Memleket basshysy Túrki memleketteri uiymy túrki áleminiń tutastyǵyn nyǵaityp kele jatqan biregei qurylym ekenine nazar aýdardy, dep habarlaidy ult.kz.
"Baýyrlas elderdiń egemendigine, ulttyq múddesine qurmetpen qaraý – bizdiń myzǵymas qaǵidatymyz. Túrki jurty tonnyń ishki baýyndai tatý bolyp, baǵyt-baǵdarynan aýytqymai birlesip, alǵa nyq qadam jasaýda. «Túrki ǵasyry: tilimiz de, oiymyz da, isimiz de – bir» atty búgingi basqosý taqyrybynyń mán-maǵynasy – óte tereń. Bul jiyn Birinshi Túrkologiia quryltaiynyń 100 jyldyǵymen orailas ótip jatyr. Munyń simvoldyq máni de erekshe. Osydan bir ǵasyr buryn baýyrlas elderdiń ziialy qaýym ókilderi rýhani tutastyǵymyzdy nyǵaitý úshin ortaq múdde jolynda Baký qalasynda úlken jiyn uiymdastyryp, kúsh biriktirgen bolatyn. Biz babalarymyzdyń osy amanatyna adal bolyp, túrki áleminiń aýyzbirshiligin kúsheitý úshin jumyla áreket etip kelemiz", – dedi Memleket basshysy.
Prezident osy oraida Rejep Taiip Erdoǵannyń bastamasymen Túrki memleketteri uiymy alleiasynyń ashylǵanyn erekshe atap ótti.
"Bul alleia myzǵymas baýyrlastyǵymyzdyń simvolyna ainalady dep senemin. Barshańyzǵa málim, qazir álemdegi geosaiasi ahýal ýshyǵyp barady. Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdai, ásirese, Ormýz buǵazy tóńiregindegi teketires kúrdelene tústi. Munyń bári jahan elderiniń, ásirese, shekaralas túrki memleketteriniń saýda-ekonomikalyq jáne kólik-logistikalyq bailanysyna keri áserin tigizýde. Qazaqstan bir belgili, iaǵni hýsit degen áskeri qozǵalystyń baýyrlas Saýd Arabiiasyna qarsy negizsiz shabýyl jasaǵanyna narazylyq bildirdi. Osyndai jónsiz áreketterdi toqtatý kerek degen málimdemelerge qosylamyz", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Qazaqstannyń TMU aiasyndaǵy ekonomikalyq yqpaldastyq airyqsha ról atqaratynyna senim artatynyn aitty.
"Bizdiń elimizdiń Uiymǵa múshe eldermen alys-berisi biyl 10 milliard dollarǵa jýyqtady. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 40 paiyzǵa artyp otyr. Osy qarqyndy saqtap qalý úshin áli de birqatar sharalardy iske asyrýymyz kerek. Eń aldymen, «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» baǵdarlamasyn sapaly oryndaý óte mańyzdy. Osy tusta Túrki memleketteri uiymynyń 2027-2031 jyldarǵa arnalǵan strategiiasyn jedel qabyldaý qajet. Biz bul qujattyń jobasynda kórsetilgen saýda, investitsiia, qarjy, óndiris, aýyl sharýashylyǵy, tsifrlyq tehnologiia, bilim-ǵylym jáne basqa da salalardy damytýǵa qatysty sharalardy qoldaimyz. Eń bastysy, bes jylǵa arnalǵan strategiiada naqty jobalar kórinis tabýy kerek. Sondyqtan Túrki investitsiialyq qorynyń múmkindikterin barynsha qoldaný qajet. Onyń áleýeti zor. Bul qarjylyq institýttyń tolyqqandy jumys isteýine barlyq jaǵdaidy jasap bersek, jón bolar. Buǵan qosa, ekonomikalyq yqpaldastyqty kúsheitý úshin Túrki saýda-ónerkásip palatasynyń múmkindigin paidalanǵan abzal. Qazaqstan bul qurylymǵa tóraǵalyq etken kezeńde birqatar sharalar ótkizip, mańyzdy qujattar ázirledi. Osy baǵyttaǵy jumysty jandandyrý maqsatymen kelesi jyly Qazaqstanda Iskerlik forýmyn ótkizýdi usynamyz. Bizdiń oiymyzsha, Uiymymyzdyń aiasyndaǵy Aqsaqaldar keńesiniń jumysy da óte mańyzdy. Osy qurylymǵa qarjylai jáne basqa da túrli kómegimizdi kórsetýimiz qajet", – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev yntymaqtastyqty nyǵaitý jolynda «Túrki memleketteri uiymy +» formatyn qoldanýdyń mańyzy zor ekenine mán berdi.
