Foto: Abai.kz
«Qazaq úshin saitanmen de sóilesýge barmyn!»
Ospan batyr
Eshqandaida ózge ult qurdy dep aitýǵa bolmaidy!
Shyǵys Túrkistan respýblikasyn qurǵan - ol kórshi eldegi qazaq jurty.
Syrtta qalǵan isi qazaqtyń qalyń bóligin el etem dep atqa qonǵan, sol jolda ózin qurban etken qazaqtyń sońǵy batyry Ospannyń alash balasy úshin orny erekshe. Bul tarihty umytýǵa áste bolmaidy.
Daqpyrty alysqa ketken, Ospan batyr jóninde aityp ta jazylyp ta keledi. Shyǵys Túrkistanda táýelsiz el qursam dep aiqasqa túsken batyrǵa, kezinde Keńes Odaǵynyń aitarlyqtai kómekteskeni ras. Tipti, Memlekettik Qaýipsizdik Komitetiniń ókilderi: L.P.Beriia, S.Krýglov, V.Abakýmovtyń jetkizýimen, Stalinniń ózi, Ospan batyrdyń kóterilisine úlken mán bergen eken. Oǵan myna hattar kýá:
Stalin ne úshin qoldaý kórsetti?
«Horlogiin Choibalsan!
Do menia doshli slýhi, chto na territorii Kitaia v Altaiskih gorah, podnialis vosstaniia kazahov, pod rýkovodstvom Ospan batyra. Porýchaiý vam ýtochnit vse detali i dolojit mne. Rýkovodstvom Shan Kai Shi, armiia Gomindana govoriat vytesniaet eto vosstanie. Mojet stoit, pomoch etomý hrabretsý, voennoi podmogoi, libo orýjiem i sovetnikom. Jdý otveta…»
Iosif Stalin. Kreml.
Sondai-aq, birneshe aidy ótkizip baryp, ekinshi hatynda bylai depti:
«Horlogiin Choibalsan!
Vam nýjno srochno sezdit, na mesto vosstaniia i vmeste s rýkovoditelem etogo vosstaniia sozdat vremennoe pravitelstvo, s posledovatelnym obrazovaniem v Respýbliký».
Iosif Stalin. Kreml.
Sonaý Altai taýy men Tarbaǵatai jáne Alakól aralyǵynda jatqan ulan-ǵaiyr dalany meken etken qazaqtardyń ótkeni, bizge maqtanysh tutarlyqtai, ári qurmetteýge turatyndai uly tarih. Sol dalada tirshilik keshken bizdiń ata-babalarymyz táýelsiz el bolýǵa qanshama ret talpynyp, kóteriliske shyqqan. Ońtústik Shyǵys Túrkistandaǵy kóterilisterdi esepke almaǵanda, odan keiingi eń iri kóterilis Ospan batyr kóterilisi deýge bolady.
1940 jyly Altaidyń Kóktoǵai aýdanynda burq etken Esimhan, Yryshan, Aqteke úshtigi bastaǵan rý aqsaqaldarynyń Qytai ústemdigine kúresi keiinnen sonyń quramynda bolǵan Ospan batyrdyń basshylyǵyna aýysady.
Osy arada azdap sheginis jasap, myna bir qujatty derekti aita keteiik.
XX ǵasyrdyń 30 jyldarynyń óne boiynda I.V.Stalinniń qoltyǵyna kirip, keńestik saiasattyń qoljaýlyǵyna ainalǵan Shyńjań dýbany Shen Shitsai 1942–43 jyldary ashyq antikeńestik baǵyt ustap, imperator Chan Kaishi biligin qoldai bastaidy. Shen Shitsaidyń osyndai saiasatynan keiin, Keńes Odaǵy buǵan arnaiy sheshim qabyldaýǵa májbir boldy L.P.Beriia, S.Krýglov, V.Abakýmovtyń Stalinge joldaǵan baianhatynda, osy sheshimdi oryndaý úshin Shyńjań ólkesine jasyryn túrde arnaiy adamdar jiberilip, qytailarǵa qarsy kóterilis uiymdastyrý jumysynyń qarqyndy júrip jatqandyǵy aitylady.
