رەمٸزدەر جەنە گەرالديكالىق بەلگٸلەر

فوتو: abai.kz

قازٸرگٸ كٷنٸ تاڭبانى رەمٸزدەن, رەمٸزدٸ نىشاننان, نىشاندى ەلتاڭبادان, ەلتاڭبانى تٶلتاڭبادان, تٶلتاڭبانى ەمبلەمادان, ەمبلەمانى لوگوتيپتەن, لوگوتيپتٸ برەندبۋكتەن, برەندبۋكتٸ لەتتەرينگتەن, لەتتەرينگتٸ برەندتەن, برەندتٸ برەندينگتەن ايىرا الماي, بٸرٸنٸڭ ورنىنا بٸرٸن قولدانۋ – ەدەتتٸ جاعدايعا اينالدى. الايدا بۇلار بٸر-بٸرٸنە تەۋەلسٸز جەنە بٸرٸنٸڭ ورنىنا بٸرٸ قولدانىلمايدى. ەرينە ولاردىڭ ديزاينى مەن تٷسٸ بويىنشا ورتاق نەرسە بار. ەندٸ وسىلاردىڭ ەرقايىسىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ ٶتەيٸك.

تاڭبا – تاس بەتٸنە شەكٸپ جازىلعان جازۋ بولسا, رەمٸز – تاس بەتٸنە قاشاپ سالىنعان بەينە. تاڭبا ەرٸپكە بٸردەن اينالسا, رەمٸز وعان كٶنبەيدٸ. تاڭبانى جازىپ قالدىرا بەرەدٸ, ال رەمٸزدٸ كەز كەلگەن جەرگە سالىپ, اياقاستى ەتۋگە جول بەرٸلمەيدٸ. تاڭبا – ەربٸر ەلدٸ تانىپ, تٷستەپ بەرەتٸن بەلگٸ (كود) بولسا, رەمٸز – كيە (توتەم). كيە – ەلدٸڭ شىعۋ تەگٸ, جەلەپ-جەبەپ جٷرەتٸن اتا-بابا رۋحى. رۋح دەگەن – ول يە! اتا-بابالارىمىز جاۋعا شاپقاندا, ساپارعا اتتانعاندا, تابيعات اپاتىنا ۇشىراعاندا, ەلدٸك ٸسكە كٸرٸسكەندە ت.ب. جاعدايدا يەسٸنە جٷگٸنٸپ, كٷش-قۋات سۇراعان. يە ايبارلى جان-جانۋار, نە قاھارلى اڭ-قۇس كەيپٸندە بولعان (قابانباي, بٶلتٸرٸك, بٶرٸباي, قارشىعا, بايبارىس, بايباراق ت.ب.). بۇرىن اۋىرىپ قالعان ادامعا «ەم بولسىن» دەپ ەمەس, «يەڭ بولسىن» دەپ تٸلەك تٸلەگەن. يەسٸ بار ادام اۋىرمايدى دەپ ساناعان. ادام يەسٸن جوعالتقاندا اۋرۋ كەلەدٸ دەپ سەنگەن. يە قازاققا اتا تەكپەن كەلگەن. تەكتٸلٸك ۇعىمى وسىدان شىققان.

