Qazaqtyń ortaǵasyrlyq tarihynda áli kúnge sheshimi tabylmaǵan máseleler barshylyq. Solardyń biri – qazaq jeriniń ońtústiginde ómir súrgen Qarahandyqtar memleketiniń tarihyna qatysty naqty ǵylymi tujyrymnyń qalyptaspaýy desek artyq aitqandyq emes. Áli kúnge Qarahandyqtar memleketiniń tarih sahnasyna qashan shyqqandyǵy týraly naqty ǵylymi pikir tolyq qalyptasqan joq. Zertteýshilerdiń deni Qarahandyqtar memleketiniń negizin salǵan Sairam hany Bilge Kúl Qadyr han dep esepteidi.
Qytailyq zertteýshi Gyń Shyminniń «Qarahandyqtar tarihyna qysqasha sholý» atty maqalasynda qarluqtardyń Úlken orda men Kishi orda bolyp ekige bólingenin, Úlken orda Quz Ordada Arslan Qara qaǵan dep atanǵanyn, kishi bóligi aldymen Tarazda, keiinnen Qashǵarǵa kóshkenin, bileýshisi Buǵra Qara qaǵan dep atanǵanyn jáne bul bóliný qaǵanattyń eki taipasynyń totemine bailanysty bolǵanyn jazady. Shigil taipasynyń totemi – Arslan; iaǵma taipasynyń totemi – Býra dep atalǵan deidi. Biraq ol da Qarahandyqtar áýletiniń basyn Bilge Kúl Qadyr hannan bastaidy2. Al bul memlekettiń nelikten Qarahan memleketi dep atalǵanyna áli kúnge jaýap joq. Bul suraqtarǵa jaýapty qytai derekterinen de, parsy derekterinen de, arab derekterinen de tabý múmkin emes. Óitkeni, shetten kelgen kezbe tarihshylardyń eshqashan túrkiniń ishki rýhani, mádeni bolmysyn tani almaityn edi. Olar kózderimen neni kórse, sony jazady. Ókinishke orai, qazirgi qazaq tarihy osy shetjerlik kezbe tarihshylar men geograftardyń málimetteriniń derekteri negizinde jazylyp keledi. Bul óz kezeginde tarihymyzdyń kóptegen betteriniń áli kúnge ashylmai qalýyna sebep bolyp otyr.
Qazaq tarih ǵylymyndaǵy bul túiini tabylmaǵan máseleni sheshýdiń bir ǵana joly bar. Múmkindiginshe qazaq halqynyń dástúrli tarihi jadyna qatysty jergilikti derek kózderin keńinen paidalaný. Sondai dástúrli derekkózderiniń biri - qazaq arasyndaǵy qoja áýletteriniń shejiresi «Nasab-nama» nusqalary. «Nasab-nama» nusqalarynda biz joǵaryda sóz etken Qarahandyqtarǵa qatysty máseleler tolyq sheshimin tapqan dep aitýǵa bolady. Ol týraly biz kezinde «Nasab-nama» nusqalaryna qatysty júrgizgen zertteý eńbegimizde baiandaǵan bolatynbyz3. «Nasab-namanyń» keiingi jyldary tabylǵan nusqalarynda Qarahandyq bileýshilerge qatysty jańa derekterdiń beti ashylyp otyr. Solardyń biri Ózbekstan Respýblikasy Andijan ýalaiatynda Qorǵansha qystaǵynda turatyn Akbar-han tóre Súiarhanov qoljazbasy. Bul qoljazbada Otyrarda bilik qurǵan qarahandyqtar týraly naqty málimetter bar jáne olar tek «Nasab-namadaǵy» derekpen shektelmei ózge de derektermen de qýattalyp otyr. Endigi kezekte sol derekterdi keltirip, ondaǵy málimetterdi taldap kórelik.
