóitsem, bulardyń desiatnikteri, tipti, álipti taiaq dep tanymaityn bireý. Osylai aiaq astynan esepshi bolyp, birtalaiǵa deiin men de jumysqa iligip kettim. Almatyǵa Balalar úiine ketkenimshe. Onda 1935-shi jyly qys qarsańynda barǵanmyn...
Osy tusta Muqań moinyn tómen salyp, bir núktege qadala, tereń oiǵa shomyp, nedáýir únsiz qalady. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tezinen súńgip, ótken dúnieni móldiretip kóz aldyńa ákelý ońai nárse bolmasa kerek. Árine, azdaǵan rahaty men muńy da joq emes, teńizdei tuńǵiyq, jatqan bir syrly álem ǵoi.
– Balalar úiinde otyz jetige deiin júrdim. O kezde Almaty qazirgidei emes. Jappai syńsyǵan alma men alqory baǵy. Ásirese, aport isi muryn jarady. Jataǵan aǵash jai. Odan eki qabatty Úkimet úii salyndy. Abai kóshesinde. Onda «Abai» emes, «Arychnaia» ma eken?! Ortalyq Atqarý Komitetiniń tóraǵasy – Eltai Ernazarov. Oraz Isaev Sovnarkom tóraǵasy. Jumat Shanin degendi estýiń bar ma? Meniń naǵashym edi. Naqtyraǵy, ákemniń naǵashysy. Almatyǵa kelip eń alǵash Qazaq Ulttyq teatryn ashqan kisi. Tuńǵysh rejisser. Keiin ornynan alyp, Oral teatryna jiberdi. Bu kezde Máýlen degen jalǵyz balasy Máskeýde Chaikovskii atyndaǵy Mýzyka institýtynda oqyp júrgen. Bir kúni Oraldaǵy álgi teatr úii órtenip ketipti. Uly ákesin kóre almai qaldy. Balasy elge oralǵansha Jumekeńdi «halyq jaýy» dep atyp tastaǵan-dy. Jabai Toǵandyqov ta nemere aǵam. Qaraǵandyda ánshi-tin. 1936-shy jyly ol da Moskvada ótken Qazaq ádebieti men óneriniń dekadasyna qatysyp qaitty. Meniń bir baqytym – eldiń mańdaiyna bitken jaqsy men jaisańnyń bárin derlik kórdim. Ahmet Baitursynovty jolyqtyrdyq. Kezekti qamaýdan shyqqan tusy-aý. Jambyl Jabaevty da kórdim. Áldebir dúbirli sharada kinoteatr ǵimaraty aldyndaǵy minberge shyǵyp óleńin aitty. Sákenmen de san júzdeskemin. Onyń da sonaý dekadadan oralǵan kezi. Stýdent bolyp úlgergenbiz. Bir kúni Kók bazarǵa barsaq, qasynda Beiimbet Mailin bar, óziniń «Pikap» kóliginiń janynda osharylyńqyrap tur eken. Ekeýine júgirip baryp sálem berdik. Sáken aǵa: «Jigitter, biz bir qoi alyp edik. Sony ákelip, máshinege salyp berińdershi!» – dedi. Salyp berdik. Ol ýaqytta kóp máshine de joq qoi. Qandai kórikti adam! Keremet kiinedi. Tolqyndy qara shashy, qiiaqtai qara qoiý murty bar. Denesi som. Boishań. Jazdyq tik jaǵa aq kóilek o kezde moda. Qara atlastan belbeý oraidy. Aiaqta – syqyrlaýyq hrom etik. Bizge Sákenmen qatar oqyǵan bir jigit «Qazaq ádebieti» páninen sabaq bergen. Men o kezde «Osy men ne bitirdim ómirimde? Bir kúdik arylmady kóńilimde. Artymda júrip ótken jol qalmasa, Maǵynasyz siiaqty ómirim de» degendei sarynda byldyraqtatyp óleń jazyp júrýshi edim. Jańaǵy muǵalimimiz