نىشان – سۇلبا, كٶلەڭكە, ساعىم سيياقتى تۇراقسىز, سۋبەكتيۆتٸ ۇعىم. ايتالىق, الىستان ەيتەۋٸر بٸر نەرسەنٸڭ تٸك سۇلباسىن كٶرٸپ, ونى ۇزىنشا بٸردەمەگە ۇقساتاسىڭ, نە ادام, نە جىلقى, نە تٷيە دەپ ويلايسىڭ. جاقىنداعان كەزدە ول جالعىز تال بولىپ شىعادى. كٷندەلٸكتٸ بٸر ٸس-ەرەكەت جايلى ايتقاندا بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى شىعار, نە جاماندىقتىڭ نىشانى شىعار دەيمٸز. بٸراق قايسىسى ەكەنٸن سەنٸممەن ايتا المايمىز. العاشقىدا قازاقستاننىڭ گەربٸ, تۋى, گيمنٸ «مەملەكەتتٸك نىشاندار» دەپ اتالدى. 1992 جىلى كونكۋرس جارييالانعاندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇجاتتاردا «گەرب», «گيمن», «سيمۆول» دەپ اتالىپ جٷرگەن تەرميندەردٸ ٶز قولىمەن سىزىپ تاستاپ, ورنىنا «ەلتاڭبا», «ەنۇران», «نىشان» دەپ جازعىزدى. 2006 جىلعى 19 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ №1007 قاۋلىسىنا سەيكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك نىشاندارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭى قابىلداندى. 2007 جىلى 4 ماۋسىمدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ №258 كونستيتۋتسييالىق زاڭىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ. 2008 جىلعى 7 سەۋٸردەگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ №56 كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ نەگٸزٸندە تاقىرىپتاعى جەنە مەتٸندەگٸ «نىشاندارعا» قاتىستى سٶزدەردٸڭ بەرٸ «رەمٸزدەرگە» اۋىستىرىلعان. تيٸسٸنشە «نىشاندارى», «نىشاندارىنىڭ», «نىشاندارىن», «نىشاندارىنا» دەگەن سٶزدەر «رەمٸزدەرٸ», «رەمٸزدەرٸنٸڭ», «رەمٸزدەرٸن», «رەمٸزدەرٸنە» دەپ جازىلاتىن بولدى. وسىلايشا, «رەمٸز» سٶزٸ رەسمي قۇجات تٸلٸنە ەرٸ كونستيتۋتسييالىق زاڭ تٸلٸنە اينالدى. ەندٸگٸ كەزەكتە, اتالمىش زاڭعا سەيكەس, قازاقستاننىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٸرلٸكتەرٸنٸڭ (ٶڭٸر, ەلدٸ-مەكەن) «ٶڭٸرلٸك نىشاندارى» دەگەن اتاۋ «ٶڭٸرلٸك رەمٸزدەرٸ» دەگەن اتاۋمەن اۋىستىرىلۋى قاجەت. سەبەبٸ قازاقستاننىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٸرلٸكتەرٸ مەملەكەتتٸڭ قۇرامداس بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, مەملەكەتتٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن ايقىندايتىن گەوساياسي گەرالديكالىق بەلگٸلەردٸ «رەمٸز» دەپ اتاسا, قۇقىقتىق تۇرعىدان ورىندى بولادى. ياعني مەملەكەتتٸك نىشانداردىڭ مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر دەپ اتالعانى سيياقتى ٶڭٸرلٸك نىشانداردى – ٶڭٸرلٸك رەمٸزدەر دەپ اتاۋ كەرەك. مۇنداعى مەملەكەتتٸك, ٶڭٸرلٸك دەگەن انىقتاۋىش سٶزدەر – رەمٸزدەردٸڭ ستاتۋسىن بٸلدٸرەدٸ جەنە بەلگٸلٸ بٸر جٷيەگە تٷسكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ايتالىق, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر – رەسپۋبليكالىق دەڭگەيٸ بولسا, ٶڭٸرلٸك رەمٸزدەر – وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق, اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيٸ.

تٶلتاڭبا – اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان, قالا, وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق مەرتەبەگە يە قالالاردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن, مەدەني-رۋحاني ەلەمٸن, تاريحي-ەتنوگرافييالىق كەڭٸستٸگٸن, ەلەۋمەتتٸك دامۋىن, ەكولوگييالىق فلوراسى مەن فاۋناسىن, تابيعي پەيزاجىن, قازبا بايلىعىن, گەوگرافييالىق ورنالاسقان جەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸن, تۇرعىندارىنىڭ جارقىن بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسىن بەينەلەيتٸن جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن «ٶڭٸرلٸك رەمٸز» بولىپ تابىلادى. تٶلتاڭبا – اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان, قالا, وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق مەرتەبەگە يە قالالاردىڭ جاڭا دامۋ ساتىسىن ايقىندايدى جەنە سول ٶڭٸردٸڭ بەدەلٸن ارتتىرادى. ايتالىق, ەلتاڭبا – مەملەكەتتٸك رەمٸز بولسا, تٶلتاڭبا – ٶڭٸرلٸك رەمٸز. ەندٸ, بۇل جەردە بٸر مەسەلە عانا قالدى. ول – تٶلتاڭبا تەرمينٸن لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زاڭداستىرۋ. تٶلتاڭبانىڭ تٷبٸرٸ «تٶل» سٶزٸ. ونىڭ ەكٸ ماعىناسى بار: مالدىڭ تٶلٸ (تۋرا ماعىناسى); مەنشٸكتٸك سيپات (اۋىسپالى ماعىناسى). تٷبٸر سٶزگە جالعاۋلار مەن جۇرناقتار جالعانىپ نەمەسە باسقا سٶزدەر كوسىلۋى نەتيجەسٸندە مەنشٸكتٸك سيپاتقا يە جاڭا سٶزدەر تۋىندايدى. مىسالى, تٶلقورا – تٶلدەرگە ارنالعان قورا, تٶلقۇجات – ازاماتتىڭ جەكە باسىن كۋەلاندىراتىن قۇجات, تٶلتۋما – قاندايدا بٸر ۇلتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ايقىندايتىن تۋىندى, تٶلتاڭبا – بەلگٸلٸ بٸر ٶڭٸردٸڭ ٶزٸنە عانا تەن تاڭباسى. تٶلتاڭبانى اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان, قالا, وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق مەرتەبەگە يە قالالار ٶڭٸرلٸك رەمٸز رەتٸندە قولدانادى.

