Foto: abai.kz
Qazirgi kúni tańbany rámizden, rámizdi nyshannan, nyshandy eltańbadan, eltańbany tóltańbadan, tóltańbany emblemadan, emblemany logotipten, logotipti brendbýkten, brendbýkti letteringten, letteringti brendten, brendti brendingten aiyra almai, biriniń ornyna birin qoldaný – ádetti jaǵdaiǵa ainaldy. Alaida bular bir-birine táýelsiz jáne biriniń ornyna biri qoldanylmaidy. Árine olardyń dizainy men túsi boiynsha ortaq nárse bar. Endi osylardyń árqaiysysyna jeke-jeke toqtalyp óteiik.
Tańba – tas betine shekip jazylǵan jazý bolsa, rámiz – tas betine qashap salynǵan beine. Tańba áripke birden ainalsa, rámiz oǵan kónbeidi. Tańbany jazyp qaldyra beredi, al rámizdi kez kelgen jerge salyp, aiaqasty etýge jol berilmeidi. Tańba – árbir eldi tanyp, tústep beretin belgi (kod) bolsa, rámiz – kie (totem). Kie – eldiń shyǵý tegi, jelep-jebep júretin ata-baba rýhy. Rýh degen – ol ie! Ata-babalarymyz jaýǵa shapqanda, saparǵa attanǵanda, tabiǵat apatyna ushyraǵanda, eldik iske kiriskende t.b. jaǵdaida iesine júginip, kúsh-qýat suraǵan. Ie aibarly jan-janýar, ne qaharly ań-qus keipinde bolǵan (Qabanbai, Bóltirik, Bóribai, Qarshyǵa, Baibarys, Baibaraq t.b.). Buryn aýyryp qalǵan adamǵa «em bolsyn» dep emes, «ień bolsyn» dep tilek tilegen. Iesi bar adam aýyrmaidy dep sanaǵan. Adam iesin joǵaltqanda aýrý keledi dep sengen. Ie qazaqqa ata tekpen kelgen. Tektilik uǵymy osydan shyqqan.
Nyshan – sulba, kóleńke, saǵym siiaqty turaqsyz, sýbektivti uǵym. Aitalyq, alystan áiteýir bir nárseniń tik sulbasyn kórip, ony uzynsha birdemege uqsatasyń, ne adam, ne jylqy, ne túie dep oilaisyń. Jaqyndaǵan kezde ol jalǵyz tal bolyp shyǵady. Kúndelikti bir is-áreket jaily aitqanda bul jaqsylyqtyń nyshany shyǵar, ne jamandyqtyń nyshany shyǵar deimiz. Biraq qaisysy ekenin senimmen aita almaimyz. Alǵashqyda Qazaqstannyń gerbi, týy, gimni «memlekettik nyshandar» dep ataldy. 1992 jyly konkýrs jariialanǵanda Prezident Nursultan Nazarbaev qujattarda «gerb», «gimn», «simvol» dep atalyp júrgen terminderdi óz qolymen syzyp tastap, ornyna «eltańba», «ánuran», «nyshan» dep jazǵyzdy. 2006 jylǵy 19 qazandaǵy Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń №1007 Qaýlysyna sáikes «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik nyshandary týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq Zańy qabyldandy. 2007 jyly 4 maýsymda «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik rámizderi týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń №258 Konstitýtsiialyq Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. 2008 jylǵy 7 sáýirdegi Qazaqstan Respýblikasynyń №56 Konstitýtsiialyq Zańynyń negizinde taqyryptaǵy jáne mátindegi «nyshandarǵa» qatysty sózderdiń bári «rámizderge» aýystyrylǵan. Tiisinshe «nyshandary», «nyshandarynyń», «nyshandaryn», «nyshandaryna» degen sózder «rámizderi», «rámizderiniń», «rámizderin», «rámizderine» dep jazylatyn boldy. Osylaisha, «rámiz» sózi resmi qujat tiline ári Konstitýtsiialyq Zań tiline ainaldy. Endigi kezekte, atalmysh Zańǵa sáikes, Qazaqstannyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikteriniń (óńir, eldi-meken) «óńirlik nyshandary» degen ataý «óńirlik rámizderi» degen ataýmen aýystyrylýy qajet. Sebebi Qazaqstannyń ákimshilik-aýmaqtyq birlikteri memlekettiń quramdas bir bóligi bolyp tabylady. Osyǵan orai, memlekettiń memlekettiligin aiqyndaityn geosaiasi geraldikalyq belgilerdi «rámiz» dep atasa, quqyqtyq turǵydan oryndy bolady. Iaǵni memlekettik nyshandardyń memlekettik rámizder dep atalǵany siiaqty óńirlik nyshandardy – óńirlik rámizder dep ataý kerek. Mundaǵy memlekettik, óńirlik degen anyqtaýysh sózder – rámizderdiń statýsyn bildiredi jáne belgili bir júiege túskenin kórsetedi. Aitalyq, memlekettik rámizder – respýblikalyq deńgeii bolsa, óńirlik rámizder – oblystyq, qalalyq, aýdandyq, aýyldyq okrýg deńgeii.
