وتىراردىڭ قاراحاندىق بيلەۋشٸلەرٸ

قازاقتىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىندا ەلٸ كٷنگە شەشٸمٸ تابىلماعان مەسەلەلەر بارشىلىق. سولاردىڭ بٸرٸ – قازاق جەرٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸندە ٶمٸر سٷرگەن قاراحاندىقتار مەملەكەتٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى ناقتى عىلىمي تۇجىرىمنىڭ قالىپتاسپاۋى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەلٸ كٷنگە قاراحاندىقتار مەملەكەتٸنٸڭ تاريح ساحناسىنا قاشان شىققاندىعى تۋرالى ناقتى عىلىمي پٸكٸر تولىق قالىپتاسقان جوق. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەنٸ قاراحاندىقتار مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالعان سايرام حانى بٸلگە كٷل قادىر حان دەپ ەسەپتەيدٸ.

قىتايلىق زەرتتەۋشٸ گىڭ شىميننٸڭ «قاراحاندىقتار تاريحىنا قىسقاشا شولۋ» اتتى ماقالاسىندا قارلۇقتاردىڭ ٷلكەن وردا مەن كٸشٸ وردا بولىپ ەكٸگە بٶلٸنگەنٸن, ٷلكەن وردا قۇز وردادا ارسلان قارا قاعان دەپ اتانعانىن, كٸشٸ بٶلٸگٸ الدىمەن تارازدا, كەيٸننەن قاشعارعا كٶشكەنٸن, بيلەۋشٸسٸ بۇعرا قارا قاعان دەپ اتانعانىن جەنە بۇل بٶلٸنۋ قاعاناتتىڭ ەكٸ تايپاسىنىڭ توتەمٸنە بايلانىستى بولعانىن جازادى. شٸگٸل تايپاسىنىڭ توتەمٸ – ارسلان; ياعما تايپاسىنىڭ توتەمٸ – بۋرا دەپ اتالعان دەيدٸ. بٸراق ول دا قاراحاندىقتار ەۋلەتٸنٸڭ باسىن بٸلگە كٷل قادىر حاننان باستايدى2. ال بۇل مەملەكەتتٸڭ نەلٸكتەن قاراحان مەملەكەتٸ دەپ اتالعانىنا ەلٸ كٷنگە جاۋاپ جوق. بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى قىتاي دەرەكتەرٸنەن دە, پارسى دەرەكتەرٸنەن دە, اراب دەرەكتەرٸنەن دە تابۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, شەتتەن كەلگەن كەزبە تاريحشىلاردىڭ ەشقاشان تٷركٸنٸڭ ٸشكٸ رۋحاني, مەدەني بولمىسىن تاني المايتىن ەدٸ. ولار كٶزدەرٸمەن نەنٸ كٶرسە, سونى جازادى. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ قازاق تاريحى وسى شەتجەرلٸك كەزبە تاريحشىلار مەن گەوگرافتاردىڭ مەلٸمەتتەرٸنٸڭ دەرەكتەرٸ نەگٸزٸندە جازىلىپ كەلەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە تاريحىمىزدىڭ كٶپتەگەن بەتتەرٸنٸڭ ەلٸ كٷنگە اشىلماي قالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

قازاق تاريح عىلىمىنداعى بۇل تٷيٸنٸ تابىلماعان مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ بٸر عانا جولى بار. مٷمكٸندٸگٸنشە قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ تاريحي جادىنا قاتىستى جەرگٸلٸكتٸ دەرەك كٶزدەرٸن كەڭٸنەن پايدالانۋ. سونداي دەستٷرلٸ دەرەككٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸ - قازاق اراسىنداعى قوجا ەۋلەتتەرٸنٸڭ شەجٸرەسٸ «ناساب-ناما» نۇسقالارى. «ناساب-ناما» نۇسقالارىندا بٸز جوعارىدا سٶز ەتكەن قاراحاندىقتارعا قاتىستى مەسەلەلەر تولىق شەشٸمٸن تاپقان دەپ ايتۋعا بولادى. ول تۋرالى بٸز كەزٸندە «ناساب-ناما» نۇسقالارىنا قاتىستى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ ەڭبەگٸمٸزدە بايانداعان بولاتىنبىز3. «ناساب-نامانىڭ» كەيٸنگٸ جىلدارى تابىلعان نۇسقالارىندا قاراحاندىق بيلەۋشٸلەرگە قاتىستى جاڭا دەرەكتەردٸڭ بەتٸ اشىلىپ وتىر. سولاردىڭ بٸرٸ ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى انديجان ۋالاياتىندا قورعانشا قىستاعىندا تۇراتىن اكبار-حان تٶرە سٷيارحانوۆ قولجازباسى. بۇل قولجازبادا وتىراردا بيلٸك قۇرعان قاراحاندىقتار تۋرالى ناقتى مەلٸمەتتەر بار جەنە ولار تەك «ناساب-ناماداعى» دەرەكپەن شەكتەلمەي ٶزگە دە دەرەكتەرمەن دە قۋاتتالىپ وتىر. ەندٸگٸ كەزەكتە سول دەرەكتەردٸ كەلتٸرٸپ, ونداعى مەلٸمەتتەردٸ تالداپ كٶرەلٸك.

