– اشتىق بايانعا وتىزىنشى جىلى كەلدٸ, – دەدٸ قوڭىر ٷنٸ كٷمبٸرلەپ. – ون ەكٸگە قاراعان شاعىم. جەزدەم كٶرشٸلەس الەكسەەۆكادا ساتۋشى-تىن. شەشەم سوعان جٸبەرگەن. اپام قايتاردا ارقاما قىزىل دوربامەن جارتى شەلەكتەن اسا ۇن بايلاپ بەردٸ. قوينىما بٸر تابا نان تىقتى. بۇرىنعى الەكسەەۆكا, قازٸرگٸ قۇمدىكٶلدەن ەگٸندٸبۇلاققا دەيٸن – ون سەگٸز, ودان باياناۋىلعا جەتكەنشە وتىز بەس شاقىرىم بار. بارلىعى ەلۋ ٷش كيلومەتر. تاڭەرتەڭگٸ ون شاماسىندا شىقتىم. جاياۋ. ەلدٸ مەكەننٸڭ بەرگٸ بەتٸنەن بۇلاق اعادى. ول ۋاقىتتا جىلعا جاعالاي نۋ قامىس. سونىڭ اراسىندا تٸزە بٷگٸپ, دەم باسىپ وتىرسام, سىرتتا سەكيٸپ تۇرعان ٷش-تٶرت كٶككٶز جٸگٸت: «انا بالادا تاماق بار!» دەپ, سىبىر-سىبىر ەتتٸ. بۇلاردىڭ ازىقتى تارتىپ الماقشى بولعانىن اڭداپ, اقىرىن عانا ەڭبەكتەپ شىعىپ, تاۋ ٸشٸمەن سالدىم. بٸر مەزگٸلدە جانۇشىرا جٷگٸرگەنٸمدٸ, ەلگٸلەردٸڭ توپىرلاپ قۋعانىن بٸلەم. سودان تٷنگٸ ساعات بٸردٸڭ مٶلشەرٸندە سٷرٸنە-جىعىلا جەتتٸم-اۋ بايانعا. شەشەم دوربانى شەشٸپ, كٶيلەگٸمدٸ سىپىرعاندا ارقام قىزىلجوسا قان ەكەن. جولدا ۇشىراسقان قاراقشى بالالار جاۋىرىن تۇسىمدى تٸلٸپ جٸبەرٸپتٸ...
شٸركٸن, ٶمٸر-اي! سول زامان ادامدارىنىڭ جانكەشتٸلٸگٸنە تاڭدانباسقا دا لاجىڭ قالمايدى.
– گولوششەكين دەگەندٸ بٸلەسٸڭ. ول دا قازاق جەرٸندە كٸشٸ وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىن جاسايمىن دەپ لاڭدى سالدى-اۋ. ەربٸر شاڭىراققا سالىق بەلگٸلەدٸ. استىق بەرۋ كەرەك, جٷن, ەت تاپسىراسىڭ. بٸزدٸڭ ٷيدە ٶزگە مالدان بٶلەك ەكٸ قاراقاسقا ٶگٸز بار ەدٸ. ٷيدەي. ەكەي سول ەكەۋٸن ورتالىققا اپارىپ, وتىز كەلٸ بيدايعا ايىرباستادى. ورىستارعا. بٸر الاپات نەۋبەتتٸڭ تاياعانىن سەزگەن جۇرت ٷيٸر-ٷيٸر جىلقىلارىن سويىپ, ەتٸن تاۋعا اپارىپ تىقتى. ونى يت پەن قۇس جەدٸ. بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ دە مالىنىڭ سويىلعانى سويىلدى, ۇرلانعانى ۇرلاندى. سٶيتٸپ, ەكە-شەشەم, قارىنداسىم تٶرتەۋمٸز بايانعا كٶشتٸك. ودان مەنٸ پاۆلوداردان قىرىق شاقىرىمداي يامىشەۆكا دەگەن جەردەگٸ كرۋپسكايا اتىنداعى بالالار ٷيٸنە تاپسىرعان. جان باسىنا ەكٸ جٷز گرامنان نان بەرەدٸ. ونىڭ جارتىسىن بۇزاقى بالالار تارتىپ الادى. قالعانىنا تەربيەشٸمٸز كٶز ساتادى. بٸر تٷيٸرٸ ٶز اۋزىڭا تيە مە, تيمەي مە. بۇرالعان اشپىز. ەرٸ, بالانىڭ بەرٸ بيتتەگەن. قازٸرگٸ قالا كٶشەلەرٸندە كەپتەلٸسكە تٸرەلگەن ماشينا سيياقتى تورعايداي بيت قاپتاپ تالاعاندا, ادام اۋزىنان اق كٶبٸك اعىپ قۇلايتىن كٶرٸنەدٸ. جەتكٸنشەكتٸڭ كٶبٸ سٶيتٸپ-اق قىرىلدى. جازعاسالىم جەتپٸسكە تارتا بالا پاۆلوداردى بەتكە الدىق. قالايدا جان ساقتاۋدىڭ قامى عوي. تاعى دا جاياۋ. جالاياق. جالاڭباس. سىرت كيٸم دە جوق. قارلى-جاڭبىردىڭ استىمەن جورتىپ كەلە جاتقاندا سونادايدا دٶڭكيٸپ جاتقان بٸردەڭەنٸ كٶز شالدى. جەتٸ-سەگٸز بالا بۇرىلىپ باردىق. شٸرٸگەن كارتوپ ەكەن. بٸر قاپتاي. دەرەۋ تولتىرىپ, قۋراي جاعىپ, ەلگٸنٸ پٸسٸرٸپ جەدٸك. ەشەيٸن قارىن الداۋ دا. نەرسٸز. سىلدىر سۋ. ازداعان كراحمالى بولۋى مٷمكٸن. قىسقاسى, كەرەكۋگە ەلگٸ جەتپٸستەي بالانىڭ ون شاقتىسى عانا امان جەتتٸك. قالعانىنىڭ بەرٸ جولدا ٶلدٸ.
ون ەكٸ-ون ٷش جاسار مۇقاتاي بالا قاقاعان قىستا ٶزەك جالعايتىن بٸر تٸلٸم نان ٸزدەپ, پويىز ٷستٸمەن ومبىعا دا بارىپتى. جاپادان-جالعىز. ودان بارناۋلعا جٶنەيدٸ.
– قالادا ٷلكەن بٸر نانحانا بار ەدٸ. كٶبٸنە سونى تٶڭٸرەكتەيمٸز. بٸرەۋلەر ارباعا نان تيەپ جاتادى. بٶلكەنٸ بٸرٸنە-بٸرٸ لاقتىرىپ بەرٸپ تۇرعاندا ورتادان قاقشىپ تٷسٸپ, تۇرا قاشامىز. تٷندە سول ناۋبايحانانىڭ ٷستٸنە شىعىپ, پەش مۇرجاسىن قۇشاقتاپ جاتىپ ۇيىقتايمىز. مەن بالالار ٷيٸندە ەدەۋٸر بولعاندىقتان, كٸشكەنە, تٶبەلەسكە ىڭعايلى ەدٸم. بٸردە ومبىدا جٷرگەندە ٷش-تٶرت بالا جابىلا كەتتٸ. ەل بەرە قويماعانداي ەم, ەلگٸلەردٸڭ بٸرٸ قاباعان يتٸن ايتاقتادى. تايىنشاداي حايۋان ارس ەتٸپ تۇرا كەلٸپ سوعىپ, مۇرتتاي تٷسٸرگەنٸ. ٷستٸمدە شەشەم تٸگٸپ بەرگەن قۇلىن جارعاعىم بولماسا, ىزالى يت, تٸپتٸ, تالاپ جەپ قوياتىنداي ەكەن. قانشا جۇلمالاعانمەن تەرٸنٸ جىرتا المادى. ەلدەن مەزگٸلدە كٷلگەن داۋىستاردى ەستٸدٸم. قاراسام, ەيەلٸ, ەرٸ بار ون قارالى ەرەسەك ادام سوتقار بالالاردىڭ مەنٸ ۇرعانىن, يتكە تالاتقانىن قىزىق كٶرٸپ, مەز بولىپ تۇر. اراسىنان قوي دەيتٸن بٸر پەندە تابىلمادى. سول قيياناتتىڭ تابى ەلٸ كٷنگە شەيٸن جٷرەگٸمدە جٷر.
ودان كٷلجان وتباسى ەلمەن بٸرگە قاراعاندىعا قاراي شۇبىرادى.