ەمبلەما (گرەك. emblema) دەگەن – زاتتىق قالىبى بار ۇعىمنىڭ شارتتى بەينەسٸ. ەمبلەمادا بەينەلەنەتٸن ۇعىمنىڭ ناقتى بەلگٸلەرٸ بٸرٸكتٸرٸلٸپ, بەلگٸلٸ بٸر يدەيامەن بايلانىستا بولادى. پايدالانىلعان بەلگٸلەر يدەيانىڭ مازمۇنىن اشىپ, تەك سوعان نۇسقاپ تۇرادى. جەنە سول يدەيانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن تاڭداپ الىنعان, ەرتٷرلٸ ماعىنالارى بار تٷستەردٸڭ, كەسكٸندەردٸڭ, ەلەمەنتتەردٸڭ ٷلكەن پاليتراسىن قۇرايدى. ەجەلگٸ گرەتسييادا ەمبلەمانى ەسكەردٸڭ ساۋىت-سايمانىن, قارۋ-جاراعىن, ٷي-جايدى, قامال-قورعاندى جەنە تۇرمىستىق بۇيىمداردى ەشەكەيلەپ, بەزەندٸرۋگە قولدانعان. ەجەلگٸ ريمدە بۇل لەگيون بەلگٸسٸ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك تاپقا جاتاتىن بەلگٸلەردٸڭ اتاۋى بولعان. ۋاقىت ٶتە كەلە ەمبلەمالار ساياسات, سپورت, برەندينگ, ٶنەر, مەدەنيەت سيياقتى ەرتٷرلٸ سالالاردا قولدانىلا باستادى. ەمبلەمانى ۆەدومستۆولىق (مينيسترلٸكتەر, كوميتەتتەر) جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار (ەل-اۋقات قورلارى, كەسٸپكەرلەر پالاتالارى, حولدينگتەر, بانكتەر, قوعامدىق قورلار, قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر) قولدانادى.

لوگوتيپ (گرەك. logos + tۋpوs) دەگەن – كومپانييانىڭ تولىق نەمەسە قىسقارتىلعان اتاۋىمەن, اينالىساتىن كەسٸپ تٷرٸن گرافيكالىق بەينەدە كٶرسەتەتٸن ساۋدا بەلگٸسٸ. لوگوتيپ كومپانييانىڭ ٶنٸمدەرٸنە ورنالاستىرىلادى جەنە جارناما مەن ساۋدادا كەڭ قولدانىلادى. لوگوتيپ زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعالاردىڭ تاۋارلارىن, قىزمەتتەرٸن ٶزگە زاڭدى نەمەسە جەكە تۇلعالاردىڭ ۇقساس تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرٸنەن اجىراتادى. ول بيزنەس-جوسپار سيياقتى ەر كومپانيياعا قاجەت. لوگوتيپتٸڭ ماقساتى – تانىمال بولۋ, برەند شىعارۋ. لوگوتيپ برەندتٸڭ كومپونەنتٸ قىزمەتٸن قوسا اتقارادى. كەز كەلگەن برەندكە لوگوتيپ كەرەك. «لوگوتيپ + برەند» كومبيناتسيياسىندا لوگوتيپ بٸرٸنشٸ تۇرادى. لوگوتيپتٸ ساۋدا بەلگٸسٸ رەتٸندە ٸرٸ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ; كوممەرتسييالىق كەسٸپورىندار (فيرما, كومپانييا) مەن ۇيىمدار; ٶندٸرٸس سالالارى (ت.ب. كەسٸپتٸك سالالار); ساۋدا-ساتتىق جاسايتىن جەكە تۇلعالار پايدالانادى.

