Maýsym aiynda Shyǵys Qazaqstanda bolǵan Elbasy Nursultan NAZARBAEV munda eldiń jetekshi kásiporyndary ornalasqanyn erekshe atap ótken edi. Memleket basshysymen kezdesýlerde shyǵysqazaqstandyqtar bul óńirdiń árdaiym elimizdiń ekonomikalyq jáne rýhani tiregi bolyp sanalatynyn maqtanyshpen jetkizgen edi. «Qazaqstan-2050» strategiiasy, «Máńgilik El» ulttyq ideiasy, «Nurly jol» men «100 naqty qadam» Ult jospary baǵdarlamalary Shyǵys Qazaqstannyń ósip-órkendeýine tyń serpin berip keledi.
Naq osy jerde, Qazaqstannyń Shyǵysynda 2009 jyldyń maýsymynda eldiń jańa indýstriialandyrylýy bastaldy, munyń máni airyqsha zor. Sondai-aq, búginde Nursultan NAZARBAEV muryndyq bolǵan údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy óńirdiń ekonomikalyq negizin – tústi metallýrgiiany jańa metallýrgiialyq qaita balqytý deńgeiine kóterýge, túpki ónimniń qazaqstandyq mazmunyn arttyrýǵa, qosymsha qunyn aitarlyqtai ósirýge, sondai-aq, qatarlasa shaǵyn jáne orta bizneske jol ashýǵa múmkindik berdi.
19 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi
Qazirgi ýaqytta oblystyń Indýstriialandyrý kartasyna somasy 1,2 trillion teńge bolatyn 82 joba engizilgen, bul aimaqta 19 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Al Indýstriialandyrý kartasynyń iske asyrylýynan bastap ózektilendirýdi esepke alǵanda 236 milliard teńgeniń 48 jobasy júzege asyryldy, jeti myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Aǵymdaǵy jyly 435 turaqty jumys orny qurylatyn 5,5 milliard teńgeniń 7 jobasyn engizý josparlanyp otyr.
Táýelsizdik jyldarynda jańa innovatsiialyq óndiris oryndary iske qosyldy, onyń ishinde «Qaztsink» JShS-niń katodty mys, «Óskemen TMK» AQ-nyń jáne «Posýk Titaniým» JShS-niń titan quimalary men qorytpalaryn shyǵarý boiynsha zaýyttary bar. Jylyna 100 myń tonna katodty mys óndiretin álemdegi eń iri Aqtoǵai taý-ken baiytý kombinatynyń qurylysy jalǵasýda.
«Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń iske asyrylýynan beri kásipkerlerdiń ekinshi deńgeili bankterden alǵan jalpy somasy 99,2 milliard teńge bolatyn nesieleriniń paiyzdyq mólsherlemelerin sýbsidiialaý úshin 8,7 milliard teńge tólendi. 2,5 milliard teńge somasyndaǵy nesieler kepildendirildi. Jetkiliksiz infraqurylymdy tartýǵa baǵyttalǵan 6,2 milliard teńgeniń jobalaryna qoldaý kórsetildi.
Avtomobil qurastyrý salasy Shyǵys Qazaqstan ekonomikasyna tyń serpin berýde. Óńirde jeńil avtokólikterdi – «Aziia Avto» AQ, jolaýshy avtobýstaryn – «Daewoo Bus Kazakhstan» JShS, traktorlar men júk kólikterin – «Semaz» JShS zaýyttary qurastyrady. Salynyp jatqan qýattylyǵy jylyna 120 myń avtomobildi quraityn «AZIIa AVTO QAZAQSTAN» jańa alpaýyt zaýyty shettes jáne tolymdaýshy óndirister keshenine ie bolady. Jalpy alǵanda, munda 4 myń adam eńbek ete bastaidy. Jobalyq qýatyna jetken soń kásiporyn qazaqstandyq mashina qurastyrý salasyndaǵy eń iri óndiris ornyna ainalady. Sondyqtan búginde úzdik álemdik tájiribeni eskere otyryp, oblysta avtomobil klasterin qurýdyń master-jobasy ázirlenýde.