men sekildi eki-úsh balaǵa: «Sender Sáken Seifýllin jóninde ózderińniń biletinderińdi jazyńdar. Óńdep, gazetke beremin» dedi. «Aqynǵa oda» degendei baǵytta jazyp shyqqanym esimde. Sodan kóp uzamai Sákenniń ustalyp ketkenin estidik. Goloshekin kelgennen bastap ony qyzmetten de, bárinen birtindep qaqpailap qysa bastaǵan eken ǵoi. Sondai kúnderde bir áiel: «Seni Dobratskii shaqyryp jatyr» dedi. Dobratskiii – Qaýipsizdik mekemesiniń direktory. Barsam, biri jartylai áskeri, biri jai qyzmetker eki adam kútip otyr. Qaharly. Birden: «Tur bylai! Sáken Seifýllin kimiń seniń?!» dedi zirkildep. «Eshkimim de emes». – «Halyq jaýyn» maqtap óleń jazypsyń. Qandai qaqyń bar!». – «Joq, o kisi halyq jaýy emes!». Sóitsem, ustazym álgi óleńimdi óńdep, mashinkaǵa basyp Sáken aǵaǵa bergen eken ǵoi. Sol aqynnyń qaǵazdarynyń ishinen shyqqan. – «Qarashy mynany! Qarshadai bolyp qarsylasyp turǵanyn. Ait, káne!». – «Aiǵailamańyz! – dedim. – Ol – úlken aqyn. Institýt professory. Mashinasy bar. Taiaýda Moskvaǵa da baryp qaitty». – «Ket bar, sairamai joǵal! Ekinshide baiqap jaz óleńdi. Qurt kózińdi!» – dedi...
Aqsaqal bir mezgilde jaidarlana jymidy. Kúlgende júzine nur júgirip, shyrailanyp ketedi eken.
– Osyndaida bir qyzyq jáitter de eske túsedi. Oraz Isaevtyń jaiy Úkimet úiine taiaý-tyn. Eki uly bar. Mektepte qatar oqydyq. Bir kúni bireýi Balalar úiiniń tárbielenýshisimen tóbelesip qalypty. Ol jýan shegemen uryp, Isaevtyń balasynyń basyn jaryp tastaidy. Túski as iship otyrǵanbyz. Isaevtyń ózi keldi. Jetektep, álgi ulyn ertip alypty. Ózi taiaqpen júrýshi edi. Bir aiaǵyn syltyp basatyn adam. Atyp-atyp túregeldik. Balanyń basynan qan sorǵalap tur. «Otyryńdar!». Otyrdyq. Álgi shegemen urǵan qý ústel astyna kirip ketken. Sonda Isaev jaryqtyq: «Mynaý da meniń balam. Sender de meniń balamsyńdar. Eger mynaý ólip ketse seniń týysqanyń emes pe? Sen jylamaisyń ba. Sondyqtan, ekinshide shekisýdi doǵaryńdar» dedi. Kishipeiildigin kórdińiz be. Qazir Sovnarkom tóraǵasynyń mańaiynan júre alasyń ba. Eltai Ernazarov ta jaqsy adam edi. Ańǵal. Basynan bórki túspeitin. Birde onyń áieli tolǵatady. Sasqalaqtap, úiinde júrgen kómekshisinen ne isteimiz oibai dep suramai ma. – «Dáriger shaqyrtaiyq!». Elekeń dereý telefondy alyp: «Vse vrachi ko mne!» degen sekildi. Aǵylyp, jedel járdem máshineleri kelip jatyr deidi. Úidi jaǵalai qorshap alǵan. Bos oryn joq. Eltai júgirip Isaevqa barady: «Jeńgeń tolǵatyp edi. Dárigerler úidi qamap aldy. Endi qaittik?!». Sonda jaǵdaidy túsine qalǵan Orekeń balkonǵa shyǵyp: «Myna aqsaqal sizderdiń daiyndyqtaryńyzdy kórý úshin shaqyryp edi. Jaqsy eken. Kelgenderińizge rahmet! Endi tarańyzdar!» – depti...
Qultóleý Muqash, jazýshy