برەند (اعىلش. Brand) دەگەن – بٷگٸنگٸ زاماناۋي تاۋار تاڭباسى. العاشقى برەندتەردٸڭ پايدا بولۋى مەرزٸمٸ – ب.ز.ب. XIII عاسىر. برەندتەر تاريحىنداعى كەلەسٸ بٸر ماڭىزدى كەزەڭ – ورتا عاسىر كەزەڭٸ. ول ۋاقتا ٶزٸن-ٶزٸ قۇرمەتتەيتٸن ەربٸر قولٶنەرشٸ جاساعان بۇيىمىنا ٶزٸنٸڭ تاۋار تاڭباسىن سالاتىن. ال ساۋدا دامىپ, نارىق اۋماعى بٸرتە-بٸرتە كەڭەيگەن كەزدە, تاۋار تاڭبالارىنىڭ دا ماڭىزى ارتتى. برەند كومپانييا مەن تۇتىنۋشى اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, نارىقتاعى ورنىن بەلگٸلەۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ول ەكونوميكالىق تەرمين رەتٸندە جارناما مەن ماركەتينگتٸك تەسٸلگە سٷيەنەدٸ. برەند بٸر تاۋاردى ٶزگە تاۋارلاردان ەرەكشەلەندٸرٸپ تۇرادى. برەند جاساۋشى تۇلعا تاڭبالاۋعا جاتاتىن تاۋارلار رەەسترٸن تٷزٸپ, ول تاۋارلاردى تانىمالدىققا جەتكٸزٸپ, كٶپ مٶلشەردە ساتۋ ٷشٸن, ماركەتينگتٸك زەرتتەۋلەر مەن جارنامالارعا مول قارجى بٶلەدٸ. برەند كەز كەلگەن تاۋارعا بەرٸلمەيدٸ. بٸرٸنشٸدەن, اتالمىش برەند تاۋاردىڭ قايدا جاسالعانىن بٸلدٸرٸپ تۇرادى; ەكٸنشٸدەن, بۇل تاۋاردىڭ شىن مەنٸندە ساپالى ەكەنٸنەن حابار بەرەدٸ; ٷشٸنشٸدەن, ول تاۋار حالىقپەن مويىندالعانىن كٶرسەتەدٸ. ايتالىق, جاپونييا دەسە – تويوتونى, گەرمانييا دەسە – مەرسەدەستٸ كٶز الدىمىزعا ەلەستەتەمٸز. قازاقستان دەسە – نەنٸ ەلەستەمٸز?

برەندبۋك (اعىلش. brand book) – سٶزبە-سٶز اۋدارعاندا «برەند كٸتاپ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. برەندبۋك – برەندتٸڭ ۆيزۋالدى ستيلٸنٸڭ ستاندارتتارىن, ماقساتتارىن, مٸندەتتەرٸن, ٸشكٸ كوممۋنيكاتسييالىق پرينتسيپتەرٸن قامتيتىن كلاسيكالىق ماعىناداعى قۇجات. برەندبۋك – كومپانييانىڭ يدەولوگيياسى مەن فيلوسوفيياسىنان باستاپ, كليەنتتەرمەن, سەرٸكتەستەرمەن قارىم-قاتىناستىڭ نيۋانستارى ەگجەي-تەگجەيلٸ سيپاتتالاتىن ماتەريالدارىنىڭ ستيلٸن جاساپ, مەتٸنٸن جازاتىن بيزنەس قۇرال. برەندبۋكتٸڭ ماقساتى – يدەولوگييادان ۆيزۋالدىلىققا دەيٸن برەند يميدجٸن ساقتاۋعا كٶمەكتەسۋ. برەندبۋكتٸ ەزٸرلەۋگە برەندينگتٸك اگەنتتٸكتەردٸڭ ماركەتولوگ, ستراتەگ, ارت-ديرەكتور, كوپيرايتەر, ديزاينەر ماماندارى قاتىسادى. برەندبۋكتٸ برەندتٸڭ جەكە قۇجاتى رەتٸندە ٸرٸ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ; كوممەرتسييالىق كەسٸپورىندار مەن ۇيىمدار; ٶندٸرٸس سالالارى پايدالانادى.