Qoljazba mátininde Otyrarda han bolǵan bileýshiler áýletiniń tarihy bylaisha baiandalady: «Shah Abd al-Mannannyń uly shah Abd ar-Rahman jiyrma jasynda tarih 380-de hajyǵa bardy. Hajydan kelerde Abý Bákir Syddyq áýletinen taraǵan imam Ahmed Bákirdiń qyzyn nekege kirgizip, odan Sákina atty bir qyzy, eki uly bolyp, tarih 340-ta Sairamǵa kelip, on jyl atalarynyń qyzmetinde boldy. Atalarynyń ámirimen úsh jyl Sairamda patshalyq qyldy. Odan soń Ishaq babtyń urpaǵy Mahmýd shaihtyń uly Ilias shaihty keltirip, oǵan Sákine bibini neke qylyp, berip, óz ornyna otyrǵyzyp, ózi Otyrarǵa kelip, 30 jyl boi kápirlermen ǵazat qylyp, Qylysh Arslan han atandy. Úlken uly shah Qasymdy óz ornyna qoiyp, 85 jasynda tarih 383-te dúnieden ozdy. Ziarat orny Otyrardyń qybla jaǵynda, Otyrar bab dep ataidy. ... Olardyń uly Shah Qasym, laqaby Sanjar han 40 jyl patshalyq qylyp, uly shah Abd Allahty óz ornyna qoiyp, seksen jasynda, tarih 423-te dúnieden ozdy. Otyrar qorǵanynyń túbinde, sol janynda ziarat orny boldy. ... Shah Abd Allah, laqaby Arslan han Otyrarda 50 jyl patshalyq qylyp, óz ornyna uly shah Muhammadty qoidy. Jetpis jasynda, tarihqa 473 jyl bolǵanda dúnieden ótti. Ziaraty Qalash qorǵanynyń ishinde, Ǵaiyb Ata deidi. Shah Muhammad, laqaby Tatika han 57 jyl Otyrarda patshalyq qyldy. Onyń úsh ul bir qyzy bar edi. Aty Fatima baný. Ony Muhammad Danyshmand Zarnýqiǵa berdi. Úlken ulynyń aty Abd al-Halyq, kishi ulynyń aty Abd ar-Rahim edi. Shah Abd al-Halyqty óz ornyna qoiyp, kishi uly shah Abd ar-Rahimǵa barsha atalarynan qalǵan miras múlikterden alyp, Otyrardan «Han aryǵy» men júz qostyq jer, Iqan kentinen «Sýqý tash» aryǵy, basy Qyzyl seńgirden .... Uly dariǵa deiingi neshe on eki aryq pen myń qostyq jerlerdi berdi.... Abd al-Halyq hannyń tórt uly bar edi. Úlken ulynyń aty – Abd ar-Rahman, jáne biriniń aty Iaǵalaq Aryslan edi, jáne biriniń aty Hasan han jáne biriniń aty Muhammad shaih. ... Hasan hanǵa patshalyq tidi. ... Tarihqa 640 jyl bolǵanda 60 jasynda dúnieden ozdy. Ziaraty atalarynyń aiaǵynda edi. Hasan hannyń úlken ulynyń aty Bilge han Otyrarda han edi. Úrgenish sultany Muhammed sultan kelip, Bilge handy tutyp, Nisa-i eline áketip, sol jerde óltirdi. Qaiyr handy han qoidy. Qaiyr hannyń násili qańly edi. Munsha attary atalǵan handar men bekter, myrzalar, barshasy Amir al-mý'minin ‘Ali ibn Abý Talib násilinen edi. Analary Hýsein men [Abý Bákir] Syddyq, Omar [ibn Hattab halifalar] áýletinen edi. Qara han tekti [han áýleti ókilderi] Amir al-mý'minin ‘Ali ibn Abý Talib razi Allahý ta‘ala ‘anhý násilinen edi. Olardan handyq kesildi. Odan keiingilerdiń barlyǵy haram etýshi Aýan zalym men ekijúzdiler boldy.