Shyǵys Qazaqstan jeriniń orasan mol bailyǵy qurylys indýstriiasyn eldegi alǵashqy shepke shyǵarýǵa múmkindik beredi. Aimaqtaǵy úshinshi «Qazaqtsement» tsement zaýyty iske qosylǵannan keiin Shyǵys Qazaqstan jylyna 4 million tonnadan astam túrli markadaǵy tsement shyǵarý, san alýan tapsyrystardy osynda oryndaý qabiletine ie boldy. «Vostok-Ýniversal» JShS zamanaýi mineraldy maqta buiymdaryn, «Melissa» JShS respýblikadaǵy alǵashqy OSB-plitalardy shyǵarady. EKSPO nysandary qurylysynyń óńirlik jetkizýshileri tizimine birqatar shyǵysqazaqstandyq kásiporynnyń enýi kezdeisoq emes, olar tsementti, tas maqtalardy, gipsti, polietilen qubyrlardy, plenkalardy, órtten qorǵaý kompozitsiialaryn jetkizýge tapsyrys aldy.
Taý-ken óndirý salasynda kenishter men karerler iske qosyldy: «Artemev», «Maleev», «Iýbilei-Snegiriha», «Qarajyra», «Sekisov», «Sátpaev» taý-ken baiytý kásiporyndary.
Biyl táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qarsańynda oblystardy aralap, tynys-tirshiligimen tanysyp kelemin. Mereili jyldy ár aimaqtyń qandai jetistiktermen qorytyndylaityny mańyzdy. Osy turǵydan alǵanda, daǵdarysqa qaramai, oblysta óndiristiń ósimi 39 paiyzǵa, aýyl sharýashylyǵy 13 paiyzǵa artyp, jalaqy kólemi 11 paiyzǵa óskeni qýantty. Balalardyń 98 paiyzy balabaqshamen qamtamasyz etilgen.
(Memleket basshysy Nursultan NAZARBAEVTYŃ biylǵy maýsym aiynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna jasaǵan jumys sapary kezinde aitqan sózi)
20-ǵa jýyq sý elektr stansalary salynady
Sońǵy jyldary Shyǵys Qazaqstan álemdik qaýymdastyqqa jylyna shamamen million tonna myrysh, titan, mys, qorǵasyn, magnii, altyn, kúmis, sirek kezdesetin metaldar eksporttaidy. Al jyldyq jalpy aimaqtyq ónim eki trillion teńgeden asty. 2016 jyldyń alǵashqy toqsanynda da jalpy óńirlik ónim kólemi ótken jyldyń tiisti kezeńine qaraǵanda 15 paiyzǵa ulǵaiyp, 590,6 milliard teńgeni qurady. Qańtar men maýsym aralyǵynda ónerkásipte 670,5 milliard teńgeniń ónimi óndirildi, bul ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 142 paiyzǵa artyq.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónimniń kólemi osy kezeńde – 99 milliard teńge, ósim 112 paiyzdy quraidy. 100,1 tonna tiri salmaqtaǵy et (ósim – 6,9 paiyz), 388 myń tonna sút (ulǵaiý – 4,5 paiyz) óndirilgen. 136,9 myń sharshy metr baspana paidalanýǵa berildi, ósim – 6,7 paiyz. Jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń sany 700 sýbektige artyp, 101,6 myń birlikti qurady.