برەندينگ (اعىلش. branding) دەگەن – تانىمال برەندتٸ ويلاپ تاۋىپ, شىعارىپ, قالىپتاستىراتىن ماركەتينگتٸك تەسٸل. برەندينگ العاش رەت سولتٷستٸك امەريكادا ٶنٸمدٸ باسقارۋ جٷيەسٸ رەتٸندە پايدا بولدى. برەندينگ تاريحىنداعى بٸرٸنشٸ كەزەڭدە (1870-1914 جج.) فيرما مەنەدجەرلەرٸ تۇتىنۋ تاۋارلارىن جاسادى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ برەندكە اينالدى. سۇرانىستىڭ ٶسۋٸنە ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ, تاۋارلاردى جەتكٸزۋدٸ جاقسارتۋ, حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸ – نەگٸزگٸ فاكتورلار بولدى. برەندينگ تەسٸلٸ بەلگٸلٸ بٸر كومپانييانىڭ تاۋارىن تۇتىنۋشىنىڭ ۇزاق ۋاقىت قولدانۋىنا باعىتتالادى. سونداي-اق برەندينگ قالالارعا دا تەن قۇبىلىس. مەسەلەن, الماتى قالاسى دەسەك, كٶكتٶبە مۇناراسى مەن قازاقستان قوناق ٷيٸ ويعا ورالادى. برەندينگ ٸرٸ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ; كوممەرتسييالىق كەسٸپورىندار (فيرما, كومپانييا); ٶندٸرٸس سالالارى (ت.ب. كەسٸپتٸك سالالار) پايدالانىلادى.

لەتتەرينگ (اعىلش. lettering) دەگەن – ەرٸپتٸ بەينەلەۋ ەدٸسٸمەن سالۋ (سىزۋ) ٶنەرٸ. لەتتەرينگ ەرٸپتٸك پٸشٸندەردٸ قالىپتاستىرادى. بۇل بٸرەگەي ەدٸس ديزايندا, شىعارماشىلىقتا جەنە كوممەرتسييالىق ماقساتتاردا قولدانىلادى. لەتتەرينگتٸڭ كالليگرافييادان باستى ايىرماشىلىعى: ەرٸپتەر جازىلمايدى, سالىنادى (سىزىلادى). مىسالى, الدىمەن كونتۋرلار جاسالادى, سودان كەيٸن كٶلەڭكەلەنەدٸ, بويالادى, گرافيكامەن بٶلشەكتەرمەن تولتىرىلادى. وسىلايشا بەلگٸ نەمەسە سٶز جاساۋ ارقىلى ورتاق كومپوزيتسييا قۇرايدى. ونداعى ەربٸر ەرٸپ سۋرەتشٸنٸڭ ەموتسيياسى مەن يدەياسىن بٸلدٸرەتٸن ٶنەر تۋىندىسىنا اينالۋى دا مٷمكٸن. لەتتەرينگ قوسىمشا گرافيكالىق ەلەمەنت رەتٸندە ەمبلەمادا, لوگوتيپتە, برەندتە, برەندبۋكتە پايدالانىلادى.

دەگەنمەن ەمبلەما, لوگوتيپ, برەند, برەندبۋك, لەتتەرينگ, برەندينگ دەگەن – جات ەل تەرميندەرٸ. سوندىقتان بۇل تەرميندەردٸ ۇلت ۇستازى اقىمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ٷلگٸسٸمەن قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ٷيلەستٸرٸپ, تٸلٸمٸزگە ىلايىقتاپ, بەيٸمدەپ, نەمەسە ولاردىڭ تٶل بالاماسىن جاساۋىمىز قاجەت!

ايدىن رىسبەكۇلى,

گەرالديست