– اراسىندا ەكەم بار, ٶز تۋىستارىمنان وننان اسا ادام سوندا ٶلدٸ. ون شاقتى ٷيدەي شىققانبىز. بٸزدە ەكٸ ات-شانا بار. سەندەلگەن كٶپ ەل كٶلٸكسٸز. جەزدەم دە سەگٸز بالاسىمەن بٸرگە شەيٸت بولىپ كەتتٸ. ودان, قويتاس دەگەن جەردە سەگٸز-توعىز بالانىڭ سٷيەگٸ جاتىر ەكەن, ونى اپارىپ كٶمدٸك. سەمٸزبۇعىدان دا قىرىلعان ادام كٶپ كەزدەستٸ. قاراعاندىعا جەتكەنٸمٸزدە جيىرما شاقتى اربا كٷن سايىن ٷلكەن الاڭعا جينالعان ەلگە ٷش مەرتە تاماق ەكەلٸپ تۇردى. ەل بەرٸبٸر قىرىلىپ جاتتى. ەلگٸ اربالار ٶلگەندەردٸ تەۋلٸگٸنە تٶرت رەتتەن دالاعا اپارىپ كٶمەدٸ. شەشەم 18-شٸ شاحتاعا جۇمىسقا ورنالاسقان. ول ۋاقىتتا كٶمٸردٸ اتپەن اينالدىراتىن شىعىرشىق ارقىلى شىعارادى. كٶبٸنە شەشەمنٸڭ ورنىنا بارىپ, كٶمٸر اراسىنداعى تاستى مەن جينايمىن. بٸر كٷنٸ ەلدەكٸم: «ارالارىڭدا كٸم حات تانيدى?» دەپ داۋىستادى. بەرٸمٸز جاپا-تارماعاي قول كٶتەرٸپ جاتىرمىز. التى-جەتەۋٸمٸزدٸ كەڭسەگە كٸرگٸزدٸ. ٸشتەگٸ تاتار كەلٸنشەك كٶزٸ اجىرايىپ: «مىناۋ دا ەرٸپ بٸلە مە? – دەپ تاڭدانادى. – كەنە, جازشى!». وعان دەيٸن ٷش كلاسس تٷگەسكەمٸن. ازداپ تٸل دە بٸلەم. ەيەلمەن ورىسشا سٶيلەستٸم. جازۋىم ەدەمٸ. «مىنا بالا جاقسى جازادى ەكەن!». قاتتى قۋاندى. سٶيتسەم, بۇلاردىڭ دەسياتنيكتەرٸ, تٸپتٸ, ەلٸپتٸ تاياق دەپ تانىمايتىن بٸرەۋ. وسىلاي اياق استىنان ەسەپشٸ بولىپ, بٸرتالايعا دەيٸن مەن دە جۇمىسقا ٸلٸگٸپ كەتتٸم. الماتىعا بالالار ٷيٸنە كەتكەنٸمشە. وندا 1935-شٸ جىلى قىس قارساڭىندا بارعانمىن...
وسى تۇستا مۇقاڭ موينىن تٶمەن سالىپ, بٸر نٷكتەگە قادالا, تەرەڭ ويعا شومىپ, نەدەۋٸر ٷنسٸز قالادى. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت تەزٸنەن سٷڭگٸپ, ٶتكەن دٷنيەنٸ مٶلدٸرەتٸپ كٶز الدىڭا ەكەلۋ وڭاي نەرسە بولماسا كەرەك. ەرينە, ازداعان راحاتى مەن مۇڭى دا جوق ەمەس, تەڭٸزدەي تۇڭعيىق, جاتقان بٸر سىرلى ەلەم عوي.
– بالالار ٷيٸندە وتىز جەتٸگە دەيٸن جٷردٸم. و كەزدە الماتى قازٸرگٸدەي ەمەس. جاپپاي سىڭسىعان الما مەن القورى باعى. ەسٸرەسە, اپورت يسٸ مۇرىن جارادى. جاتاعان اعاش جاي. ودان ەكٸ قاباتتى ٷكٸمەت ٷيٸ سالىندى. اباي كٶشەسٸندە. وندا «اباي» ەمەس, «ارىچنايا» ما ەكەن?! ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى – ەلتاي ەرنازاروۆ. وراز يساەۆ سوۆناركوم تٶراعاسى. جۇمات شانين دەگەندٸ ەستۋٸڭ بار ما? مەنٸڭ ناعاشىم ەدٸ. ناقتىراعى, ەكەمنٸڭ ناعاشىسى. الماتىعا كەلٸپ ەڭ العاش قازاق ۇلتتىق تەاترىن اشقان كٸسٸ. تۇڭعىش رەجيسسەر. كەيٸن ورنىنان الىپ, ورال تەاترىنا جٸبەردٸ. بۇ كەزدە مەۋلەن دەگەن جالعىز بالاسى مەسكەۋدە چايكوۆسكيي اتىنداعى مۋزىكا ينستيتۋتىندا وقىپ جٷرگەن. بٸر كٷنٸ ورالداعى ەلگٸ تەاتر ٷيٸ ٶرتەنٸپ كەتٸپتٸ. ۇلى ەكەسٸن كٶرە الماي قالدى. بالاسى ەلگە ورالعانشا جۇمەكەڭدٸ «حالىق جاۋى» دەپ اتىپ تاستاعان-دى. جاباي توعاندىقوۆ تا نەمەرە اعام. قاراعاندىدا ەنشٸ-تٸن. 1936-شى جىلى ول دا موسكۆادا ٶتكەن قازاق ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ دەكاداسىنا قاتىسىپ قايتتى. مەنٸڭ بٸر باقىتىم – ەلدٸڭ ماڭدايىنا بٸتكەن جاقسى مەن جايساڭنىڭ بەرٸن دەرلٸك كٶردٸم. احمەت بايتۇرسىنوۆتى جولىقتىردىق. كەزەكتٸ قاماۋدان شىققان تۇسى-اۋ. جامبىل جاباەۆتى دا كٶردٸم. ەلدەبٸر دٷبٸرلٸ شارادا كينوتەاتر عيماراتى الدىنداعى مٸنبەرگە شىعىپ ٶلەڭٸن ايتتى. سەكەنمەن دە سان جٷزدەسكەمٸن. ونىڭ دا سوناۋ دەكادادان ورالعان كەزٸ. ستۋدەنت بولىپ ٷلگەرگەنبٸز. بٸر كٷنٸ كٶك بازارعا بارساق, قاسىندا بەيٸمبەت مايلين بار, ٶزٸنٸڭ «پيكاپ» كٶلٸگٸنٸڭ جانىندا وشارىلىڭقىراپ تۇر ەكەن. ەكەۋٸنە جٷگٸرٸپ بارىپ سەلەم بەردٸك. سەكەن اعا: «جٸگٸتتەر, بٸز بٸر قوي الىپ ەدٸك. سونى ەكەلٸپ, مەشينەگە سالىپ بەرٸڭدەرشٸ!» – دەدٸ. سالىپ بەردٸك. ول ۋاقىتتا كٶپ مەشينە دە جوق قوي. قانداي كٶرٸكتٸ ادام! كەرەمەت كيٸنەدٸ. تولقىندى قارا شاشى, قيياقتاي قارا قويۋ مۇرتى بار. دەنەسٸ سوم. بويشاڭ. جازدىق تٸك جاعا اق كٶيلەك و كەزدە مودا. قارا اتلاستان بەلبەۋ ورايدى. اياقتا – سىقىرلاۋىق حروم ەتٸك. بٸزگە سەكەنمەن قاتار وقىعان بٸر جٸگٸت «قازاق ەدەبيەتٸ» پەنٸنەن ساباق بەرگەن. مەن و كەزدە «وسى مەن نە بٸتٸردٸم ٶمٸرٸمدە? بٸر كٷدٸك ارىلمادى كٶڭٸلٸمدە. ارتىمدا جٷرٸپ ٶتكەن جول قالماسا, ماعىناسىز سيياقتى ٶمٸرٸم دە» دەگەندەي سارىندا بىلدىراقتاتىپ ٶلەڭ جازىپ جٷرۋشٸ ەدٸم. جاڭاعى مۇعالٸمٸمٸز مەن سەكٸلدٸ ەكٸ-ٷش بالاعا: «سەندەر سەكەن سەيفۋللين جٶنٸندە ٶزدەرٸڭنٸڭ بٸلەتٸندەرٸڭدٸ جازىڭدار. ٶڭدەپ, گازەتكە بەرەمٸن» دەدٸ. «اقىنعا ودا» دەگەندەي باعىتتا جازىپ شىققانىم ەسٸمدە. سودان كٶپ ۇزاماي سەكەننٸڭ ۇستالىپ كەتكەنٸن ەستٸدٸك. گولوششەكين كەلگەننەن باستاپ ونى قىزمەتتەن دە, بەرٸنەن بٸرتٸندەپ قاقپايلاپ قىسا باستاعان ەكەن عوي. سونداي كٷندەردە بٸر ەيەل: «سەنٸ دوبراتسكيي شاقىرىپ جاتىر» دەدٸ. دوبراتسكييٸ – قاۋٸپسٸزدٸك مەكەمەسٸنٸڭ ديرەكتورى. بارسام, بٸرٸ جارتىلاي ەسكەري, بٸرٸ جاي قىزمەتكەر ەكٸ ادام كٷتٸپ وتىر. قاھارلى. بٸردەن: «تۇر بىلاي! سەكەن سەيفۋللين كٸمٸڭ سەنٸڭ?!» دەدٸ زٸركٸلدەپ. «ەشكٸمٸم دە ەمەس». – «حالىق جاۋىن» ماقتاپ ٶلەڭ جازىپسىڭ. قانداي قاقىڭ بار!». – «جوق, و كٸسٸ حالىق جاۋى ەمەس!». سٶيتسەم, ۇستازىم ەلگٸ ٶلەڭٸمدٸ ٶڭدەپ, ماشينكاعا باسىپ سەكەن اعاعا بەرگەن ەكەن عوي. سول اقىننىڭ قاعازدارىنىڭ ٸشٸنەن شىققان. – «قاراشى مىنانى! قارشاداي بولىپ قارسىلاسىپ تۇرعانىن. ايت, كەنە!». – «ايعايلاماڭىز! – دەدٸم. – ول – ٷلكەن اقىن. ينستيتۋت پروفەسسورى. ماشيناسى بار. تاياۋدا موسكۆاعا دا بارىپ قايتتى». – «كەت بار, سايراماي جوعال! ەكٸنشٸدە بايقاپ جاز ٶلەڭدٸ. قۇرت كٶزٸڭدٸ!» – دەدٸ...
