Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
Aýyl qazaq qoǵamynyń tarihi jady. Bul uǵym bireýge ata-ájeniń úiin, balalyq shaǵyn, keshki aýyl tynyshtyǵyn eske túsirse, endi bireýge múmkindigi shekteýli, bolashaǵy bulyńǵyr aimaq retinde kórinýi múmkin. Biraq kózqaras qansha jerden ártúrli bolsa da, aýyl qazaq bolmysynyń ózeginde turǵan keńistik bolyp qala beredi.
2024 jyl 1 qańtardaǵy derekter boiynsha Qazaqstanda 6256 aýyl bar. Al 2019 jyl 1 shildedegi derek boiynsha 6443 aýyl tirkelgen. 5 jyl ishinde 187 aýylǵa kemigen. Onyń negizi halyqtyń azaiýy, infraqurylymnyń bolmaýy jáne ekonomikalyq tiimsizdikke bailanysty. Qazirgi kezde aýyl resmi jabylǵannan keiin onyń aýmaǵy, úileri jáne qalǵan infraqurylymnyń naqty taǵdyry belgisiz kúide qaldy. Osy jaǵdai búgingi tańda sheshilmei tur. Bul máseleni túsiný úshin Aqmola oblysyndaǵy úsh túrli aýyldyń jaǵdaiyna nazar aýdarýǵa bolady. Biri - damyp kele jatqan aýyl Jibek joly kenti. Ekinshisi - turǵyn sany az, joiylyp bara jatqan aýyl Prigorhoz aýyly. Úshinshisi - kartadan joiylǵan Maibalyq aýyly.
Qarqyndy damý ústindegi Jibek joly aýyly
Astanadan 39 km qashyqtyqa ornalasqan Jibek joly kenti búginde qarqyndy damyp kele jatqan eldi mekenderdiń biri.
Jibek joly aýyly 1889 jyldan bastaý aldy. Alǵashqyda Novoaleksandrovka ataýymen belgili bolǵan aýyl, 1952 jyly aýyldyq keńes retinde qurylyp, keiingi jyldary birneshe ózgeristerdi bastan ótkerdi. 2007 jyly Aqmola oblysy ákimdigi men máslihatynyń birlesken sheshimimen Jibek joly aýyldyq okrýgi bolyp ózgertildi. Al 2025 jylǵy 29 sáýirdegi resmi sheshimge sáikes, ákimshilik qurylym qaita qaralyp, Jibek joly derbes ákimshilik birlik - kent mártebesine ie boldy.
Kentte bilim berý salasy qarqyndy damyp keledi. Qazirgi tańda úsh mektep jumys isteidi. “I. Qutpanuly atyndaǵy orta mektep” , “Jibek joly orta mektebi” jáne “Mektep-litsei”. Sondai-aq, 1 memlekettik jáne 12 jekemenshik balabaqsha jumys isteidi.
“Osy Jibek Joly kentinde 2018 jyldan beri turamyn. Jibek joly óte qarqyndy ósip kele jatqan, osy Astana irgesindegi aýyldardyń biri jáne biregeii. Sebebi barlyq infraqurylym gaz bolsyn, jol bolsyn, sý bolsyn, elektr jaryǵy bolsyn júz paiyz bolmasa da damyp jatyr. Osy Jibek Joly kenti oblystyq, respýblikalyq quziretti organdardyń tikelei nazarynda dep oilaimyn. Halyqtyń kóp bóligi gazben qamtylǵan. Úilerin gazben jylytyp otyr. Kóshelerdiń bári jaryqtandyrylǵan. Bizdiń osy Jibek Jolyndaǵy 1,6, 3, 8 mikroraiondarynda halyq óte az bolatyn. Tipti qazir jeke maqsatta úi salý úshin jer satyp alý ájeptáýir beleń alyp jatyr. Bul degen halyq bul aýylǵa óte tyǵyz qonystanyp jatyr. Sebebi aýyl óte úlken avtomagistraldiń boiynda ornalasqan. Bul jer qai jaǵynan de óte qolaily”, - dedi tárbie isi jónindegi direktordyń orynbasary Qanat Qusaiynuly.
Densaýlyq saqtaý salasy jaily aita ketetin bolsaq, aýylda dárigerlik ambýlatoriia jumys isteidi, ol jaqta 4 myńnan astam adam tirkelgen. Oǵan qosa, “Endohirýrgiialyq klinikasy” men otbasylyq densaýlyq ortalyǵy qyzmet kórsetedi. “SKDent” jáne “TAS” degen eki stomatologiialyq ortalyq ta bar.
Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
Rahimjan Nursultan (kásipker): “Qaladan kishkene sharshaisyń, sol úshin biz biznesti alyp kettik . Negizi áke-sheshem ózderine úi izdegen osy jaqtan. Birge qarastyrǵannan keiin biz kóship kelip, áke-sheshem qalada qaldy. Negizi bylai kerisinshe bolý kerek edi. Men kóp kórgen joqpyn jan-jaqty, alaida kóp jańa nárse, jumys oryndary ashylyp jatyr dep estip jatyrmyn. Qosshyda turdym kezinde, Ilinkada turdym. Sol jaqtyń bárine qaraǵanda aýa raiy da, tabiǵaty da bári kóńilimnen shyǵady”.
Jibek joly kentinde jańa meshitter salynyp, mádeniet úii ashylyp, infraqurylym birtindep jaqsarýda. Resmi derekter boiynsha turǵyn sany 11 myńǵa jýyq bolsa, naqty ómir súrip jatqan halyq sany 30 myńdy quraidy. Kentke halyqtyń jappai qonys aýdarýy 2010-2015 jyldary baiqaldy. Bul kezeńde Jibek joly aýyly elordada jumys isteitin biraq qala syrtynda turýdy qalaityn azamattar úshin tartymdy mekenge ainaldy.
Búginde Jibek joly kenti resmi túrde aýyldyq eldi meken mártebesin saqtap otyr. Bul memlekettik baǵdarlamalar men qoldaý sharalaryn tiimdi paidalanýǵa múmkindik beredi. Bul aýyldyń mysaly bir nárseni kórsetedi: adamdar aýylda qalýy úshin tek jol men jaryq jetkiliksiz. Adamdarǵa orta, bailanys, rýhani keńistik qajet.
Turǵyn sany az Prigorhoz aýyly
Prigorhoz - Aqmola oblysyndaǵy shaǵyn aýyldardyń biri. Qazirgi tańda ol Stepniak qalasynyń quramyna kiredi. Bul aýylda jaǵdai múlde basqa. Prigorhoz aýylynda nebári 84 turǵyn bar. Halyq sanynyń azaiýy - aýyl ómirindegi eń ózekti máselelerdiń biri.
“Buryn Kókshetaýda Vasilkovskii GOK degen bolǵan. Bul aýyl jol jerge qaraityn. Keiin 90-jyldary bári ydyrap ketti. Aýyl óz betinshe ómir súre bastady. Qazir munda eshteme joq deýge bolady. Mektep joq. Áldeqashan jabylyp qalǵan. Adamdar tek ózderi ómir súrip jatyr. Mal ustaidy. Biraq kóbisi qalada - Stepniakta jumys isteidi. Balalar da sol Stepniakta turady. Ata-anamnyń úii osynda bolǵandyqtan, osynda turamyn”, - deidi aýyl turǵyny Gizzat Diýsenbekov.
Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
Aýyl 1928 jyly qurylǵan. Kýrort Býrabai temirjol vokzalynan 39 km qashyqtyqta. Ornalasqan jeri - Aqmola oblysy, Birjan sal aýdany. Prigorhoz aýylynda mektep joq, sondyqtan aýyl balalary kún saiyn mektep avtobýsymen 4 shaqyrym jerdegi Stepniak qalasyna baryp oqidy. Bul jaǵdai aýyldaǵy áleýmettik infraqurylymnyń álsizdigin kórsetedi. Soǵan qaramastan, sońǵy jyldary aýyldy saqtap qalý maqsatynda belgili bir jumystar júrgizilýde. Aýyl turǵyndary aýyzsýmen qamtamasyz etilgen, ortalyq jol jóndeýden ótip, asfalt tóselgen. Sonymen qatar Kzyltýiskaia kóshesine ortasha jóndeý jumystaryn júrgizýge biýdjettik ótinim berilgen.
Biraz jyldar buryn úiindiler qalǵan jerlerde klýb bolǵan. Qirap qalǵan ǵimarattardyń biri - ashana men kitaphana orny. Biraq qazir bul tek turǵyndardyń esinde jáne arhivterde ǵana qalǵan.
Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
“Qazir óte az adam qaldy. Buryn halyq kóp bolatyn. Munda nemister, orystar, qazaqtar ómir súrgen. Al qazir eshteńe joq. Barlyǵy qirap, bári kóship ketti. Kezinde jumys bolmady. Bári Germaniiaǵa, Kókshetaýǵa, Astanaǵa kóship ketti. Al munda ne qaldy, 20 shaqty úi de joq. Kezinde qydyrýlar, toilar ótetin. Búkil aýyl sol jerde bolatyn. Kóńildi edi. Klýb boldy, bári boldy. Qazir mine eshteńe joq”, - dep óz estelikterimen aýyl turǵyny Aleksandr Mihailov bólisti.
Kartada joq Maibalyq
Maibalyq búginde resmi túrde joiylǵan aýyldardyń qatarynda. Ol kartada joq. Biraq adamdardyń jadynda áli tiri. Bir kezderi bul jerde birshama úi bolǵan. Mal ósirilip, egin egilgen. Maibalyq kóli aýyl tirshiliginiń basty núktesine ainalǵan. Kólge salynǵan aý tańerteń balyqqa tolyp shyǵatyn. Sol balyq aýyl turǵyndaryna úlestiriletin.