قولجازبا مەتٸنٸندە وتىراردا حان بولعان بيلەۋشٸلەر ەۋلەتٸنٸڭ تاريحى بىلايشا باياندالادى: «شاھ ابد ال-مانناننىڭ ۇلى شاھ ابد ار-راحمان جيىرما جاسىندا تاريح 380-دە حاجىعا باردى. حاجىدان كەلەردە ابۋ بەكٸر سىددىق ەۋلەتٸنەن تاراعان يمام احمەد بەكٸردٸڭ قىزىن نەكەگە كٸرگٸزٸپ, ودان سەكينا اتتى بٸر قىزى, ەكٸ ۇلى بولىپ, تاريح 340-تا سايرامعا كەلٸپ, ون جىل اتالارىنىڭ قىزمەتٸندە بولدى. اتالارىنىڭ ەمٸرٸمەن ٷش جىل سايرامدا پاتشالىق قىلدى. ودان سوڭ يسحاق بابتىڭ ۇرپاعى ماحمۋد شايحتىڭ ۇلى ٸلياس شايحتى كەلتٸرٸپ, وعان سەكينە بيبٸنٸ نەكە قىلىپ, بەرٸپ, ٶز ورنىنا وتىرعىزىپ, ٶزٸ وتىرارعا كەلٸپ, 30 جىل بوي كەپٸرلەرمەن عازات قىلىپ, قىلىش ارسلان حان اتاندى. ٷلكەن ۇلى شاھ قاسىمدى ٶز ورنىنا قويىپ, 85 جاسىندا تاريح 383-تە دٷنيەدەن وزدى. زيارات ورنى وتىراردىڭ قىبلا جاعىندا, وتىرار باب دەپ اتايدى. ... ولاردىڭ ۇلى شاھ قاسىم, لاقابى سانجار حان 40 جىل پاتشالىق قىلىپ, ۇلى شاھ ابد اللاحتى ٶز ورنىنا قويىپ, سەكسەن جاسىندا, تاريح 423-تە دٷنيەدەن وزدى. وتىرار قورعانىنىڭ تٷبٸندە, سول جانىندا زيارات ورنى بولدى. ... شاھ ابد اللاح, لاقابى ارسلان حان وتىراردا 50 جىل پاتشالىق قىلىپ, ٶز ورنىنا ۇلى شاھ مۇحاممادتى قويدى. جەتپٸس جاسىندا, تاريحقا 473 جىل بولعاندا دٷنيەدەن ٶتتٸ. زياراتى قالاش قورعانىنىڭ ٸشٸندە, عايىب اتا دەيدٸ. شاھ مۇحامماد, لاقابى تاتيكا حان 57 جىل وتىراردا پاتشالىق قىلدى. ونىڭ ٷش ۇل بٸر قىزى بار ەدٸ. اتى فاتيما بانۋ. ونى مۇحامماد دانىشماند زارنۋقيعا بەردٸ. ٷلكەن ۇلىنىڭ اتى ابد ال-حالىق, كٸشٸ ۇلىنىڭ اتى ابد ار-راحيم ەدٸ. شاھ ابد ال-حالىقتى ٶز ورنىنا قويىپ, كٸشٸ ۇلى شاھ ابد ار-راحيمعا بارشا اتالارىنان قالعان ميراس مٷلٸكتەردەن الىپ, وتىراردان «حان ارىعى» مەن جٷز قوستىق جەر, يقان كەنتٸنەن «سۋقۋ تاش» ارىعى, باسى قىزىل سەڭگٸردەن .... ۇلى داريعا دەيٸنگٸ نەشە ون ەكٸ ارىق پەن مىڭ قوستىق جەرلەردٸ بەردٸ.... ابد ال-حالىق حاننىڭ تٶرت ۇلى بار ەدٸ. ٷلكەن ۇلىنىڭ اتى – ابد ار-راحمان, جەنە بٸرٸنٸڭ اتى ياعالاق ارىسلان ەدٸ, جەنە بٸرٸنٸڭ اتى حاسان حان جەنە بٸرٸنٸڭ اتى مۇحامماد شايح. ... حاسان حانعا پاتشالىق تيدٸ. ... تاريحقا 640 جىل بولعاندا 60 جاسىندا دٷنيەدەن وزدى. زياراتى اتالارىنىڭ اياعىندا ەدٸ. حاسان حاننىڭ ٷلكەن ۇلىنىڭ اتى بٸلگە حان وتىراردا حان ەدٸ. ٷرگەنٸش سۇلتانى مۇحاممەد سۇلتان كەلٸپ, بٸلگە حاندى تۇتىپ, نيسا-ي ەلٸنە ەكەتٸپ, سول جەردە ٶلتٸردٸ. قايىر حاندى حان قويدى. قايىر حاننىڭ نەسٸلٸ قاڭلى ەدٸ. مۇنشا اتتارى اتالعان حاندار مەن بەكتەر, مىرزالار, بارشاسى امير ال-مۋ'مينين ‘الي يبن ابۋ تاليب نەسٸلٸنەن ەدٸ. انالارى حۋسەين مەن [ابۋ بەكٸر] سىددىق, ومار [يبن حاتتاب حاليفالار] ەۋلەتٸنەن ەدٸ. قارا حان تەكتٸ [حان ەۋلەتٸ ٶكٸلدەرٸ] امير ال-مۋ'مينين ‘الي يبن ابۋ تاليب رازي اللاحۋ تا‘الا ‘انحۋ نەسٸلٸنەن ەدٸ. ولاردان حاندىق كەسٸلدٸ. ودان كەيٸنگٸلەردٸڭ بارلىعى حارام ەتۋشٸ اۋان زالىم مەن ەكٸجٷزدٸلەر بولدى. 

