Qazaqstan tushy sý aidyndaryn qalpyna keltirý aýmaǵy eń úlken on eldiń qataryna endi. GEOSTATISTICA jobasy jariialaǵan reitingte respýblika altynshy orynǵa jaiǵasty, dep habarlaidy ult.kz.
Qazirgi tańda elimizde degradatsiiaǵa ushyraǵan shamamen 330 myń gektar kól, ózen jáne sýly-batpaqty alqapty qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatyr. Qýań dalaly aimaqta ornalasqan Qazaqstan úshin árbir sý aidynynyń mańyzy zor.
Kóshbasshy elder kimder?
Reitingte aitarlyqtai basymdyqpen Indoneziia birinshi orynda tur. Bul elde shamamen 6 million gektar aýmaqty qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Indoneziia kóptegen jyldan beri kómirtektiń orasan zor qoryn saqtaityn, degradatsiiaǵa ushyraǵan tropikalyq shymtezekti alqaptardy qalpyna keltirip keledi.
Odan keiin Polsha men Benin ornalasqan. Bul elderdiń árqaisysynda qalpyna keltirilip jatqan aýmaq kólemi 1 million gektarǵa jýyq. Al Kamerýn men Irak alǵashqy bestikti túiindeidi.
Qazaqstan osy elderden keiingi altynshy orynǵa jaiǵasyp, AQSh, Niderland, Keniia jáne Mońǵoliiadan ozyp tur. Amerika Qurama Shtattarymen aradaǵy aiyrmashylyq úlken emes: reitingte bul el úshin 310 myń gektar kórsetilgen.
Jahandyq bastamanyń bir bóligi
2024 jylǵy jeltoqsanda Er-Riiad qalasynda ótken One Water sammitinde Qazaqstan álemdegi tushy sý resýrstaryn qalpyna keltirý men qorǵaýǵa baǵyttalǵan eń iri bastama – Freshwater Challenge baǵdarlamasyna resmi túrde qosyldy. Qazaqstan atalǵan sammitti uiymdastyrýshylardyń biri boldy.
Bastamanyń negizgi maqsaty – 2030 jylǵa deiin 300 myń shaqyrym ózendi jáne 350 million gektar sýly-batpaqty alqapty qalpyna keltirý. Baǵdarlamaǵa qatysýshy elder ulttyq maqsattary men jobalaryn ózderi aiqyndaidy, al halyqaralyq qorlar olardy qarjylandyrýǵa kómektesedi.
Soltústik Aral qaita tolyp keledi
Qazaqstandaǵy sý aidynyn qalpyna keltirýdiń eń tanymal mysaly – Aral teńizi. 2005 jyly Qazaqstan Syrdariia sýyn ustap qalý jáne Soltústik Araldy saqtap qalý maqsatynda Kókaral bógetin saldy. Sonymen qatar teńizge kóbirek sý jiberý úshin sýarý júieleri jańǵyrtyldy.
2022 jyldyń sońynda Soltústik Araldaǵy sý kólemi 18,9 milliard tekshe metr bolsa, 2025 jyldyń sońynda bul kórsetkish 23 milliard tekshe metrge jetti. Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaidyń qańtar aiyndaǵy otyrysynda Memleket basshysy Araldy qutqarý búkil adamzattyń mindeti ekenin atap ótti. Prezidenttiń aitýynsha, «bir kezderi tartylyp qalǵan teńiz qaita oralyp, Kishi Aral birtindep qalpyna kelip jatyr».
Aldaǵy ýaqytta jumystyń kelesi kezeńi bastalmaq. Jobanyń ekinshi kezeńi Kókaral bógetin qaita jańǵyrtýdy kózdeidi. Bul Soltústik Araldaǵy sý deńgeiin Baltyq júiesi boiynsha 44 metrge deiin kóterýge múmkindik beredi. Jumystardy 2029 jylǵa deiin aiaqtaý josparlanǵan.
Prezident jobanyń tabysty júzege asýy sý diplomatiiasyna da bailanysty ekenin atap ótti. Sebebi Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin kóptegen ózen kórshiles memleketterden bastaý alady.
Kaspii taiyzdanyp barady
Kaspii teńizindegi jaǵdai áldeqaida kúrdeli. Túrikmenstanda ótken alǵashqy Kaspii ekologiialyq sammitinde Prezident Ázerbaijannyń Kaspii teńiziniń taiyzdanýy máselesi boiynsha vitse-premerler deńgeiinde úkimetaralyq komissiia qurý týraly usynysyn qoldady.
Memleket basshysynyń aitýynsha, «taiyzdanýdyń saldaryn azaitý jáne jumsartý, ekonomikalarymyz ben ekojúielerimizge bolyp jatqan ózgeristerge beiimdelýge kómektesý maqsatynda kelisilgen is-qimyldarǵa kóshetin ýaqyt keldi».
Kaspii teńizi deńgeiiniń tómendeýi keme qatynasyna, port infraqurylymyna, balyq sharýashylyǵyna, energetika men ónerkásipke qaýip tóndirip otyr. Qazirdiń ózinde Kaspii teńiziniń akvatoriiasy 16 myń sharshy shaqyrymnan astam aýmaqqa qysqarǵan.
Ásirese Kaspii itbalyǵynyń taǵdyry alańdaýshylyq týǵyzady. Sońǵy júz jylda onyń sany 1 millionnan 270 myńǵa deiin azaiǵan. Osyǵan bailanysty Kaspii mańy memleketteri Qazaqstannyń Kaspii teńiziniń sý resýrstaryn saqtaý jónindegi memleketaralyq baǵdarlama ázirleý týraly usynysyn maquldady.
Sý máselesi Prezident Joldaýynda da kóterildi
Sý taqyryby Prezidenttiń qazan aiynyń sońynda Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda da aityldy. Memleket basshysy sý resýrstary tapshylyǵy júieli ári batyl sharalar qabyldaýdy talap etetinin atap ótti.
Úkimet pen ákimdikterge sý tutynýdy baqylaýdy kúsheitý, sý jelilerindegi shyǵyndardy azaitý jáne aýyzsýdy maqsatsyz paidalanýǵa, sonyń ishinde avtojýý oryndarynda qoldanýǵa jol bermeý tapsyryldy.
Prezidenttiń aitýynsha, sýdyń naqty qunyn eskerý qajet. Sondyqtan sý tutyný salasynda bastalǵan tariftik reformany sońyna deiin jetkizý kerek.
Sý esebi tsifrlyq formatqa kóshýge tiis. Úkimetke Ulttyq sý resýrstarynyń aqparattyq júiesin qysqa merzimde qurý jumystaryn aiaqtaý mindetteldi.
Memleket basshysy atap ótkendei, «sýǵa uqypty qaraý sharýashylyq júrgizýdiń mindetti qaǵidatyna ainalýy kerek».
