قازاقستان تۇششى سۋ ايدىندارىن قالپىنا كەلتٸرۋ اۋماعى ەڭ ٷلكەن ون ەلدٸڭ قاتارىنا ەندٸ. GEOSTATISTICA جوباسى جارييالاعان رەيتينگتە رەسپۋبليكا التىنشى ورىنعا جايعاستى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە دەگراداتسيياعا ۇشىراعان شامامەن 330 مىڭ گەكتار كٶل, ٶزەن جەنە سۋلى-باتپاقتى القاپتى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. قۋاڭ دالالى ايماقتا ورنالاسقان قازاقستان ٷشٸن ەربٸر سۋ ايدىنىنىڭ ماڭىزى زور.
كٶشباسشى ەلدەر كٸمدەر?
رەيتينگتە ايتارلىقتاي باسىمدىقپەن يندونەزييا بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. بۇل ەلدە شامامەن 6 ميلليون گەكتار اۋماقتى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. يندونەزييا كٶپتەگەن جىلدان بەرٸ كٶمٸرتەكتٸڭ وراسان زور قورىن ساقتايتىن, دەگراداتسيياعا ۇشىراعان تروپيكالىق شىمتەزەكتٸ القاپتاردى قالپىنا كەلتٸرٸپ كەلەدٸ.
ودان كەيٸن پولشا مەن بەنين ورنالاسقان. بۇل ەلدەردٸڭ ەرقايسىسىندا قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ جاتقان اۋماق كٶلەمٸ 1 ميلليون گەكتارعا جۋىق. ال كامەرۋن مەن يراك العاشقى بەستٸكتٸ تٷيٸندەيدٸ.
قازاقستان وسى ەلدەردەن كەيٸنگٸ التىنشى ورىنعا جايعاسىپ, اقش, نيدەرلاند, كەنييا جەنە موڭعولييادان وزىپ تۇر. امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن اراداعى ايىرماشىلىق ٷلكەن ەمەس: رەيتينگتە بۇل ەل ٷشٸن 310 مىڭ گەكتار كٶرسەتٸلگەن.
جاھاندىق باستامانىڭ بٸر بٶلٸگٸ
2024 جىلعى جەلتوقساندا ەر-ريياد قالاسىندا ٶتكەن One Water سامميتٸندە قازاقستان ەلەمدەگٸ تۇششى سۋ رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتٸرۋ مەن قورعاۋعا باعىتتالعان ەڭ ٸرٸ باستاما – Freshwater Challenge باعدارلاماسىنا رەسمي تٷردە قوسىلدى. قازاقستان اتالعان سامميتتٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى.
باستامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – 2030 جىلعا دەيٸن 300 مىڭ شاقىرىم ٶزەندٸ جەنە 350 ميلليون گەكتار سۋلى-باتپاقتى القاپتى قالپىنا كەلتٸرۋ. باعدارلاماعا قاتىسۋشى ەلدەر ۇلتتىق ماقساتتارى مەن جوبالارىن ٶزدەرٸ ايقىندايدى, ال حالىقارالىق قورلار ولاردى قارجىلاندىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
سولتٷستٸك ارال قايتا تولىپ كەلەدٸ
قازاقستانداعى سۋ ايدىنىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ ەڭ تانىمال مىسالى – ارال تەڭٸزٸ. 2005 جىلى قازاقستان سىردارييا سۋىن ۇستاپ قالۋ جەنە سولتٷستٸك ارالدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا كٶكارال بٶگەتٸن سالدى. سونىمەن قاتار تەڭٸزگە كٶبٸرەك سۋ جٸبەرۋ ٷشٸن سۋارۋ جٷيەلەرٸ جاڭعىرتىلدى.
2022 جىلدىڭ سوڭىندا سولتٷستٸك ارالداعى سۋ كٶلەمٸ 18,9 ميلليارد تەكشە مەتر بولسا, 2025 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كٶرسەتكٸش 23 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتتٸ. قىزىلوردادا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قاڭتار ايىنداعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ارالدى قۇتقارۋ بٷكٸل ادامزاتتىڭ مٸندەتٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, «بٸر كەزدەرٸ تارتىلىپ قالعان تەڭٸز قايتا ورالىپ, كٸشٸ ارال بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلٸپ جاتىر».