اقساقال بٸر مەزگٸلدە جايدارلانا جىميدى. كٷلگەندە جٷزٸنە نۇر جٷگٸرٸپ, شىرايلانىپ كەتەدٸ ەكەن.
– وسىندايدا بٸر قىزىق جەيتتەر دە ەسكە تٷسەدٸ. وراز يساەۆتىڭ جايى ٷكٸمەت ٷيٸنە تاياۋ-تىن. ەكٸ ۇلى بار. مەكتەپتە قاتار وقىدىق. بٸر كٷنٸ بٸرەۋٸ بالالار ٷيٸنٸڭ تەربيەلەنۋشٸسٸمەن تٶبەلەسٸپ قالىپتى. ول جۋان شەگەمەن ۇرىپ, يساەۆتىڭ بالاسىنىڭ باسىن جارىپ تاستايدى. تٷسكٸ اس ٸشٸپ وتىرعانبىز. يساەۆتىڭ ٶزٸ كەلدٸ. جەتەكتەپ, ەلگٸ ۇلىن ەرتٸپ الىپتى. ٶزٸ تاياقپەن جٷرۋشٸ ەدٸ. بٸر اياعىن سىلتىپ باساتىن ادام. اتىپ-اتىپ تٷرەگەلدٸك. بالانىڭ باسىنان قان سورعالاپ تۇر. «وتىرىڭدار!». وتىردىق. ەلگٸ شەگەمەن ۇرعان قۋ ٷستەل استىنا كٸرٸپ كەتكەن. سوندا يساەۆ جارىقتىق: «مىناۋ دا مەنٸڭ بالام. سەندەر دە مەنٸڭ بالامسىڭدار. ەگەر مىناۋ ٶلٸپ كەتسە سەنٸڭ تۋىسقانىڭ ەمەس پە? سەن جىلامايسىڭ با. سوندىقتان, ەكٸنشٸدە شەكٸسۋدٸ دوعارىڭدار» دەدٸ. كٸشٸپەيٸلدٸگٸن كٶردٸڭٸز بە. قازٸر سوۆناركوم تٶراعاسىنىڭ ماڭايىنان جٷرە الاسىڭ با. ەلتاي ەرنازاروۆ تا جاقسى ادام ەدٸ. اڭعال. باسىنان بٶركٸ تٷسپەيتٸن. بٸردە ونىڭ ەيەلٸ تولعاتادى. ساسقالاقتاپ, ٷيٸندە جٷرگەن كٶمەكشٸسٸنەن نە ٸستەيمٸز ويباي دەپ سۇراماي ما. – «دەرٸگەر شاقىرتايىق!». ەلەكەڭ دەرەۋ تەلەفوندى الىپ: «ۆسە ۆراچي كو منە!» دەگەن سەكٸلدٸ. اعىلىپ, جەدەل جەردەم مەشينەلەرٸ كەلٸپ جاتىر دەيدٸ. ٷيدٸ جاعالاي قورشاپ العان. بوس ورىن جوق. ەلتاي جٷگٸرٸپ يساەۆقا بارادى: «جەڭگەڭ تولعاتىپ ەدٸ. دەرٸگەرلەر ٷيدٸ قاماپ الدى. ەندٸ قايتتٸك?!». سوندا جاعدايدى تٷسٸنە قالعان ورەكەڭ بالكونعا شىعىپ: «مىنا اقساقال سٸزدەردٸڭ دايىندىقتارىڭىزدى كٶرۋ ٷشٸن شاقىرىپ ەدٸ. جاقسى ەكەن. كەلگەندەرٸڭٸزگە راحمەت! ەندٸ تاراڭىزدار!» – دەپتٸ...
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