Memleket basshysy alǵa qoiǵan mindetterdi oryndai otyryp aimaǵymyz búkil el úshin mańyzdy jańa bastamalardy iske asyrýda. Bolashaqtyń energetikasyna arnalǵan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine daiyndala otyryp, shyǵysqazaqstandyqtar Óskemen-Ekspo aimaqtyq halyqaralyq forýmdarynda óz jobalarynyń baiqaýyn ótkizdi, sharaǵa Nobel syilyǵynyń iegerleri, sonymen qatar álemdegi 12 eldiń ǵylymi elitasy qatysty. Aitalyq, Ulttyq iadrolyq ortalyq ǵalymdary búginde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ashylýy qarsańynda adamzattyń sýtegi energetikasyn igerýi jolyndaǵy mańyzdy mindetterdi sheshýge arnalǵan tokamak KTM termoiadrolyq zertteý qondyrǵysynyń fizikalyq qosylýyn iske asyrý úshin jumys isteýde.
Munymen birge EKSPO-2017-niń qazaqstandyq pavilonynda kelýshilerge kólemi 2h3 metrlik tokamak KTM-niń interbelsendi maketin usyný josparlanýda. Álemniń kóptegen elderinen kelgen qonaqtar termoiadrolyq sintez, plazma fizikasy salasyndaǵy tájiribelik zertteýlerdi ótkizýdiń jáne de keleshek sýtegi reaktorlarynda qoldanylatyn materialdar men konstrýktsiialardy synaýdyń qanshalyq mańyzdy ekenine naqty kóz jetkize alady. Kóptegen álem elderiniń ǵalymdary bizdiń tokamak KTM-niń zertteýshilik áleýetine úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Aldaǵy ýaqytta aimaq qýattylyǵy 400 megavatt bolatyn 20 shaqty shaǵyn sý elektr stansasyn salýǵa nietti. Qýaty 25 MVt Turǵysyn sý elektr stansasyn 2018 jyly iske qosý josparlanýda. Úzdik eýropalyq analogtarynan kem túspeitin kún, jel, sý elektr stansalaryn jaraqtaýǵa arnalǵan elektr tehnikalyq qural-jabdyqtardyń jiyntyǵyn ázirlep shyqqan «KEMONT» aktsionerlik qoǵamynyń ujymy jańa serpin alyp keledi.
Shyǵys sút, et óndirý boiynsha elimizde dástúrli túrde aldyńǵy oryndardy ielenedi. 2015 jyly ár shyǵysqazaqstandyqqa oblys kásiporyndary 85 keliden astam et, 500 keliden astam sút óndirgen, bul bir adamnyń biologiialyq tutyný normalarynan aitarlyqtai artyq. Alaida óńirdiń múmkindikteri budan birneshe ese kóp. Sondyqtan agrarlyq sala eńbekkerleri aldyna jańa jaýapty mindetter qoiylyp otyr. Búginde 28 taýarly sút fermasyn qaita qurý jáne 9 sondai jańa ferma salý boiynsha 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama tolyq kólemde iske asyrylyp jatyr. Bul saýyndy siyrlar sanyn 12 myńǵa deiin, al súttiń jyldyq óndirisin 21 myń tonnaǵa deiin ulǵaitýǵa múmkindik beredi. Taǵy bir rezerv – jekemenshik qosalqy sharýashylyqtardan sút satyp alýdy uiymdastyrý. Búgingi tańda 36 zamanaýi sút qabyldaý beketi jumys isteidi, olar birinshi jartyjyldyqta turǵyndardan 8700 tonna sút satyp alǵan.
Men búgin el damýynda mańyzy zor «Aziia Avto» kásipornynda boldym. Bul kásiporyn qurylǵanǵa deiin Qazaqstan avtomobil shyǵaryp kórmegen. Ázirge munda qurastyrý óndirisi jolǵa qoiylǵan. Álemniń barlyq elderi osylai qurastyrýdan bastaǵan. Sol arqyly adamdaryn úiretip, keiin birtindep jergilikti mazmundy arttyrǵan, sońynda tolyqtai ózderi óndiretin bolǵan. Bizdiń shyǵaryp otyrǵan kólikterimizdiń eń arzany jeti myń, eń qymbaty 15 myń dollar turady. Mundai baǵa halyqqa da jaily, básekege de qabiletti dep sanaimyz. Bul kólikterimizdi kórshilerimizge de satamyz.
(Memleket basshysy Nursultan NAZARBAEVTYŃ biylǵy maýsym aiynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna jasaǵan jumys sapary kezinde aitqan sózi)
«Altai Invest-2016» halyqaralyq investitsiialyq forýmy ótedi
Shyǵys Qazaqstan 30 myń bastan astam etti qazaqtyń aqbas siyryna ie bola otyryp, etti mal sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin damytý jónindegi memlekettik baǵdarlamany iske asyrýda kóshbasshylardyń biri bolyp tabylady. 10 myń bas iri qara mal tuqymdyq asyldandyrýmen qamtylǵan, bul ónimdilikti aitarlyqtai ulǵaitady. «Bobrovka+» JShS-de jáne Záitenovtiń sharýa qojalyǵynda elimizde tuńǵysh ret «Robot» siyr saýý júiesi iske qosylǵan, bul maldy bailamai, boksta erkin ustaý jaǵdaiyndaǵy tabyndy tolyq avtomattandyrylǵan basqarýǵa kóshýge múmkindik týǵyzdy. Jalpy sút saýý boiynsha da jáne bir siyrdan sút saýý boiynsha da Qazaqstandaǵy kóshbasshylyqty tanymal shyǵysqazaqstandyq sharýashylyq – «Kamyshinskoe» ustap keledi. Olar bir siyrdan ortasha alty tonna sút ala otyryp, el naryǵyna jyl saiyn on myń tonnadan astam joǵary sapaly sút jetkizip otyr. «Shyǵys-sút» korporatsiiasy, «Emil» kásiporny sút ónimderiniń 50 túrin shyǵarady. Zamanaýi tehnologiialar boiynsha etten ázirlengen daiyn ónimderdiń keń túrjiynyn shyǵaratyn Semei et kombinaty burynǵy dańqyn jańǵyrtýda, taýardyń 40 paiyzy eksportqa shyǵarylady. Oblysta jinalatyn kúbaǵystyń maily dánderinen 150 myń tonnaǵa deiin kúnbaǵys maiy óndiriledi, bul – respýblika qajettiliginiń 40 paiyzy.
Aimaq – shipaly ónimniń kólemin 90-shy jyldardyń ortasymen salystyrǵanda shamamen tórt esege kótergen jáne ónim óndirýdi jylyna 2 myń tonnadan asyrǵan respýblikadaǵy eń iri bal óndirýshi. Sońǵy jyldary tutas maral sharýashylyǵynyń salasy retinde pantymen emdeý qarqyndy damyp keledi. Balyq jáne aǵash óndeý salalaryn damytý boiynsha óńirlik baǵdarlamalar iske asyrylýda. Zaisan kólinde, Buqtyrma, Shúlbi sý qoimalarynda, toǵan sharýashylyqtarynda jylyna toǵyz myń tonnadan astam joǵary sapaly ózen balyǵy óndiriledi. Zaisan kókserkesiniń proteinge bai súbesi Eýroodaq elderinde turaqty suranysqa ie.
Osy kúzde Shyǵysta «Altai Invest-2016» halyqaralyq investitsiialyq forýmy ótedi, onyń investitsiialyq portfelin 900 milliard teńgeden astam somanyń 85 jobasy quraidy. Máselen, týrizm salasyn alyp qaraiyq. Biregei Altai jáne Ertis mańy bioóńirleri atalmysh sala investorlary úshin zor múmkindikter beredi. Onyń ústine, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi jumys isteitin jyly oblys kóptegen týristerdi qabyldaýdy kózdep otyr. Qazaqstan qonaqtary elimizdegi kieli meken – Shyńǵystaýǵa – Abaidyń, Shákerimniń, Muhtar Áýezovtiń otanyna, qazaq jeriniń simvolyna úlken qyzyǵýshylyq tanytyp keledi.