الداعى ۋاقىتتا جۇمىستىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ باستالماق. جوبانىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ كٶكارال بٶگەتٸن قايتا جاڭعىرتۋدى كٶزدەيدٸ. بۇل سولتٷستٸك ارالداعى سۋ دەڭگەيٸن بالتىق جٷيەسٸ بويىنشا 44 مەترگە دەيٸن كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جۇمىستاردى 2029 جىلعا دەيٸن اياقتاۋ جوسپارلانعان.
پرەزيدەنت جوبانىڭ تابىستى جٷزەگە اسۋى سۋ ديپلوماتيياسىنا دا بايلانىستى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سەبەبٸ قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن كٶپتەگەن ٶزەن كٶرشٸلەس مەملەكەتتەردەن باستاۋ الادى.
كاسپيي تايىزدانىپ بارادى
كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ جاعداي ەلدەقايدا كٷردەلٸ. تٷرٸكمەنستاندا ٶتكەن العاشقى كاسپيي ەكولوگييالىق سامميتٸندە پرەزيدەنت ەزەربايجاننىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تايىزدانۋى مەسەلەسٸ بويىنشا ۆيتسە-پرەمەرلەر دەڭگەيٸندە ٷكٸمەتارالىق كوميسسييا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «تايىزدانۋدىڭ سالدارىن ازايتۋ جەنە جۇمسارتۋ, ەكونوميكالارىمىز بەن ەكوجٷيەلەرٸمٸزگە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمدەلۋگە كٶمەكتەسۋ ماقساتىندا كەلٸسٸلگەن ٸس-قيمىلدارعا كٶشەتٸن ۋاقىت كەلدٸ».
كاسپيي تەڭٸزٸ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ كەمە قاتىناسىنا, پورت ينفراقۇرىلىمىنا, بالىق شارۋاشىلىعىنا, ەنەرگەتيكا مەن ٶنەركەسٸپكە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ اكۆاتوريياسى 16 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماققا قىسقارعان.
ەسٸرەسە كاسپيي يتبالىعىنىڭ تاعدىرى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. سوڭعى جٷز جىلدا ونىڭ سانى 1 ميلليوننان 270 مىڭعا دەيٸن ازايعان. وسىعان بايلانىستى كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸ قازاقستاننىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتارالىق باعدارلاما ەزٸرلەۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ماقۇلدادى.
سۋ مەسەلەسٸ پرەزيدەنت جولداۋىندا دا كٶتەرٸلدٸ
سۋ تاقىرىبى پرەزيدەنتتٸڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا دا ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى سۋ رەسۋرستارى تاپشىلىعى جٷيەلٸ ەرٸ باتىل شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتەرگە سۋ تۇتىنۋدى باقىلاۋدى كٷشەيتۋ, سۋ جەلٸلەرٸندەگٸ شىعىنداردى ازايتۋ جەنە اۋىزسۋدى ماقساتسىز پايدالانۋعا, سونىڭ ٸشٸندە اۆتوجۋۋ ورىندارىندا قولدانۋعا جول بەرمەۋ تاپسىرىلدى.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, سۋدىڭ ناقتى قۇنىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان سۋ تۇتىنۋ سالاسىندا باستالعان تاريفتٸك رەفورمانى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزۋ كەرەك.
سۋ ەسەبٸ تسيفرلىق فورماتقا كٶشۋگە تيٸس. ٷكٸمەتكە ۇلتتىق سۋ رەسۋرستارىنىڭ اقپاراتتىق جٷيەسٸن قىسقا مەرزٸمدە قۇرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ مٸندەتتەلدٸ.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ ٶتكەندەي, «سۋعا ۇقىپتى قاراۋ شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋدٸڭ مٸندەتتٸ قاعيداتىنا اينالۋى كەرەك».
