فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
اۋىل قازاق قوعامىنىڭ تاريحي جادى. بۇل ۇعىم بٸرەۋگە اتا-ەجەنٸڭ ٷيٸن, بالالىق شاعىن, كەشكٸ اۋىل تىنىشتىعىن ەسكە تٷسٸرسە, ەندٸ بٸرەۋگە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ, بولاشاعى بۇلىڭعىر ايماق رەتٸندە كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق كٶزقاراس قانشا جەردەن ەرتٷرلٸ بولسا دا, اۋىل قازاق بولمىسىنىڭ ٶزەگٸندە تۇرعان كەڭٸستٸك بولىپ قالا بەرەدٸ.
2024 جىل 1 قاڭتارداعى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاندا 6256 اۋىل بار. ال 2019 جىل 1 شٸلدەدەگٸ دەرەك بويىنشا 6443 اۋىل تٸركەلگەن. 5 جىل ٸشٸندە 187 اۋىلعا كەمٸگەن. ونىڭ نەگٸزٸ حالىقتىڭ ازايۋى, ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى جەنە ەكونوميكالىق تيٸمسٸزدٸككە بايلانىستى. قازٸرگٸ كەزدە اۋىل رەسمي جابىلعاننان كەيٸن ونىڭ اۋماعى, ٷيلەرٸ جەنە قالعان ينفراقۇرىلىمنىڭ ناقتى تاعدىرى بەلگٸسٸز كٷيدە قالدى. وسى جاعداي بٷگٸنگٸ تاڭدا شەشٸلمەي تۇر. بۇل مەسەلەنٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن اقمولا وبلىسىنداعى ٷش تٷرلٸ اۋىلدىڭ جاعدايىنا نازار اۋدارۋعا بولادى. بٸرٸ - دامىپ كەلە جاتقان اۋىل جٸبەك جولى كەنتٸ. ەكٸنشٸسٸ - تۇرعىن سانى از, جويىلىپ بارا جاتقان اۋىل پريگورحوز اۋىلى. ٷشٸنشٸسٸ - كارتادان جويىلعان مايبالىق اۋىلى.
قارقىندى دامۋ ٷستٸندەگٸ جٸبەك جولى اۋىلى
استانادان 39 كم قاشىقتىقا ورنالاسقان جٸبەك جولى كەنتٸ بٷگٸندە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بٸرٸ.
جٸبەك جولى اۋىلى 1889 جىلدان باستاۋ الدى. العاشقىدا نوۆوالەكساندروۆكا اتاۋىمەن بەلگٸلٸ بولعان اۋىل, 1952 جىلى اۋىلدىق كەڭەس رەتٸندە قۇرىلىپ, كەيٸنگٸ جىلدارى بٸرنەشە ٶزگەرٸستەردٸ باستان ٶتكەردٸ. 2007 جىلى اقمولا وبلىسى ەكٸمدٸگٸ مەن مەسليحاتىنىڭ بٸرلەسكەن شەشٸمٸمەن جٸبەك جولى اۋىلدىق وكرۋگٸ بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. ال 2025 جىلعى 29 سەۋٸردەگٸ رەسمي شەشٸمگە سەيكەس, ەكٸمشٸلٸك قۇرىلىم قايتا قارالىپ, جٸبەك جولى دەربەس ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸك - كەنت مەرتەبەسٸنە يە بولدى.
كەنتتە بٸلٸم بەرۋ سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ٷش مەكتەپ جۇمىس ٸستەيدٸ. “ي. قۇتپانۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپ” , “جٸبەك جولى ورتا مەكتەبٸ” جەنە “مەكتەپ-ليتسەي”. سونداي-اق, 1 مەملەكەتتٸك جەنە 12 جەكەمەنشٸك بالاباقشا جۇمىس ٸستەيدٸ.