Óńir turǵyndarynyń 86 paiyzy ortalyqtandyrylǵan sý júiesimen qamtylǵan
Nursultan NAZARBAEV oblystaǵy iri kásiporyndar men atqarýshy bilik arasyndaǵy áleýmettik seriktestiktiń mańyzyn birneshe márte atap ótken-di. Atalmysh seriktestik negizinde sońǵy jyldary Jekpe-jek saraiy, Olga Rypakova atyndaǵy Jeńil atletikalyq manej, muz modýlderi jáne álemdik talaptarǵa sai keletin ózge de nysandar salynǵan bolatyn.
Jalpy alǵanda Shyǵys Qazaqstanda sońǵy jyldary 150-den astam bilim berý nysany salynyp, paidalanýǵa berildi, onyń ishinde 126 mektep, 27 balabaqsha bar. Densaýlyq saqtaý salasynyń 100-den astam nysany iske qosyldy, onyń ishinde 17 aýrýhana, 28 aýyldyq dárigerlik ambýlatoriia, jeti meditsinalyq pýnkt, 13 stomatologiialyq klinika bar. 11 mádeniet úii, bes dostyq úii, on saiabaq, úsh murajai esikterin aiqara ashty. Deneshynyqtyrýshylar men sportshylar úshin 17 saýyqtyrý kesheni, úsh hokkei modýli, Jekpe-jek saraiy, tennis korty, jeńil atletikalyq manej, ortalyq jabyq júzý basseini, sportta daryndy balalarǵa arnalǵan sport-internat, taý shańǵysy kesheni, eki ippodrom, 139 fýtbol alańy, 137 hokkei qorapshasy ashyldy.
Turǵyn úi qurylysyna da erekshe nazar aýdarylýda. Oblysta jastarǵa arnalǵan turǵyn úi qurylysy baǵdarlamasy iske asyryla bastady, ony oryndaý úshin birqatar damý institýttarynyń múmkindikteri qoldanylýda. Memlekettik-jekemenshik seriktestik te qarqyn alyp keledi.
Osy jyldary 31 tirek aýyldy jáne tórt monoqalany damytý boiynsha úshjyldyq baǵdarlamany iske asyrý óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyna tyń serpin berdi. Nátijesinde Shyǵys Qazaqstannyń tirek aýyldary aitarlyqtai jańartyldy. Olardyń qatarynda Shemonaiha aýdanyndaǵy Kamyshinka men Verh-Ýba, Ulan aýdanyndaǵy Bozanbai men Tavriia, Zaisandaǵy Qarabulaq pen Daiyr, Jarmadaǵy Úshbiik pen Shalabai jáne basqalar bar. Bul aýyldarda kóshelerge asfalt tóseldi, jaiaý júrginshiler joldary salyndy, zamanaýi jaryqtandyrý ornatyldy, balalarǵa arnalǵan sporttyq alańdar salyndy. Aýyldyqtardyń qazirgi zamanǵy kottedjderinde kóp jaǵdaida sýyq jáne ystyq sý, sanitarlyq torap, internet bar. Jalpy óńirde turǵyndardyń 86 paiyzy ortalyqtandyrylǵan sý júiesimen qamtylǵan. Monoqalalardaǵy – Zyriandaǵy, Ridderdegi, Serebriankadaǵy, Kýrchatovtaǵy qaita qurýlardyń maqsaty – óndiristiń bir baǵyttylyǵynan arylý, ekonomikany, infraqurylymdy ońtailandyrý, turaqty jumys oryndaryn qurý. Búginde munda shaǵyn kásipkerlikti damytý ortalyqtary ashylǵan, zákirlik jobalardy iske asyrý jalǵasýda.
Aýyldar men qalalardy abattandyrý boiynsha jumystar keshenine turǵyndardyń ózderi, metsenattar, tanymal jerlester belsendi qatysady. Óitkeni Qazaqstannyń Shyǵysynda 2009 jyldan bastap «Týǵan jerge taǵzym» aktsiiasy jumys isteidi, oǵan sáikes eńbek ujymdary, metsenattar týǵan mekenderin jańartý jobalaryna qarjy quiady.