Osy keltirilgen derekterge myna bir derekti de qossa bolady. «Shaih Taiiib 562/1166/67 jyly Satýk Ata hanaqasyna kelip, eki márte qyryqqa otyrǵannan soń, tań namazyn aiaqtaǵan soń: -Bizdiń týysymyzdyń uly Ahmet qoja erteń erte ol dúniege attanady,- dedi. Ol 1300 kisimen keshke Iasyǵa keldi. Ahmet qojamen kezdesip, onyń aldyna otyrdy. Ahmet qoja-Ata aitty:
-Bizdiń Sofy Muhammet Danyshmand (meni jýarda) denemdi (basymdy) ustasyn. Abd al-Halyq han ámir-zade Taiiib sý quisyn.
Odan keiin ol jinalǵandarmen qoshtasyp turyp, halyqqa bylai dedi:
-Alladan duǵada tilei turyp bilmei qalmańdar jáne jylaýshy bolmańdar. Ólim (Allanyń ámirimen) taǵdyrda jazýly!
Sóitip, ol Allaǵa amanatyn tasyrdy.
Otyrardy bilegen Qarahandyq bileýshiler tarihy men olardyń Qoja Ahmet Iasaýi babamyz arasyndaǵy bailanys «Nasab-nama» nusqalarynda osylai baiandalady. Osy qoljazbada aitylǵan birneshe hannyń tarihta bolǵandyǵy ózge derek kózderinde de kezdesedi jáne olardy joqqa shyǵarý múmkin emes. Mysaly, Abd al-Halyq han, Hasan han attary Otyrarda soǵylǵan teńgelerde bar. Ol B. D. Kochnevtiń osy teńgelerge qatysty júrgizgen zertteý jumystarynda bul handardyń Otyrar tarihynda bolǵandyǵy tolyǵymen dáleldendi. Ol teńgelerdiń Otyrar qalasynda eki kezeńde 1199-1201 j. jáne 609/1206-1207 jyldary soǵylǵanyn, teńgeniń bir betinde sharshy syzyqtyń ishinde «La ilaha illa Allah Muhammad rasýl Allah. An-Nasir ad-Din», ekinshi betinde «Haqan al-Haqan adil Shams ad-Dýnia ýa-d Din ýa Qýtlýǵ Bilga» dep, teńgeni ainaldyra syzylǵan eki syzyqtyń arasyna «Hasan bin ‘Abd al-Halyq ... amir al-Mýminin. Halada Allahý mýlkýhý ...» - dep jazylǵan5. Osy teńgelerdegi kisi attary «Nasab-namadaǵy» kisi attaryn tolyǵymen qaitalap turǵanyn ańǵarý qiyn emes. Demek, «Nasab-nama» nusqalaryndaǵy derektiń negizinde tarihi shyndyq jatqanyn dáleldeidi. Al, Horezmshah Muhammed Sultannyń Otyrardy jaýlap alýy, Otyrardyń sońǵy Qarahandyq bileýshisi Bilge handy óltirgeni, «Nasab-nama» nusqalarynyń barlyǵynda derlik bar. Biz osy maqalada zertteý jumysymyzdyń basty nysanasy etip otyrǵan qoljazbada Hasan hannyń Bilge han atty uly bolǵandyǵyn, ol Hasan hannyń ornyna taqqa otyrǵandyǵyn, Úrgenish sultany Muhammed sultannyń Bilge handy tutyp, Nisaǵa áketkenin, Bilge handy sol jaqta óltirgenin jazady6. «Nasab-namadaǵy» osy derekti Nasavi jazbalaryndaǵy derekter de naqtylai túsedi. «Ol Otyrardyń hany Tadj ad-din Bilge han Samarhand bileýshisi Ýsmannyń nemere týysqany edi. Ony Horezmshah Muhammed Nisaǵa jiberdi. Sol jerde óltirdi,»- deidi7. Horezmshah Muhammedtiń tek bir Otyrar hany Bilge handy emes, barlyq Qarahandyq bileýshilerdi túgelimen óltirip, túrki memlekettigin tolyǵymen joidy. Ol týraly arab tarihshysy Iaqut al-Hamaýidiń «Mý‘djam al-býldan» atty eńbeginde Horezmshah Muhammedtiń Qarahandyqtar memleketin tolyǵymen joiǵany baiandalady.