“وسى جٸبەك جولى كەنتٸندە 2018 جىلدان بەرٸ تۇرامىن. جٸبەك جولى ٶتە قارقىندى ٶسٸپ كەلە جاتقان, وسى استانا ٸرگەسٸندەگٸ اۋىلداردىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ. سەبەبٸ بارلىق ينفراقۇرىلىم گاز بولسىن, جول بولسىن, سۋ بولسىن, ەلەكتر جارىعى بولسىن جٷز پايىز بولماسا دا دامىپ جاتىر. وسى جٸبەك جولى كەنتٸ وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق قۇزٸرەتتٸ ورگانداردىڭ تٸكەلەي نازارىندا دەپ ويلايمىن. حالىقتىڭ كٶپ بٶلٸگٸ گازبەن قامتىلعان. ٷيلەرٸن گازبەن جىلىتىپ وتىر. كٶشەلەردٸڭ بەرٸ جارىقتاندىرىلعان. بٸزدٸڭ وسى جٸبەك جولىنداعى 1,6, 3, 8 ميكرورايوندارىندا حالىق ٶتە از بولاتىن. تٸپتٸ قازٸر جەكە ماقساتتا ٷي سالۋ ٷشٸن جەر ساتىپ الۋ ەجەپتەۋٸر بەلەڭ الىپ جاتىر. بۇل دەگەن حالىق بۇل اۋىلعا ٶتە تىعىز قونىستانىپ جاتىر. سەبەبٸ اۋىل ٶتە ٷلكەن اۆتوماگيسترالدٸڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل جەر قاي جاعىنان دە ٶتە قولايلى”, - دەدٸ تەربيە ٸسٸ جٶنٸندەگٸ ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قانات قۇسايىنۇلى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى جايلى ايتا كەتەتٸن بولساق, اۋىلدا دەرٸگەرلٸك امبۋلاتورييا جۇمىس ٸستەيدٸ, ول جاقتا 4 مىڭنان استام ادام تٸركەلگەن. وعان قوسا, “ەندوحيرۋرگييالىق كلينيكاسى” مەن وتباسىلىق دەنساۋلىق ورتالىعى قىزمەت كٶرسەتەدٸ. “SKDent” جەنە “TAS” دەگەن ەكٸ ستوماتولوگييالىق ورتالىق تا بار.
فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
راحيمجان نۇرسۇلتان (كەسٸپكەر): “قالادان كٸشكەنە شارشايسىڭ, سول ٷشٸن بٸز بيزنەستٸ الىپ كەتتٸك . نەگٸزٸ ەكە-شەشەم ٶزدەرٸنە ٷي ٸزدەگەن وسى جاقتان. بٸرگە قاراستىرعاننان كەيٸن بٸز كٶشٸپ كەلٸپ, ەكە-شەشەم قالادا قالدى. نەگٸزٸ بىلاي كەرٸسٸنشە بولۋ كەرەك ەدٸ. مەن كٶپ كٶرگەن جوقپىن جان-جاقتى, الايدا كٶپ جاڭا نەرسە, جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر دەپ ەستٸپ جاتىرمىن. قوسشىدا تۇردىم كەزٸندە, يلينكادا تۇردىم. سول جاقتىڭ بەرٸنە قاراعاندا اۋا رايى دا, تابيعاتى دا بەرٸ كٶڭٸلٸمنەن شىعادى”.
جٸبەك جولى كەنتٸندە جاڭا مەشٸتتەر سالىنىپ, مەدەنيەت ٷيٸ اشىلىپ, ينفراقۇرىلىم بٸرتٸندەپ جاقسارۋدا. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا تۇرعىن سانى 11 مىڭعا جۋىق بولسا, ناقتى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىق سانى 30 مىڭدى قۇرايدى. كەنتكە حالىقتىڭ جاپپاي قونىس اۋدارۋى 2010-2015 جىلدارى بايقالدى. بۇل كەزەڭدە جٸبەك جولى اۋىلى ەلوردادا جۇمىس ٸستەيتٸن بٸراق قالا سىرتىندا تۇرۋدى قالايتىن ازاماتتار ٷشٸن تارتىمدى مەكەنگە اينالدى.