Aýyldyń tarihy aýyr kezeńdermen de bailanysty. Asharshylyq jyldary bul mańǵa tamaq izdep kelgen adamdar jol boiynda qaza tapqan. Maibalyq aýyly joiylyp, úileri qirap qalsa da onyń tarihynyń, estelikteriniń búginge deiin saqtalyp qalýyna tikelei áseri bar osy aýylda týyp-ósken aýyldyń belsendi turǵynnan suqbat alyp kórdik.
Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
“Maibalyq aýylynda 60-70 úi, segiz jyldyq mektep, ózimizdiń klýb bolǵan. Mádeniet oshaǵy kitaphana edi. Malsharýashylyǵy jáne eginshilikpen ainalysqan aýyl 40-qa jýyq traktorist, 1000-nan artyq qara mal bordaqylap ósiretin. Kóp adam balyqpen ainalysatyn. Úlken Maibalyq kóli jaily bir ańyz-áńgime bar. Jezqazǵan jaqta Jańaarqa degen jerde ashtyq ýaqytynda kóptegen kisi tamaq izdep, sol kóldiń jiegine kelip jyǵylǵan, kóldiń balyǵyn aýlap tiri qalǵan deidi.
Maibalyq aýyly 1978-1980 jylǵa qarai taratyldy. Óitkeni mektep jabylǵannan keiin ol jerge keletin muǵalim bolmady. Sodan óz shamasy jetkender qalaǵa kóshti. Shamasy jetpegender osy úkimet tarapynan berilgen úilerge kóshti”, - dep Maibalyqta týyp ósken aýyl belsendisi Muhtarima Bekishqyzy óz estelikterimen bólisti.
Maibalyq kóliniń balyǵy óte qunarly, adamdardyń qorektenýine óte paidaly deidi turǵyndar suqbatynda. Al kóldiń arǵy jaǵynda balyq sharýashylyǵy áli kúnge deiin bar. Olar balyqty ósirip, keiin kólge jiberedi. Kóldiń ber jaǵynda soltústigine qarai áýejai ornalasqan. Ol áýejaidy 1960-1964 jyldary Talǵat Bigeldinov saldyrtqan. Ol Maibalyq aýylynyń týmasy, rýy Aǵyz, eki dúrkin sovet odaǵynyń batyry, ushqysh. Balalyq shaǵy Frýnze qalasynda ótken. Sol jerde bilim alyp, soǵysqa attanǵan. Soǵysta 305 ret shaiqasqa qatysyp, nemisterdi qyryp, "Qara qyran" degen ataqqa ie bolǵan. Sodan aman oralyp, ómiriniń sońyna deiin Almatyda turdy. Al óz týǵan jerine belgi retinde Astananyń irgesinde Maibalyq aýylynda áýejai salǵan. Qazir ol áýejaidy “Halyqaralyq Nursultan Nazarbaev” atyndaǵy áýejai dep ataidy.
Foto: derekti filmnen alynǵan skrinshottar
Maibalyq tarihyna arnalǵan murajai ashylyp, arhivtik sýretter men qujattar saqtalǵan. Oǵan qosa Ozǵanbaev Ómirzaq ǵalym, memleket jáne qoǵam qairatkeri óz kitabyna Maibalyq týraly jazǵan. Aýyl joiylsa da tarihy men estelikteri halyq jadynan óshpegen. Bul - fizikalyq keńistik joǵalsa da, qaýymdyq jadynyń saqtalatynyn kórsetetin mysal.
Qazaqstandaǵy kóptegen aýyldyń taǵdyry uqsas suraqqa tireledi: aýyldy ne saqtap qalady? Kóp jaǵdaida másele tek jol, sý nemese internette ǵana emes. Ekonomikalyq múmkindik pen mádeni ómir qatar damymaiynsha, aýyldaǵy halyq sany azaia beredi.
Álemdik tájiribede shaǵyn qalalar men aýyldardy damytý úshin mádeni jobalar men iri sharalar mańyzdy ról atqarady. Mysaly, áigili Cannes Film Festival Frantsiianyń astanasynda emes, shaǵyn Kann qalasynda ótedi. Sonyń arqasynda qala álemdik týristik ortalyqtardyń birine ainaldy. Germaniiada da kóptegen festivalder iri megapolisterden tys aimaqtarda uiymdastyrylady.
Al Qazaqstanda iri mádeni jáne ekonomikalyq sharalardyń basym bóligi Astana men Almatyda shoǵyrlanǵan. Sonyń saldarynan kóptegen óńir aqparattyq keńistikten tys qalyp qoiady. Biraq olardy biriktiretin bir nárse bar. Ol adamdardyń týǵan jerge degen saǵynyshy men umytylmaityn estelikteri.
Maqala avtory: Omar Malika
Derekti film avtorlary: Omar Malika,
Azerbai Amina, Ásem Dúisenbek