Tóltańba – aýyldyq okrýg, aýdan, qala, oblys jáne respýblikalyq mártebege ie qalalardyń saiasi-ekonomikalyq áleýetin, mádeni-rýhani álemin, tarihi-etnografiialyq keńistigin, áleýmettik damýyn, ekologiialyq florasy men faýnasyn, tabiǵi peizajyn, qazba bailyǵyn, geografiialyq ornalasqan jeriniń ereksheligin, turǵyndarynyń jarqyn bolashaqqa degen umtylysyn beineleitin jáne jergilikti bilik pen halyqtyń arasyn bailanystyratyn «óńirlik rámiz» bolyp tabylady. Tóltańba – aýyldyq okrýg, aýdan, qala, oblys jáne respýblikalyq mártebege ie qalalardyń jańa damý satysyn aiqyndaidy jáne sol óńirdiń bedelin arttyrady. Aitalyq, eltańba – memlekettik rámiz bolsa, tóltańba – óńirlik rámiz. Endi, bul jerde bir másele ǵana qaldy. Ol – tóltańba terminin lingvistikalyq turǵydan zańdastyrý. Tóltańbanyń túbiri «tól» sózi. Onyń eki maǵynasy bar: maldyń tóli (týra maǵynasy); menshiktik sipat (aýyspaly maǵynasy). Túbir sózge jalǵaýlar men jurnaqtar jalǵanyp nemese basqa sózder kosylýy nátijesinde menshiktik sipatqa ie jańa sózder týyndaidy. Mysaly, tólqora – tólderge arnalǵan qora, tólqujat – azamattyń jeke basyn kýálandyratyn qujat, tóltýma – qandaida bir ulttyń ulttyq sipatyn aiqyndaityn týyndy, tóltańba – belgili bir óńirdiń ózine ǵana tán tańbasy. Tóltańbany aýyldyq okrýg, aýdan, qala, oblys jáne respýblikalyq mártebege ie qalalar óńirlik rámiz retinde qoldanady.
Emblema (grek. emblema) degen – zattyq qalyby bar uǵymnyń shartty beinesi. Emblemada beinelenetin uǵymnyń naqty belgileri biriktirilip, belgili bir ideiamen bailanysta bolady. Paidalanylǵan belgiler ideianyń mazmunyn ashyp, tek soǵan nusqap turady. Jáne sol ideiany júzege asyrý úshin tańdap alynǵan, ártúrli maǵynalary bar tústerdiń, keskinderdiń, elementterdiń úlken palitrasyn quraidy. Ejelgi Gretsiiada emblemany áskerdiń saýyt-saimanyn, qarý-jaraǵyn, úi-jaidy, qamal-qorǵandy jáne turmystyq buiymdardy áshekeilep, bezendirýge qoldanǵan. Ejelgi Rimde bul legion belgisi nemese áleýmettik tapqa jatatyn belgilerdiń ataýy bolǵan. Ýaqyt óte kele emblemalar saiasat, sport, brending, óner, mádeniet siiaqty ártúrli salalarda qoldanyla bastady. Emblemany vedomstvolyq (ministrlikter, komitetter) jáne kvazimemlekettik qurylymdar (ál-aýqat qorlary, kásipkerler palatalary, holdingter, bankter, qoǵamdyq qorlar, qoǵamdyq birlestikter) qoldanady.
Logotip (grek. logos + týpos) degen – kompaniianyń tolyq nemese qysqartylǵan ataýymen, ainalysatyn kásip túrin grafikalyq beinede kórsetetin saýda belgisi. Logotip kompaniianyń ónimderine ornalastyrylady jáne jarnama men saýdada keń qoldanylady. Logotip zańdy nemese jeke tulǵalardyń taýarlaryn, qyzmetterin ózge zańdy nemese jeke tulǵalardyń uqsas taýarlary men qyzmetterinen ajyratady. Ol biznes-jospar siiaqty ár kompaniiaǵa qajet. Logotiptiń maqsaty – tanymal bolý, brend shyǵarý. Logotip brendtiń komponenti qyzmetin qosa atqarady. Kez kelgen brendke logotip kerek. «Logotip + brend» kombinatsiiasynda logotip birinshi turady. Logotipti saýda belgisi retinde iri, shaǵyn jáne orta biznes sýbektileri; kommertsiialyq kásiporyndar (firma, kompaniia) men uiymdar; óndiris salalary (t.b. kásiptik salalar); saýda-sattyq jasaityn jeke tulǵalar paidalanady.