بٷگٸندە جٸبەك جولى كەنتٸ رەسمي تٷردە اۋىلدىق ەلدٸ مەكەن مەرتەبەسٸن ساقتاپ وتىر. بۇل مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن قولداۋ شارالارىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل اۋىلدىڭ مىسالى بٸر نەرسەنٸ كٶرسەتەدٸ: ادامدار اۋىلدا قالۋى ٷشٸن تەك جول مەن جارىق جەتكٸلٸكسٸز. ادامدارعا ورتا, بايلانىس, رۋحاني كەڭٸستٸك قاجەت.
تۇرعىن سانى از پريگورحوز اۋىلى
پريگورحوز - اقمولا وبلىسىنداعى شاعىن اۋىلداردىڭ بٸرٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ول ستەپنياك قالاسىنىڭ قۇرامىنا كٸرەدٸ. بۇل اۋىلدا جاعداي مٷلدە باسقا. پريگورحوز اۋىلىندا نەبەرٸ 84 تۇرعىن بار. حالىق سانىنىڭ ازايۋى - اۋىل ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ.
“بۇرىن كٶكشەتاۋدا ۆاسيلكوۆسكيي گوك دەگەن بولعان. بۇل اۋىل جول جەرگە قارايتىن. كەيٸن 90-جىلدارى بەرٸ ىدىراپ كەتتٸ. اۋىل ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرە باستادى. قازٸر مۇندا ەشتەمە جوق دەۋگە بولادى. مەكتەپ جوق. ەلدەقاشان جابىلىپ قالعان. ادامدار تەك ٶزدەرٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. مال ۇستايدى. بٸراق كٶبٸسٸ قالادا - ستەپنياكتا جۇمىس ٸستەيدٸ. بالالار دا سول ستەپنياكتا تۇرادى. اتا-انامنىڭ ٷيٸ وسىندا بولعاندىقتان, وسىندا تۇرامىن”, - دەيدٸ اۋىل تۇرعىنى گيززات ديۋسەنبەكوۆ.
فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
اۋىل 1928 جىلى قۇرىلعان. كۋرورت بۋراباي تەمٸرجول ۆوكزالىنان 39 كم قاشىقتىقتا. ورنالاسقان جەرٸ - اقمولا وبلىسى, بٸرجان سال اۋدانى. پريگورحوز اۋىلىندا مەكتەپ جوق, سوندىقتان اۋىل بالالارى كٷن سايىن مەكتەپ اۆتوبۋسىمەن 4 شاقىرىم جەردەگٸ ستەپنياك قالاسىنا بارىپ وقيدى. بۇل جاعداي اۋىلداعى ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلسٸزدٸگٸن كٶرسەتەدٸ. سوعان قاراماستان, سوڭعى جىلدارى اۋىلدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا بەلگٸلٸ بٸر جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. اۋىل تۇرعىندارى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن, ورتالىق جول جٶندەۋدەن ٶتٸپ, اسفالت تٶسەلگەن. سونىمەن قاتار كزىلتۋيسكايا كٶشەسٸنە ورتاشا جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە بيۋدجەتتٸك ٶتٸنٸم بەرٸلگەن.
بٸراز جىلدار بۇرىن ٷيٸندٸلەر قالعان جەرلەردە كلۋب بولعان. قيراپ قالعان عيماراتتاردىڭ بٸرٸ - اسحانا مەن كٸتاپحانا ورنى. بٸراق قازٸر بۇل تەك تۇرعىنداردىڭ ەسٸندە جەنە ارحيۆتەردە عانا قالعان.
فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
“قازٸر ٶتە از ادام قالدى. بۇرىن حالىق كٶپ بولاتىن. مۇندا نەمٸستەر, ورىستار, قازاقتار ٶمٸر سٷرگەن. ال قازٸر ەشتەڭە جوق. بارلىعى قيراپ, بەرٸ كٶشٸپ كەتتٸ. كەزٸندە جۇمىس بولمادى. بەرٸ گەرمانيياعا, كٶكشەتاۋعا, استاناعا كٶشٸپ كەتتٸ. ال مۇندا نە قالدى, 20 شاقتى ٷي دە جوق. كەزٸندە قىدىرۋلار, تويلار ٶتەتٸن. بٷكٸل اۋىل سول جەردە بولاتىن. كٶڭٸلدٸ ەدٸ. كلۋب بولدى, بەرٸ بولدى. قازٸر مٸنە ەشتەڭە جوق”, - دەپ ٶز ەستەلٸكتەرٸمەن اۋىل تۇرعىنى الەكساندر ميحايلوۆ بٶلٸستٸ.
كارتادا جوق مايبالىق
مايبالىق بٷگٸندە رەسمي تٷردە جويىلعان اۋىلداردىڭ قاتارىندا. ول كارتادا جوق. بٸراق ادامداردىڭ جادىندا ەلٸ تٸرٸ. بٸر كەزدەرٸ بۇل جەردە بٸرشاما ٷي بولعان. مال ٶسٸرٸلٸپ, ەگٸن ەگٸلگەن. مايبالىق كٶلٸ اۋىل تٸرشٸلٸگٸنٸڭ باستى نٷكتەسٸنە اينالعان. كٶلگە سالىنعان اۋ تاڭەرتەڭ بالىققا تولىپ شىعاتىن. سول بالىق اۋىل تۇرعىندارىنا ٷلەستٸرٸلەتٸن.
اۋىلدىڭ تاريحى اۋىر كەزەڭدەرمەن دە بايلانىستى. اشارشىلىق جىلدارى بۇل ماڭعا تاماق ٸزدەپ كەلگەن ادامدار جول بويىندا قازا تاپقان. مايبالىق اۋىلى جويىلىپ, ٷيلەرٸ قيراپ قالسا دا ونىڭ تاريحىنىڭ, ەستەلٸكتەرٸنٸڭ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ قالۋىنا تٸكەلەي ەسەرٸ بار وسى اۋىلدا تۋىپ-ٶسكەن اۋىلدىڭ بەلسەندٸ تۇرعىننان سۇقبات الىپ كٶردٸك.
فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
“مايبالىق اۋىلىندا 60-70 ٷي, سەگٸز جىلدىق مەكتەپ, ٶزٸمٸزدٸڭ كلۋب بولعان. مەدەنيەت وشاعى كٸتاپحانا ەدٸ. مالشارۋاشىلىعى جەنە ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسقان اۋىل 40-قا جۋىق تراكتوريست, 1000-نان ارتىق قارا مال بورداقىلاپ ٶسٸرەتٸن. كٶپ ادام بالىقپەن اينالىساتىن. ٷلكەن مايبالىق كٶلٸ جايلى بٸر اڭىز-ەڭگٸمە بار. جەزقازعان جاقتا جاڭاارقا دەگەن جەردە اشتىق ۋاقىتىندا كٶپتەگەن كٸسٸ تاماق ٸزدەپ, سول كٶلدٸڭ جيەگٸنە كەلٸپ جىعىلعان, كٶلدٸڭ بالىعىن اۋلاپ تٸرٸ قالعان دەيدٸ.
مايبالىق اۋىلى 1978-1980 جىلعا قاراي تاراتىلدى. ٶيتكەنٸ مەكتەپ جابىلعاننان كەيٸن ول جەرگە كەلەتٸن مۇعالٸم بولمادى. سودان ٶز شاماسى جەتكەندەر قالاعا كٶشتٸ. شاماسى جەتپەگەندەر وسى ٷكٸمەت تاراپىنان بەرٸلگەن ٷيلەرگە كٶشتٸ”, - دەپ مايبالىقتا تۋىپ ٶسكەن اۋىل بەلسەندٸسٸ مۇحتاريما بەكٸشقىزى ٶز ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ.