 وسى كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەرگە مىنا بٸر دەرەكتٸ دە قوسسا بولادى. «شايح تايييب 562/1166/67 جىلى ساتۋك اتا حاناقاسىنا كەلٸپ, ەكٸ مەرتە قىرىققا وتىرعاننان سوڭ, تاڭ نامازىن اياقتاعان سوڭ: -بٸزدٸڭ تۋىسىمىزدىڭ ۇلى احمەت قوجا ەرتەڭ ەرتە ول دٷنيەگە اتتانادى,- دەدٸ. ول 1300 كٸسٸمەن كەشكە ياسىعا كەلدٸ. احمەت قوجامەن كەزدەسٸپ, ونىڭ الدىنا وتىردى. احمەت قوجا-اتا ايتتى:

-بٸزدٸڭ سوفى مۇحاممەت دانىشماند (مەنٸ جۋاردا) دەنەمدٸ (باسىمدى) ۇستاسىن. ابد ال-حالىق حان ەمٸر-زادە تايييب سۋ قۇيسىن.

ودان كەيٸن ول جينالعاندارمەن قوشتاسىپ تۇرىپ, حالىققا بىلاي دەدٸ:

-اللادان دۇعادا تٸلەي تۇرىپ بٸلمەي قالماڭدار جەنە جىلاۋشى بولماڭدار. ٶلٸم (اللانىڭ ەمٸرٸمەن) تاعدىردا جازۋلى!

سٶيتٸپ, ول اللاعا اماناتىن تاسىردى. 