Brend (aǵylsh. Brand) degen – búgingi zamanaýi taýar tańbasy. Alǵashqy brendterdiń paida bolýy merzimi – b.z.b. XIII ǵasyr. Brendter tarihyndaǵy kelesi bir mańyzdy kezeń – orta ǵasyr kezeńi. Ol ýaqta ózin-ózi qurmetteitin árbir qolónershi jasaǵan buiymyna óziniń taýar tańbasyn salatyn. Al saýda damyp, naryq aýmaǵy birte-birte keńeigen kezde, taýar tańbalarynyń da mańyzy artty. Brend kompaniia men tutynýshy arasynda tyǵyz bailanys ornatyp, naryqtaǵy ornyn belgileýge kómektesedi. Ol ekonomikalyq termin retinde jarnama men marketingtik tásilge súienedi. Brend bir taýardy ózge taýarlardan erekshelendirip turady. Brend jasaýshy tulǵa tańbalaýǵa jatatyn taýarlar reestrin túzip, ol taýarlardy tanymaldyqqa jetkizip, kóp mólsherde satý úshin, marketingtik zertteýler men jarnamalarǵa mol qarjy bóledi. Brend kez kelgen taýarǵa berilmeidi. Birinshiden, atalmysh brend taýardyń qaida jasalǵanyn bildirip turady; ekinshiden, bul taýardyń shyn máninde sapaly ekeninen habar beredi; úshinshiden, ol taýar halyqpen moiyndalǵanyn kórsetedi. Aitalyq, Japoniia dese – toiotony, Germaniia dese – mersedesti kóz aldymyzǵa elestetemiz. Qazaqstan dese – neni elestemiz?
Brendbýk (aǵylsh. brand book) – sózbe-sóz aýdarǵanda «brend kitap» degendi bildiredi. Brendbýk – brendtiń vizýaldy stiliniń standarttaryn, maqsattaryn, mindetterin, ishki kommýnikatsiialyq printsipterin qamtityn klasikalyq maǵynadaǵy qujat. Brendbýk – kompaniianyń ideologiiasy men filosofiiasynan bastap, klienttermen, seriktestermen qarym-qatynastyń niýanstary egjei-tegjeili sipattalatyn materialdarynyń stilin jasap, mátinin jazatyn biznes qural. Brendbýktiń maqsaty – ideologiiadan vizýaldylyqqa deiin brend imidjin saqtaýǵa kómektesý. Brendbýkti ázirleýge brendingtik agenttikterdiń marketolog, strateg, art-direktor, kopiraiter, dizainer mamandary qatysady. Brendbýkti brendtiń jeke qujaty retinde iri, shaǵyn jáne orta biznes sýbektileri; kommertsiialyq kásiporyndar men uiymdar; óndiris salalary paidalanady.
Brending (aǵylsh. branding) degen – tanymal brendti oilap taýyp, shyǵaryp, qalyptastyratyn marketingtik tásil. Brending alǵash ret Soltústik Amerikada ónimdi basqarý júiesi retinde paida boldy. Brending tarihyndaǵy birinshi kezeńde (1870-1914 jj.) firma menedjerleri tutyný taýarlaryn jasady, olardyń kópshiligi brendke ainaldy. Suranystyń ósýine óndiristi damytý, taýarlardy jetkizýdi jaqsartý, halyq sanynyń ósýi – negizgi faktorlar boldy. Brending tásili belgili bir kompaniianyń taýaryn tutynýshynyń uzaq ýaqyt qoldanýyna baǵyttalady. Sondai-aq brending qalalarǵa da tán qubylys. Máselen, Almaty qalasy desek, Kóktóbe munarasy men Qazaqstan qonaq úii oiǵa oralady. Brending iri, shaǵyn jáne orta biznes sýbektileri; kommertsiialyq kásiporyndar (firma, kompaniia); óndiris salalary (t.b. kásiptik salalar) paidalanylady.
Lettering (aǵylsh. lettering) degen – áripti beineleý ádisimen salý (syzý) óneri. Lettering áriptik pishinderdi qalyptastyrady. Bul biregei ádis dizainda, shyǵarmashylyqta jáne kommertsiialyq maqsattarda qoldanylady. Letteringtiń kalligrafiiadan basty aiyrmashylyǵy: áripter jazylmaidy, salynady (syzylady). Mysaly, aldymen kontýrlar jasalady, sodan keiin kóleńkelenedi, boialady, grafikamen bólshektermen toltyrylady. Osylaisha belgi nemese sóz jasaý arqyly ortaq kompozitsiia quraidy. Ondaǵy árbir árip sýretshiniń emotsiiasy men ideiasyn bildiretin óner týyndysyna ainalýy da múmkin. Lettering qosymsha grafikalyq element retinde emblemada, logotipte, brendte, brendbýkte paidalanylady.
Degenmen emblema, logotip, brend, brendbýk, lettering, brending degen – jat el terminderi. Sondyqtan bul terminderdi Ult ustazy Aqymet Baitursynulynyń úlgisimen qazaq tiliniń zańdylyqtaryna úilestirip, tilimizge ylaiyqtap, beiimdep, nemese olardyń tól balamasyn jasaýymyz qajet!
Aidyn Rysbekuly,
geraldist
.jpeg)