مايبالىق كٶلٸنٸڭ بالىعى ٶتە قۇنارلى, ادامداردىڭ قورەكتەنۋٸنە ٶتە پايدالى دەيدٸ تۇرعىندار سۇقباتىندا. ال كٶلدٸڭ ارعى جاعىندا بالىق شارۋاشىلىعى ەلٸ كٷنگە دەيٸن بار. ولار بالىقتى ٶسٸرٸپ, كەيٸن كٶلگە جٸبەرەدٸ. كٶلدٸڭ بەر جاعىندا سولتٷستٸگٸنە قاراي ەۋەجاي ورنالاسقان. ول ەۋەجايدى 1960-1964 جىلدارى تالعات بيگەلدينوۆ سالدىرتقان. ول مايبالىق اۋىلىنىڭ تۋماسى, رۋى اعىز, ەكٸ دٷركٸن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى, ۇشقىش. بالالىق شاعى فرۋنزە قالاسىندا ٶتكەن. سول جەردە بٸلٸم الىپ, سوعىسقا اتتانعان. سوعىستا 305 رەت شايقاسقا قاتىسىپ, نەمٸستەردٸ قىرىپ, "قارا قىران" دەگەن اتاققا يە بولعان. سودان امان ورالىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن الماتىدا تۇردى. ال ٶز تۋعان جەرٸنە بەلگٸ رەتٸندە استانانىڭ ٸرگەسٸندە مايبالىق اۋىلىندا ەۋەجاي سالعان. قازٸر ول ەۋەجايدى “حالىقارالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆ” اتىنداعى ەۋەجاي دەپ اتايدى.
فوتو: دەرەكتٸ فيلمنەن الىنعان سكرينشوتتار
مايبالىق تاريحىنا ارنالعان مۇراجاي اشىلىپ, ارحيۆتٸك سۋرەتتەر مەن قۇجاتتار ساقتالعان. وعان قوسا وزعانباەۆ ٶمٸرزاق عالىم, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ ٶز كٸتابىنا مايبالىق تۋرالى جازعان. اۋىل جويىلسا دا تاريحى مەن ەستەلٸكتەرٸ حالىق جادىنان ٶشپەگەن. بۇل - فيزيكالىق كەڭٸستٸك جوعالسا دا, قاۋىمدىق جادىنىڭ ساقتالاتىنىن كٶرسەتەتٸن مىسال.
قازاقستانداعى كٶپتەگەن اۋىلدىڭ تاعدىرى ۇقساس سۇراققا تٸرەلەدٸ: اۋىلدى نە ساقتاپ قالادى? كٶپ جاعدايدا مەسەلە تەك جول, سۋ نەمەسە ينتەرنەتتە عانا ەمەس. ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸك پەن مەدەني ٶمٸر قاتار دامىمايىنشا, اۋىلداعى حالىق سانى ازايا بەرەدٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبەدە شاعىن قالالار مەن اۋىلداردى دامىتۋ ٷشٸن مەدەني جوبالار مەن ٸرٸ شارالار ماڭىزدى رٶل اتقارادى. مىسالى, ەيگٸلٸ Cannes Film Festival فرانتسييانىڭ استاناسىندا ەمەس, شاعىن كانن قالاسىندا ٶتەدٸ. سونىڭ ارقاسىندا قالا ەلەمدٸك تۋريستٸك ورتالىقتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. گەرمانييادا دا كٶپتەگەن فەستيۆالدەر ٸرٸ مەگاپوليستەردەن تىس ايماقتاردا ۇيىمداستىرىلادى.
ال قازاقستاندا ٸرٸ مەدەني جەنە ەكونوميكالىق شارالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ استانا مەن الماتىدا شوعىرلانعان. سونىڭ سالدارىنان كٶپتەگەن ٶڭٸر اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەن تىس قالىپ قويادى. بٸراق ولاردى بٸرٸكتٸرەتٸن بٸر نەرسە بار. ول ادامداردىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشى مەن ۇمىتىلمايتىن ەستەلٸكتەرٸ.
ماقالا اۆتورى: ومار ماليكا
دەرەكتٸ فيلم اۆتورلارى: ومار ماليكا,
ازەرباي امينا, ەسەم دٷيسەنبەك