 وتىراردى بيلەگەن قاراحاندىق بيلەۋشٸلەر تاريحى مەن ولاردىڭ قوجا احمەت ياساۋي بابامىز اراسىنداعى بايلانىس «ناساب-ناما» نۇسقالارىندا وسىلاي باياندالادى. وسى قولجازبادا ايتىلعان بٸرنەشە حاننىڭ تاريحتا بولعاندىعى ٶزگە دەرەك كٶزدەرٸندە دە كەزدەسەدٸ جەنە ولاردى جوققا شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس. مىسالى, ابد ال-حالىق حان, حاسان حان اتتارى وتىراردا سوعىلعان تەڭگەلەردە بار. ول ب. د. كوچنەۆتٸڭ وسى تەڭگەلەرگە قاتىستى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىندا بۇل حانداردىڭ وتىرار تاريحىندا بولعاندىعى تولىعىمەن دەلەلدەندٸ. ول تەڭگەلەردٸڭ وتىرار قالاسىندا ەكٸ كەزەڭدە 1199-1201 ج. جەنە 609/1206-1207 جىلدارى سوعىلعانىن, تەڭگەنٸڭ بٸر بەتٸندە شارشى سىزىقتىڭ ٸشٸندە «لا يلاحا يللا اللاح مۇحامماد راسۋل اللاح. ان-ناسير اد-دين», ەكٸنشٸ بەتٸندە «حاقان ال-حاقان اديل شامس اد-دۋنيا ۋا-د دين ۋا قۋتلۋع بيلگا» دەپ, تەڭگەنٸ اينالدىرا سىزىلعان ەكٸ سىزىقتىڭ اراسىنا «حاسان بين ‘ابد ال-حالىق ... امير ال-مۋمينين. حالادا اللاحۋ مۋلكۋحۋ ...» - دەپ جازىلعان5. وسى تەڭگەلەردەگٸ كٸسٸ اتتارى «ناساب-ناماداعى» كٸسٸ اتتارىن تولىعىمەن قايتالاپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەمەك, «ناساب-ناما» نۇسقالارىنداعى دەرەكتٸڭ نەگٸزٸندە تاريحي شىندىق جاتقانىن دەلەلدەيدٸ. ال, حورەزمشاح مۇحاممەد سۇلتاننىڭ وتىراردى جاۋلاپ الۋى, وتىراردىڭ سوڭعى قاراحاندىق بيلەۋشٸسٸ بٸلگە حاندى ٶلتٸرگەنٸ, «ناساب-ناما» نۇسقالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلٸك بار. بٸز وسى ماقالادا زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدىڭ باستى نىساناسى ەتٸپ وتىرعان قولجازبادا حاسان حاننىڭ بٸلگە حان اتتى ۇلى بولعاندىعىن, ول حاسان حاننىڭ ورنىنا تاققا وتىرعاندىعىن, ٷرگەنٸش سۇلتانى مۇحاممەد سۇلتاننىڭ بٸلگە حاندى تۇتىپ, نيساعا ەكەتكەنٸن, بٸلگە حاندى سول جاقتا ٶلتٸرگەنٸن جازادى6. «ناساب-ناماداعى» وسى دەرەكتٸ ناساۆي جازبالارىنداعى دەرەكتەر دە ناقتىلاي تٷسەدٸ. «ول وتىراردىڭ حانى تادج اد-دين بٸلگە حان سامارحاند بيلەۋشٸسٸ ۋسماننىڭ نەمەرە تۋىسقانى ەدٸ. ونى حورەزمشاح مۇحاممەد نيساعا جٸبەردٸ. سول جەردە ٶلتٸردٸ,»- دەيدٸ7. حورەزمشاح مۇحاممەدتٸڭ تەك بٸر وتىرار حانى بٸلگە حاندى ەمەس, بارلىق قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸ تٷگەلٸمەن ٶلتٸرٸپ, تٷركٸ مەملەكەتتٸگٸن تولىعىمەن جويدى. ول تۋرالى اراب تاريحشىسى ياقۇت ال-حاماۋيدٸڭ «مۋ‘دجام ال-بۋلدان» اتتى ەڭبەگٸندە حورەزمشاح مۇحاممەدتٸڭ قاراحاندىقتار مەملەكەتٸن تولىعىمەن جويعانى باياندالادى. 

حورەزمشاح مۇحاممەدتٸڭ سىر بويىنا جاساعان جورىعى قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸ ٶلتٸرۋمەن شەكتەلٸپ قالماي, بۇل جەرلەردٸ تولىعىمەن توناۋعا بەرەدٸ. ول تۋرالى ياقۇت ال-حاماۋي حورەزمشاح مۇحاممەد جورىعىنان كەيٸنگٸ تٷركٸستاننىڭ جاعدايىن بىلاي سۋرەتتەيدٸ: «ول ماۋارانناحردى الدى. ول جەردەگٸ حانيدتەردٸ (قاراحاندىقتاردى) جويدى. ول جەرلەردٸ قورعايتىن ەشكٸم قالماعان كەزدە, ونىڭ دا ول جەرلەردٸ قورعاۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولمادى. ول شەتكٸ ايماقتارداعى قورعانداردى ٶز ەسكەرٸنٸڭ توناۋىنا بەردٸ. حالقى كٶشۋگە مەجبٷر بولدى.... ول جەرلەردە قاراۋسىز قالعان باقتار, قيراعان سارايلار مەن ٷيلەر كٶرگەندەردٸ ەرٸكسٸز جىلاۋعا مەجبٷر ەتتٸ. سۋ جٷرەتٸن ومان ارىقتار بۇزىلىپ, سۋلار ىسىراپ بولىپ, اعىپ جاتتى. 