Mine osy uiymdastyrý jáne úgit-nasihat jumysynyń Altai, Tarbaǵatai jáne Ile aimaqtary qazaqtarynyń kóterilis jasaýyna (Ospan batyr kóterilisi) yqpal etkeni ras (Monǵol eli arqyly kóterilisti tolyqtai qarý-jaraqpen jáne oq-dárimen Keńes Odaǵy qamtamasyz etken). Bul ólkeler qazaqtyń kóneden meken etken ata–qonysy, sonymen qatar, eshqandai uiǵyrdyń aýmaǵyna kirmeidi. Degenmen osy arada aitarymyz, Qytai jaǵynda qalǵan el óz jerinde turyp jatqanmen, alyp eldiń teperishin asa kóp kórdi. Bul da kóterilistiń aitarlyqtai tez bastalýyna jáne uzaq ýaqytqa sozylýyna septigin tigizdi. Sóitip, jergilikti qazaq ultynyń qajyrly da, qandy kóterilisiniń nátijesinde, 1944 jyldyń 7 qarashasynda Qulja qalasynda, qazirgi Qytai elindegi, Qazaq avtonomiialy oblysynyń ortalyǵynda Shyǵys Túrkistan respýblikasy qurylyp, dúniege keledi.
Júregi túkti batyrdyń qolbasshylyǵymen Gomindan áskerimen qanshama jyl qiian-keski urystar júrgizildi. Ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary bastalǵan maidandasqan kóterilis el arasynda keńinen qoldaý tapty. Bul kóteriliske Altai, Tarbaǵatai, sonymen qatar, Ile aýmaǵyn mekendegen jergilikti Qazaq eli tutasymen qatysty.
Imperator Shan Kai Shi bastaǵan Gomindan úkimetimen óz ýaqytynda kelisimge kele almai, eki aradaǵy arazdyǵy óse túsken Stalin, Mońǵol memleketi arqyly Ospan batyr bastaǵan kóteriliske dem berip, soǵysqa kerekti kóp mólsherdegi qarý-jaraq jibertken edi. Kezinde keńestik sheneýnik Pahomov bastaǵan qyryqtai qyzyl armiia ofitserlerin Ospanǵa jiberip, aldaǵy ýaqytta ne isteý keregi jóninde jáne maidandaǵy shaiqasty ońtaily uiymdastyrý baǵytynda aqyl-keńester berip otyrdy. Osylaisha uzaq jylǵy taban tiresken soǵystyń nátijesinde Ospan batyrdyń sarbazdary Altai, Tarbaǵatai jáne Ile ózeni boiyndaǵy týǵan elin de, ósken jerin de ýaqytsha bolsa da azat ete bildi.
Shyńjańnyń soltústik qanaty sanalatyn úsh aimaq Gomindan ezgisi men óktemdiginen azat etilip, óz bostandyǵyn aldy. Sóitip, 1944 jyly kúzde Ospan batyrdyń jan aiamaǵan qan tógis maidany arqasynda jáne úzdiksiz kúresiniń nátijesi boiynsha Shyǵys Túrkistan respýblikasy dúniege keldi. Buǵan árine, stalindik saiasattyń úlken kómegi de bolǵany shyndyq. Alǵash bolyp, osy qurylǵan Respýblikany tanyǵan Keńes Odaǵy men Mońǵol eli edi (arhivtik qujattarda solai kórsetilgen). Bul respýblikaǵa qazirgi Qashqarlyq uiǵyrlardyń eshqandai qatysy joq. Ol kezde, uiǵyrlar mekendegen Turpan da Qotan da, olardyń qonys etken ózge de aimaqtary Gomindannyń ezgisinde kóterilis jasamaq turmaq, tuiaq serpýge shamasy kelmei, qorqynyshpen tirshilik keship jatqan bolatyn. Qazirgi keibir uiǵyr azamattarynyń aityp júrgen Shyǵys Túrkistan respýblikasyn qurǵan biz deýi, múlde shyndyqqa sai kelmeidi. Tek, keiinnen osy respýblikanyń biligine kelgen, keibir uiǵyr adamdarynyń, ushaq apatynan opat bolýy, sol respýblikany uzaq jyldar óziniń talai qurbandyqtaryn berip, qanyn tógip júrip qurǵan sol aradaǵy Qazaq elimen teńestirýge kelmeidi. Bul adamdar keibir múmkindikterdi paidalanyp, keiinen kelgen jetekshi azamattar. Osy respýblikaǵa qatysty barlyq qujattarda solai kórsetilgen. Shyǵys Túrkistan respýblikasyn qurǵan eń aldymen, sondaǵy qazaq jurty. Sondyqtan, muny uiǵyrlarǵa moiyndaý kerek. Biz, eshkimge jala jaýyp, kir jaǵyp otyrǵanymyz joq. Bul shyndyq.