On bes Dostyq úii jumys isteidi
Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda jastardy patriottyq tárbieleýge, aqparattyq jáne túsindirý jumystaryna erekshe kóńil bólinip otyr. Aitalyq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigi memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttaryn BAQ arqyly ýaqtyly jáne durys túsindirý úshin baspasóz máslihattary men brifingterdiń alty kestesin bekitti. 2016 jyldyń basynan beri memlekettik organ basshylary qatysqan 63 baspasóz máslihaty ótkizildi, onyń ishinde 11-i jospardan tys. Ótkizilgen brifingter qorytyndysy boiynsha memlekettik baǵdarlamalardyń iske asyrylýy keń kólemde jariialanady, imidjdik materialdar ornalastyrylady.
Shyǵys Qazaqstandaǵy jyldyń basty sporttyq oqiǵasy – oblys ákiminiń júldesine arnalǵan halyqtyq oiyndar, olarǵa sporttyń kóptegen túri boiynsha myń jarymnan astam sportshy qatysady. Osy jyly oblysta turyp jatqan etnostar oiyndary ekinshi ret ótkizildi. Osy súiikti halyqtyq saiystar kóptegen sportshylarǵa úlken sportqa joldama berdi. Rio-de-Janeiro qalasyndaǵy HHHI Olimpiada oiyndaryna qatysqan ulttyq quramada Shyǵys Qazaqstannyń sańlaqtary laiyqty óner kórsetti. London olimpiadasynyń chempiony Olga Rypakova jeńil atletikada qola nagradany jeńip aldy.
Elbasy Nursultan NAZARBAEV memleket qalyptasýynyń qiyń jyldarynda óskemendik hokkeige úlken qoldaý kórsetti. Búginde Óskemendi qazaqstandyq hokkeidiń otany degen ataǵyn odan ári asqaqtatý jolynda da kóptegen ister atqarylýda. Munda úsh zamanaýi hokkei modýli salyndy. Aleksandrov atyndaǵy Sport saraiynyń jóndeý jumystary aiaqtalyp keledi. Shyǵysqazaqstandyq voleibol da barynsha joǵary orynnan kórinýde.
Sondai-aq, tutas alǵanda óńirde óskeleń urpaqqa úlken qoldaý kórsetilip keledi. «Balapan-2020» baǵdarlamasy iske asyrylýda, oblys mektep jasyna deiingi balalardyń 90-nan astam paiyzyna balabaqshalardan oryndar usynyp otyr. Óńirde Nazarbaev mektepteri, daryndy balalarmen jumys ortalyqtary tabysty jumys isteýde.
Úsh myń oryndyq jańa meshit oblys ortalyǵynyń sáýletti ǵimaratyna ainalyp otyr, onyń tórt kógildir munarasynyń biiktigi 63 metrdi quraidy. Bul ǵibadat úiin óńir jurty asarlatyp saldy. Jańa meshitke adamdar otbasylarymen keledi.
Qazaqstan Táýelsizdiginiń bastaýynda bizdiń Elbasymyz Nursultan NAZARBAEV Óskemende elimizdegi tuńǵysh Dostyq úiin ashqan bolatyn. Al búgingi kúni óńirde qoǵamdyq, ultaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisimdi nyǵatý jolynda 15 Dostyq úii, 122 etnomádeni birlestik jumys istep tur. Dostyq ideialary biregei etnoaýylda belsendi nasihattalady, onda elimizde alǵashqy ret óńirde turatyn 17 etnostyń klassikalyq úi-jaiy salynǵan.
Munyń bári de jumyla kele 100-den astam ult pen ulys dostyq pen kelisimde mekendep jatqan Shyǵys Qazaqstannyń turaqty damýyn qamtamasyz etedi.
Danial AHMETOV,
oblys ákimi
"Didar" gazeti