وسى جاعدايدى يبن ال-اسير باسقاشا باياندايدى. ول گۋرحاننان مەملەكەت بيلٸگٸن تولىق تارتىپ العان كٷشلٸكتٸڭ تەگەۋرٸنٸنەن شوشىنعان حورەزمشاح مۇحاممەد سىردارييانىڭ شىعىسىنداعى قالالاردىڭ حالقىن تٷگەلٸمەن باتىسقا ايداپ ەكەتكەندٸگٸن جازادى10. بۇل دەرەكتەر وتىراردىڭ حانى دەپ جٷرگەن قايىر حان, شىندىعىندا, وتىراردىڭ ٶز حانى بولماعانىن كٶرسەتەدٸ. ول وتىرارعا حورەزمشاح مۇحاممەد قويعان بيلەۋشٸ عانا جەنە وتىرار حالقىنىڭ ونى جەك كٶرۋگە, تٸپتٸ وعان قارسى كٷرەسۋگە تولىق قۇقى بولدى. ٶز بيلەۋشٸسٸن ٶلتٸرٸپ, ونىڭ ورنىنا حورەزمشاح مۇحاممەد تاققا وتىرعىزعان باسقا ادامدى وتىرارلىقتاردىڭ دۇرىس كٶرمەگەنٸ, بيلەۋشٸم دەپ مويىنداماعانى انىق. بۇل وتىراردى شىڭعىس حان ەسكەرٸ قورشاعان كەزەڭدە انىق بايقالادى. قالانىڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸلەرٸ بادر اد-دين مەن سافي اكرانىڭ شىڭعىس حان جاعىنا ٶتۋٸ قالا حالقىنىڭ قايىر حاندى بيلەۋشٸمٸز دەپ مويىنداماعانىن كٶرسەتەدٸ11. دەمەك, بۇل دەرەكتەر قازٸرگٸ وتىرار ويرانىنا قاتىستى قالىپتاسقان پٸكٸردٸڭ تاريحي شىندىققا كەراعار ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ.

ەندٸگٸ كەزەكتە وتىراردىڭ قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸڭ شىققان تەگٸنە قاتىستى «ناساب-نامادا» جازىلعان دەرەك تە تاريحي شىندىققا جاقىن ەكەندٸگٸن بايقاتادى. بۇل بيلەۋشٸ ەۋلەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاراحاندىق اتالۋىنىڭ ٶزٸ بۇلاردىڭ شىققان تەگٸنٸڭ وسال ەمەستٸگٸن كٶرسەتٸپ تۇر. ٶيتكەنٸ, «قارا» سٶزٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە تەك تٷستٸ ەمەس, «كيەلٸ» دەگەن ۇعىمدى دا بەرەدٸ. مىسالى, قاراتاۋ, قاراشىق اتاۋلارى دا وسى كيەلٸلٸككە قاتىستى شىققانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مىسالى, قازاق جىراۋلارىنىڭ «قاسيەتتٸ قاراتاۋ, اسا الماعان سەنەن جاۋ» - دەپ جىرلاۋىنىڭ استارىندا دا كيەلٸلٸك جاتقانىن كٶرۋگە بولادى. قاراشىق-شاۆعار-قاراتاۋ سٶزدەرٸنٸڭ بٸر ماعىنا بەرەتٸنٸن ەسكەرسەك, وندا «قاراحاندىق» سٶزٸنٸڭ استارىندا وسى كيەلٸلٸك ۇعىمى جاتىر دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. بۇل «ناساب-نامادا» انىق ايتىلعان. قاراحاندىق بيلەۋشٸلەر ەزٸرەت ەلٸ-الي يبن ابۋ تاليب ەۋلەتٸنەن ەكەندٸگٸ كٶرسەتٸلگەن. مۇحاممەد پايعامباردىڭ نەسٸلٸ ەزٸرەت ەلٸ ەۋلەتٸ ارقىلى تارايتىنىن ەسكەرسەك, وندا ٶز شەجٸرەلەرٸن ەزٸرەت ەلٸدەن باستايتىن بيلەۋشٸلەر ەۋلەتٸنٸڭ كيەلٸ ەۋلەت اتانعانىن تٷسٸنۋگە بولادى. 