Kezinde Gomindan biligin ómirge ákelgen Shan Kai Shi men Shyńjańdy óktemdikpen ári asa qataldyqpen basqaryp otyrǵan Shen Shitsai, Qytaidyń Mao bastaǵan qyzyl kommýnisterinen jeńilis tapty. Bul kezeńde Keńes ókimeti Germaniia fashisterin kúiretip tynǵan bolatyn. Gomindandy qytai kommýnisteri jeńip, bilikti qolǵa alǵan soń, endi Stalinge Ospan batyr da jáne onyń kóterilisiniń arqasynda qurylǵan Shyǵys Túrkistan respýblikasy da kereksiz bolyp qaldy. Bir jaǵynan onyń jeke dara tolyq táýelsiz bolyp turǵany – sol kezdegi Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy Ortalyq Aziia respýblikalary úshin de qaýipti edi. Endi orys jaǵynan da, qytai jaǵynan da Ospan batyrdy qýdalaý, joiý, sonymen qatar, Shyǵys Túrkistan respýblikasyn qulatý kerek boldy. Kezinde ózi qamqorlyq jasap, kómektesken, Altai, Tarbaǵatai, sondai-aq Ile aýmaǵynyń sheńberinde qurylǵan Shyǵys Túrkistan respýblikasyn, Stalin biligi erikti túrde Qytaidyń qyzyl kommýnisterine berdi.
Átteń, batyrǵa endi kómekke keletin eshkim bolmady. Ospan bastap úsh aimaq (Altai, Tarbaǵatai, Ile) dúrligip jatqanymen, ony eshkim qoldamady. Maidandasqan qyzý kúres elýinshi jylǵa deiin jalǵasty. Sonaý 1939 jyldyń aiaǵynan bastap Qytai elindegi qazaqtardyń Táýelsizdigi úshin jappai úsh aimaqty kóterip, qan maidan ashyp, soǵysyp kelgen azamatqa Shyǵys Túrkistan aýmaǵynda sol kezeńderde teń keletin batyr joq edi.
Osy baǵa jetpes erligine orai, Ospan batyrdy qazaqtar ǵana emes, shet eldikter de joǵary baǵalady. Degenmen, ózine baǵynyshty jurtynan basqa, jan-jaqtaǵy elderden eshbir qoldaýsyz qalǵan batyr 1951 jyly qytailardyń qolyna túsip, mert boldy. Ospan batyr kóterilisi, tarihta Gomindandyq otarlaý, ezip-janshýǵa jáne odan keiingi qyzyl kommýnisterge qarsy HH ǵasyrdaǵy asa iri keskilesken kóterilis boldy desek artyq aitpaǵandyq. Ospan batyrdyń qazaq eliniń, ásirese, qytai qazaqtarynyń tarihynda alatyn orny erekshe.
Ýaqytynda, qazirgi Shyńjańnyń qazaqtar mekendegen jarty ólkesin azat etip, Táýelsiz el quram degen asyl armany oryndalmai ketti. Kóp uzamai, ózi atsalysqan jáne irgesin turǵyzǵan, Shyǵys Túrkistan respýblikasy qurdymǵa ketti. Ony qyzyl qytailar qurtyp tynǵan edi. Árine, qazir bári tarihqa ainaldy. Biraq el azattyǵyn tý etip kótergen azamattyń erligi men eńbegin keiingi jas urpaqtary esh ýaqytta umytpaýymyz kerek.