"Uiymymyzdyń bedelin arttyrý úshin Reseidiń nietine oń pikirimizdi bildirip, bul eldi osy formatqa qosylýǵa nemese Uiymǵa baqylaýshy retinde qatysýǵa shaqyrsaq, durys ári ádiletti sheshim bolar edi. Óitkeni Resei iri memleket retinde kóne zamannan beri túrki álemimen tyǵyz bailanysta bolǵan. Bul elde tarihi mekenin tapqan túrki halyqtary kóp. Qazirgi tańda Resei «Altai óńiri – Túrki órkenietiniń altyn besigi» degen tujyrymdamany dáripteýde. Qazaqstan bul tujyrymdamany qoldaidy. Orys tilinde túrki tilderinen tamyr tartatyn sózder de az emes. Jalpy, Resei túrki elderiniń, iaǵni bizdiń Uiymnyń bir bóligi bolsa, bárimizge paidasyn tigizer edi", – dedi Memleket basshysy.
Prezident kólik-logistika salasyndaǵy áriptestikti tereńdetý basym mindettiń biri dep sanaidy.
"Túrki álemin ózara bailanystyrý isinde Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytynyń alatyn orny erekshe. Biylǵy 9 aida Orta dáliz arqyly tasymaldanǵan júktiń kólemi 30 paiyzǵa artty. Sonyń ishinde tranzittik tasymal kólemi 90 paiyzǵa ósti. Al Qazaqstannyń Túrki memleketteri uiymyna múshe eldermen temirjol arqyly júk tasymaly 10 paiyzǵa ulǵaiyp, 40 million tonnaǵa jaqyndady. Avtokólikpen tasymaldanǵan júk kólemi de 20 paiyzǵa kóbeiip, 6,5 million tonnaǵa jetti. Osy oraida, biz Qazaqstannyń tranzittik áleýetin arttyra túsý úshin elimizde basymdyq retinde arnaiy baǵdarlamany júzege asyratyn boldyq. Jalpy, elimiz úshin Orta dáliz boiyndaǵy logistika infraqurylymyn jáne teńiz porttaryn jańǵyrtý jumysynyń mańyzdylyǵy ózgermeidi. Alaida basqa kólik-logistika baǵdarlary, iaǵni, Soltústik-Ońtústik dálizi, «Bir beldeý, bir jol» jobasy jáne ózge de joldar Qazaqstan úshin óte paidaly ári tiimdi bolyp qala beredi", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń pikirinshe, tsifrlandyrý jáne jasandy intellektini damytý – búgingi kúnniń talaby.
"Elderimiz jappai tsifrlandyrý máselesimen belsendi túrde ainalysyp jatyr. Qazaqstan tsifrlyq el bolýdy maqsat etip otyr. Bul baǵytta aýqymdy jumys istelýde. Biyl elimizde – Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly. Astanada Alem.ai jasandy intellekt ortalyǵy quryldy. Jasandy intellekt salasyna qajetti mamandar daiarlaityn Qazaq AI Research ýniversiteti ashyldy. Qýattylyǵy 1 GigaVatt bolatyn Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby qurylyp jatyr. Eki sýperkompiýter iske qosyldy. Taiaý arada úshinshi óte qýatty sýperkompiýter óz jumysyn bastaidy. Tsifrlyq kodeks, Jasandy intellekt týraly arnaiy zań qabyldandy. Qajet bolsa, osy tájiribemizdi baýyrlas eldermen bólisýge daiynbyz. Ózderińizge jaqsy belgili, biyl mamyr aiynda Túrkistanda ótken basqosýda jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý máselesin talqyladyq. Qazir sol jiynda kóterilgen birqatar mańyzdy bastamany júzege asyryp jatyrmyz. Budan bólek, jaqynda Qazaqstan men Ázerbaijan arasynda Transkaspii talshyqty-optikalyq bailanys jelisi iske qosyldy. Osy biregei jobanyń igiligin túrki memleketteri de kóre alady. Budan bólek, áli de jedel atqarylýǵa tiis jumystar az emes. Atap aitqanda, Kiberqaýipsizdik keńesin, Tsifrlyq monitoring jáne innovatsiialar ortalyqtaryn qurý bastamasyn júzege asyrýdy tezdetken jón. Bul jobalar elderimizdiń tsifrlyq saladaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaita túsetini sózsiz", – dedi Prezident.