Horezmshah Muhammedtiń Syr boiyna jasaǵan joryǵy Qarahandyq bileýshilerdi óltirýmen shektelip qalmai, bul jerlerdi tolyǵymen tonaýǵa beredi. Ol týraly Iaqut al-Hamaýi Horezmshah Muhammed joryǵynan keiingi Túrkistannyń jaǵdaiyn bylai sýretteidi: «Ol Maýarannahrdy aldy. Ol jerdegi hanidterdi (qarahandyqtardy) joidy. Ol jerlerdi qorǵaityn eshkim qalmaǵan kezde, onyń da ol jerlerdi qorǵaýǵa múmkindigi bolmady. Ol shetki aimaqtardaǵy qorǵandardy óz áskeriniń tonaýyna berdi. Halqy kóshýge májbúr boldy.... Ol jerlerde qaraýsyz qalǵan baqtar, qiraǵan sarailar men úiler kórgenderdi eriksiz jylaýǵa májbúr etti. Sý júretin oman aryqtar buzylyp, sýlar ysyrap bolyp, aǵyp jatty.
Osy jaǵdaidy Ibn al-Asir basqasha baiandaidy. Ol Gýrhannan memleket biligin tolyq tartyp alǵan Kúshliktiń tegeýrininen shoshynǵan Horezmshah Muhammed Syrdariianyń shyǵysyndaǵy qalalardyń halqyn túgelimen batysqa aidap áketkendigin jazady10. Bul derekter Otyrardyń hany dep júrgen Qaiyr han, shyndyǵynda, Otyrardyń óz hany bolmaǵanyn kórsetedi. Ol Otyrarǵa Horezmshah Muhammed qoiǵan bileýshi ǵana jáne Otyrar halqynyń ony jek kórýge, tipti oǵan qarsy kúresýge tolyq quqy boldy. Óz bileýshisin óltirip, onyń ornyna Horezmshah Muhammed taqqa otyrǵyzǵan basqa adamdy otyrarlyqtardyń durys kórmegeni, bileýshim dep moiyndamaǵany anyq. Bul Otyrardy Shyńǵys han áskeri qorshaǵan kezeńde anyq baiqalady. Qalanyń jergilikti bileýshileri Badr ad-din men Safi Akranyń Shyńǵys han jaǵyna ótýi qala halqynyń Qaiyr handy bileýshimiz dep moiyndamaǵanyn kórsetedi11. Demek, bul derekter qazirgi Otyrar oiranyna qatysty qalyptasqan pikirdiń tarihi shyndyqqa keraǵar ekendigin dáleldeidi.
Endigi kezekte Otyrardyń Qarahandyq bileýshilerdiń shyqqan tegine qatysty «Nasab-namada» jazylǵan derek te tarihi shyndyqqa jaqyn ekendigin baiqatady. Bul bileýshi áýlet ókilderiniń Qarahandyq atalýynyń ózi bulardyń shyqqan teginiń osal emestigin kórsetip tur. Óitkeni, «qara» sózi kóne túrki tilinde tek tústi emes, «kieli» degen uǵymdy da beredi. Mysaly, Qarataý, Qarashyq ataýlary da osy kielilikke qatysty shyqqanyn ańǵarý qiyn emes. Mysaly, qazaq jyraýlarynyń «Qasietti Qarataý, Asa almaǵan senen jaý» - dep jyrlaýynyń astarynda da kielilik jatqanyn kórýge bolady. Qarashyq-Shavǵar-Qarataý sózderiniń bir maǵyna beretinin eskersek, onda «Qarahandyq» sóziniń astarynda osy kielilik uǵymy jatyr dep túsinýimiz kerek. Bul «Nasab-namada» anyq aitylǵan. Qarahandyq bileýshiler Áziret Áli-Ali ibn Abý Talib áýletinen ekendigi kórsetilgen. Muhammed Paiǵambardyń násili Áziret Áli áýleti arqyly taraitynyn eskersek, onda óz shejirelerin Áziret Áliden bastaityn bileýshiler áýletiniń kieli áýlet atanǵanyn túsinýge bolady.