وسى ماقالا شەڭبەرٸندە قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸڭ زامانداسى بولعان قوجا احمەت ياساۋيگە قانشالىقتى قاتىسى بولدى دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ بەرگەنٸمٸز ابزال. بۇل بٸزگە سول كەزەڭدەگٸ قاراحان مەملەكەتٸندەگٸ دٸني, رۋحاني احۋالدىڭ قاي باعىتتا بولعانىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸز تالداپ وتىرعان «ناساب-ناما» نۇسقاسىندا بۇل مەسەلە دە ايقىن كٶرسەتٸلگەنٸن ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, وتىراردىڭ حانى ابد ال-حالىق حان ٶزٸنە قوجا احمەت ياساۋيدٸ ۇستاز تۇتىپ, ەركەزدە ول كٸسٸمەن ساناسقانى, قوجا احمەت ياساۋي قايتىس بولاردا باسىندا وتىرعانى ايتىلادى12. ال, ونىڭ ۇلى حاسان يبن ابد ال-حالىق حان بولسا اتاسىنىڭ ورنىنا حان بولعانىن, قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ شەكٸرتٸ مۇحاممەد دانىشماند زارنۋقيعا شەكٸرت بولعانى, قاراشىق كەنتٸ, سۋري كەنتٸ, ورتاق ارعى, توعان ارىعى, سوزاق كەنتٸنٸڭ جەرلەرٸ مەن سۋلارى اتالارىمىزدان قالعان ادال مٷلكٸمٸز دەپ, ەزٸرەت سۇلتان ياساۋيدٸڭ مازارىندا وتىرعان ەۋلەتتەرٸنە اس جەنە نان بولسىن دەپ ۋاقف قىلعاندىعى ايتىلادى13. بۇل دەرەكتەر قاراحاندىق بيلەۋشٸلەردٸڭ قوجا احمەت ياساۋي مەن ونىڭ ٸلٸمٸن ۇستانعان شەكٸرتتەرٸنە جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتكەنٸن دەلەلدەيدٸ. ونىڭ ەسەسٸنە ياساۋي جولى ٶكٸلدەرٸنٸڭ حورەزمشاح مۇحاممەدتٸڭ جاۋلاۋشىلىق ساياساتىنا قارسى كٷرەسكەنٸن, شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى كەزەڭٸندە ولاردىڭ شىڭعىس حان جاعىندا بولعانىنان كٶرۋگە بولادى. مىسالى, مۇحاممەد دانىشماند زارنۋقيدىڭ شىڭعىس حانعا كەڭەسشٸ بولىپ, قىزمەت ەتۋٸ, شىڭعىس حان ەسكەرٸ مەن زارنۋق قالاسىنىڭ حالقى اراسىندا ەلشٸ بولىپ, قالا حالقىن قارسىلاسپاي بەرۋگە كٶندٸرۋٸ سونىڭ ايعاعى. شىڭعىس حان ول قالاعا «قۇتلىق بالىق» دەپ ات قويادى14. ال مۇنداي دەرەكتەردٸڭ ەلٸ كٷنگە تٶل تاريحىمىزدان ورىن الماۋى تاريحىمىزدىڭ كٶپتەگەن بەتٸنٸڭ اشىلماي قالۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. وعان مىسالدى ۇزاقتان ٸزدەمەي-اق وسى وتىرار تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردەن-اق كٶرۋگە بولادى. بٸزدٸڭ پارسى, اراب دەرەككٶزدەرٸنە سٷيەنٸپ جازىلعان تاريحىمىزدا وتىرار تاعدىرى قالاي جازىلعانىنىڭ ٶزٸ ەلٸ كٷنگە تاريحىمىزداعى اق پەن قارانى اجىراتا الماي كەلە جاتقانىمىزدى بٸلدٸرەدٸ. 

 قورىتا ايتقاندا, بۇل ماقالا شەڭبەرٸندە ايتىلماق ويدىڭ باستى ماقساتى - قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ تاريحي جادىنىڭ قازاق تاريحىن جازۋعا پايدالانىلمايتىن بولسا, وندا قازاق حالقىنىڭ تٶل تاريحىن جازۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن كٶرسەتۋ بولدى.

زٸكٸرييا جانداربەك

ۇلت پورتالى