Osy maqala sheńberinde Qarahandyq bileýshilerdiń zamandasy bolǵan Qoja Ahmet Iasaýige qanshalyqty qatysy boldy degen suraqqa da jaýap bergenimiz abzal. Bul bizge sol kezeńdegi Qarahan memleketindegi dini, rýhani ahýaldyń qai baǵytta bolǵanyn túsinýge múmkindik beredi. Biz taldap otyrǵan «Nasab-nama» nusqasynda bul másele de aiqyn kórsetilgenin aitýymyz kerek. Mysaly, Otyrardyń hany Abd al-Halyq han ózine Qoja Ahmet Iasaýidi ustaz tutyp, árkezde ol kisimen sanasqany, Qoja Ahmet Iasaýi qaitys bolarda basynda otyrǵany aitylady12. Al, onyń uly Hasan ibn Abd al-Halyq han bolsa atasynyń ornyna han bolǵanyn, Qoja Ahmet Iasaýidiń shákirti Muhammed Danyshmand Zarnýqiǵa shákirt bolǵany, Qarashyq kenti, Sýri kenti, Ortaq arǵy, Toǵan aryǵy, Sozaq kentiniń jerleri men sýlary atalarymyzdan qalǵan adal múlkimiz dep, Áziret Sultan Iasaýidiń mazarynda otyrǵan áýletterine as jáne nan bolsyn dep ýaqf qylǵandyǵy aitylady13. Bul derekter Qarahandyq bileýshilerdiń Qoja Ahmet Iasaýi men onyń ilimin ustanǵan shákirtterine jan-jaqty kómek kórsetkenin dáleldeidi. Onyń esesine Iasaýi joly ókilderiniń Horezmshah Muhammedtiń jaýlaýshylyq saiasatyna qarsy kúreskenin, Shyńǵys han shapqynshylyǵy kezeńinde olardyń Shyńǵys han jaǵynda bolǵanynan kórýge bolady. Mysaly, Muhammed Danyshmand Zarnýqidyń Shyńǵys hanǵa keńesshi bolyp, qyzmet etýi, Shyńǵys han áskeri men Zarnýq qalasynyń halqy arasynda elshi bolyp, qala halqyn qarsylaspai berýge kóndirýi sonyń aiǵaǵy. Shyńǵys han ol qalaǵa «Qutlyq balyq» dep at qoiady14. Al mundai derekterdiń áli kúnge tól tarihymyzdan oryn almaýy tarihymyzdyń kóptegen betiniń ashylmai qalýyna sebep bolyp otyr. Oǵan mysaldy uzaqtan izdemei-aq osy Otyrar tarihyna qatysty derekterden-aq kórýge bolady. Bizdiń parsy, arab derekkózderine súienip jazylǵan tarihymyzda Otyrar taǵdyry qalai jazylǵanynyń ózi áli kúnge tarihymyzdaǵy aq pen qarany ajyrata almai kele jatqanymyzdy bildiredi.
Qoryta aitqanda, bul maqala sheńberinde aitylmaq oidyń basty maqsaty - qazaq halqynyń dástúrli tarihi jadynyń qazaq tarihyn jazýǵa paidalanylmaityn bolsa, onda qazaq halqynyń tól tarihyn jazý múmkin emestigin kórsetý boldy.
Zikiriia Jandarbek
Ult portaly
